سیستمی ئابوری موڵکانە و لێکەوتە مەترسیدارەکانی !
عه‌لی حه‌مه‌

سیستمی ئابوری موڵکانە ، جگە لەوەی هۆکارێکە بۆ هێنانەدی سیستمی سیاسی ستەمگەری ، خەڵک لە هێزی کارو بەرهەمهێنەوە ئەگۆڕێ بۆ هێزێکی بێ کار و تەمەڵ و بەکاربەر ! 

چەند سەرەقەڵەمێک ، بەئومێدی ئەوەی هەندێ وەڵامی بابەتیمان دەربارەی بارودۆخی سیاسی لەهەرێمی کوردستاندا دەست بکەوێ ،

•- ئابوری موڵکانە چیە ؟
•-  لێکەوتەکانی ئەم سیستمە ئابوریە چین ؟


١- ئابوری موڵکانە ؛ 
               ئابوری موڵکانە (Economic Rent) بریتیە لە شێواز یا سیستمێکی ئابوری کە پشت بە یەک سەرچاوەی داهات دەبەستێ ،زۆر جار ئەو سەرچاوەیەش سروشتە ، وەک کەرەستە سروشتیەکانی ( ئاسنەکان ، ئاو ، نەوت و غاز ) .
         دەوڵەتی خاوەن ئابوری موڵکانە ، هەموو یا بەشێکی زۆری داهاتی نیشتیمانی لە رێی فرۆشتن و بەکرێدانی کەرەستە بنچینەییە سروشتیەکانی بە    کڕیارە دەرەکیان ، دابین دەکات وەک فرۆشتنی نەوت و غاز ، زەوی تەلار و باڵەخانە و کارگە و تاوەر و مارکێتە گەورەکان ..  . 
          ئابوری موڵکانە بەگوێرەی گۆرانکاری لە نرخی بازاڕی نەوت وغازدا توشی بەرزونزمی دەبێت و رەنگدانەوەی راستەخۆی لەسەر سەقامگیری و پرۆسەی سیاسی دەوڵەت دەبێت کە رەنگە بارودۆخی عێراق و فەنزویلا کەیەکێکە لە گەورەترین وڵاتانی بەرهەمهێنانی نەوت لە جیهاندا دوو نموونەی نزیک و زیندووبن ، کە بەهۆی پشتن بەستن و لە ٩٠٪  داهاتیان بەهۆی فرۆشتنی نەوتەوەیە بەردەوام کێشە و ململانێ و ناسەقامگیری سیاسی لێکەوتۆتەوە .(١)


٢- لێکەوتەکانی ئەم سیستمە ئابوریە چین ؟؛

          هەروەکو وتمان دەوڵەتی موڵکانە «ریعی » سەرچاوەی داهاتی لە رێگەی بەرهەمهێنان و رێکخستنی باجەکانیەوە نیە ، بەڵکو پشت ئەستورە بە داهاتی کەرەستە سروشتیەکانی وەک  نەوت و غاز ، ئەمەش دەوڵەت لە کۆمەڵگە دادەبڕێ لە رووی کارو سەرچاوەی داهاتەوە ، کە لە راستیدا دەبێتە هۆی دروستکردنی ئەقڵیەتی موڵکانە (٢) .

کاتێ دەوڵەت سەرچاوەی سەرەکی داهاتی خۆی لە فرۆشتنی نەوت و غاز دەست دەکەوێت ، ئەم پرۆسەیە هیچ پەیوەندیەکی بەکارەوە نیە و دابڕاوە لە بەرهەمهێنان ، واتە دەوڵەت لە پەیوەندی و بەریەککەوتنی لەگەڵ خەڵکدا دوور دەکەوێتەوە و ئەم سەروەت و سامانەی لەسروشتەوە بێ رەنج و ماندوبون و تێچویەک دەستی دەکەوێت وەک دەستکەوت و بەخششێک بەرەوای خۆی دەزانێ ،لەلایەکی تریشەوە دەسەڵات هەوڵ دەدات بەشێکی داهاتەکەی بۆکرینی ولائی خەڵک تەرخان بکات لەرێگەی تۆرەکانی چاودێری کۆمەڵایەتی و دامەزراندنی فەرمانبەری ناپێویست لەیەکە کارگێریەکاندا ،کەلەو رێگەیەوە بەشێک لە بەرژەوەندیە کۆمەڵایەتی و ئابوریەکانی رێک دەخات و پێگەی حزبی و دەسەڵاتی توندتر ئەکات ، لەئاکامدا بەشێک لەهاوڵاتیان دەبنە سەرچاوەیەک لە قازانجە ئابوریەکان و لەهەمان کاتیشدا بۆ بژێوی ژیانیان پشت بە دەوڵەت دەبەستن ، وەئەو هاوڵاتیانەش کە سەرچاوەی بژێویان کەوتۆتە سەر دەوڵەت چاوپۆشی لە کەموکوڕیەکانی دەوڵەت دەکەن  و فشار ناخەنە سەر حکومەت بۆیە لەم نێوانەدا حکومەت لە پرس و ململانێ ناوخۆییەکاندا زۆر مەترسی بۆ دروست نابێ لەبەر بەشداری نەکردن و دوور کەوتنەوەی ئەو جۆرە خەڵکانە لە فشارخستنە سەر حکومەت (ئەم پەیکەرە ئابوریە هەرتەنها ئەوەنیە کە وەک خواستێکی سیستمی سیاسی ستەمگەر و ئابوری موڵکانە بێت ، بەڵکو لەهەمان کاتیشدا هۆکاری پارێزگاریکردنیشیەتی ).

ئەم جۆرە لە سیستمی ئابوریە ، رەوشێکی خراپ لە پەیوەندی نێوان جەماوەر و دەسەڵاتدا دروست دەکات و زۆرترین بڕی داهات و خێر و بێری سەرچاوەکانی داهات بۆ خێزان و بنەماڵە و هۆزی دەسەڵات دەڕوات و درزو بۆشایی گەورە لە پەیوەندی ئابوری ،سیاسی ، کۆمەڵایەتی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگەدا دروست دەبێت لە بەرئەوەی حکومەت گوێ بەکایەی ژێرخانی ئابوری و خزمەتگوزاریە گشتیەکان نادات و زۆرترین سامانی وڵات دەکەوێتەدەست دەسەڵات و دەستوپێوەندەکانی  نەک حکومەت .  هەروەها ئەم سەروەت و سامانە بێ شومارە بۆ ئاوەدانی و پرۆژە خزمەتگوزاریەکان بەکار ناهێنرێت و ناچێتە خزمەت بەرژەوەندی گشتیەوە ،بەڵکو دەچێتە سەر سامانی کەڵەکەبووی دەسەڵاتداران و سەرمایەدارەهەڵتۆقیوەکان .

لەگەڵ تێپەرینی کات و چاوچنۆکی و خواستی زۆرتری دەسەڵات لە سەر کەڵەکەکردنی بڕی سامان و فراوانکردنی چوارچێوەی هەوڵەکانی لە دەستبەسەراگرتنی زۆرترین لە داهاتی فرۆشتنی نەوت وغاز ، کە ئەمەش لەسەر خزمەتگوزاریە گشتیەکان و پێداویستیە سەرەتاکانی ژیانی خەڵک دابین ئەبێ بۆیە قەیرانەکان سەر هەڵ دەدەن و لە قەیرانی ئابوریەوە دەگۆڕێ بۆ قەیرانی هەمە لایەنەی مرۆیی .لەبەر ئەوەی حکومەت توانای دابینکردنی کاڵا و پێداویستیە بنچینەییەکانی هاوڵاتیانی نامێنێ ، وە تێکڕایی گەندەڵی و قۆرخکاری ورێژەی هەژاری و هەڵاوسان و کۆچ  و رێژەی تاوان و پێشێلکاری یاسایی زیاد دەکات.

        دیادەی کەمبونەوەی خزمەتگوزاریە گشتیەکان وەک کەمبون یا نەمانی  داوودەرمان لە نەخۆشخانە و بنکە تەندروستیەکاندا ، کەم بوونەوەی رێژەی پێدانی کارەبا و گرانی و قەیرانی سوتەمەنی ، بێ سەروبەری بازار و بازرگانی .

فەرامۆشکردنی کەرتە خزمەتگوزاریە گشتیەکانی وەکو پەروەردە و خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانست و کەرتی تەندروستی و هاندان و شوێنگرتنەوەیان بەکەرتی تایبەت کە مەترسی و کاریگەری خراپ و شوێنەواری زیانبەخش و قوڵی لەسەر رەوشی ژیانی ئابوری و کۆمەڵایەتی خەڵک دروست دەکات و دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی دەیان دیاردەی نەگونجاو و سەدان کارەساتی جەرگبڕ .

هەروەها لەلایەکی تریشەوە رێگە بۆ سەرهەڵدانی چەندین دیاردەی تری ناشارەستانی وەک کاری توندوتیژی و چەتەگەری مافیایانە و  هێزی میلیشیایی و پاشاگەردانی و بێ سەروبەری دروست دەبێت ، حکومەت و دەزگا ئەمنیەکانی زیاتر کاری ترساندن و بێ دەنگ کردنی کەسانی دیارو نەیاری دەسەڵات و تەسککردنەوەی بوار و کاری نەقابی و رێکخراوەیی دەگرنەبەر و  رێگە بە دەربڕینی نارەزایەتی و خۆپیشاندان رای ئازاد و  ئازادی را دەربڕین نادەن ، تالەئەنجامدا دەسەڵات بەرەو ملهوڕی و ستەمگەری مل دەنێت و (حکومەت وەک دەسەڵاتێکی تاکڕەوی بێ باک و موهەیمەن بەسەر دەسەڵاتەکانی تری وەک دەسەڵاتەکانی تەشریعی و دادوەریدا دەردەکەوێت و دەستوەردەداتە ناو هەمو کایە ئیداری و دەزگاکانی ترەوە و رۆڵ و پێگەیان لاواز و پەک دەخات ) (٣)، تالەئەنجامدا  ئەم قەیران و تەنگژە ئابوریە وێرانکەرە روخێنەرە دەگۆڕێ بۆ قەیرانی سەختی مرۆیی ، قەیرابێک کە ژیان و چارەنوس و دوارۆژی گەل دەخاتە بەر مەترسی جدی لێکترازان و داڕمانی کیان و قەوارەی دەسەڵاتەکەی .  

              زۆربەی ئەو حکومەتانەی کە پەیڕەوی سیستمی ئابوری موڵکانە یا تەنها پشتیان بە ئابوری موڵکانە بەستوە وەک تاکە سەرچاوەی داهاتی حکومەت ، لەئاکامدا بەرەو دەسەڵات و سیستمی ستەمگەری و زۆرداری و تاکڕەوی ملیان ناوە و کەوتونەتە دژایەتی کردنی ماف و ئامانجەکانی هاوڵاتیان ، بۆیە ئابوری موڵکانە جگە لەوەی ژیان و گوزەرانی خەڵک سەخت و دژوار دەکات  لەهەمان کاتیشدا هۆکارێکە لە هێنانە کایەی سیستمی سیاسی ستەمگەر و زۆردارانە کە سەرجەم بەها باڵا و ویژدانی و مرۆییەکانی خەڵک پێشێل دەکات و حکومەت دەبێتە دەزگایەکی ئەمنی رووتی داپڵۆسێنەری پاراستنی بەرژەوەندی و دەستکەوتەکانی خۆی و دەستوپێوەندە مولتەزیمەکانی ، نەک حکومەتی خەڵک و خزمەت و خاوەن خەونی گەورە !.

60 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |    
زیاتر
مۆدێلین پیشەیە نەک تایبەتمەندی
رۆزا دڵشاد مەریوانی
پەڕینەوەی ململانێ سیاسییەكانی هێزە شیعییەكان بۆ باڵە چەكدارەكانیان
یاسین تەها
باج‌و گلەییەکانی
سه‌ردار عه‌زیز
جینۆساید: چەکێکی بەهێزی بەکارنەهێنراو لەلایەن کوردەوە !
د.عادل باخەوان
‎کورد ئەنفالی هەیە، بەڵام...!
د. ھێرش رەسوڵ
مەترسی میدیا بۆ سەر ئاسایشی کۆمەڵایەتی
تەرزە جاف
وەڵامێکی کورت بە پرسیارێکی ھێجگار زەحمەت: ئایا دەبێت چیبکرێت؟
مەریوان وریا قانع
پیاوە گەورەکەی مێژووی جاف
عارف باوەجانی
كۆیلایەتی ئارەزومەندانە
موعتەسەم نەجمەدین
پیاوە گەورەکەی مێژووی جاف
عارف باوەجانی
تێڕامان بۆ ئەدەب و نموونەیەک لە شیعری پێشەوا کاکەیی و پەروێزهوما
ڕێزان حەسەن
ئاسایشی كۆمەڵایەتی ڕێگایەک بەرەو کۆمەڵگایەکی ئارام
حەبیب محەممەد جاف
نالی بە دیدێ دی
حەکیم مەلا ساڵح
لەبارەی کەلتور و رەسەنایەتییەوە ‎
شەهێن نوری
فیکر و ژیان
ژیل دۆلۆز
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: شەھلا نەجمەدین
توندوتیژی دژ بەژنان هیچ پێكوتەیەكی نیە
سارا قادر
شەڕی داگیركەران خۆمان دەیكەین؟
ئومێد حمەعەلی
لەسۆڤێتەوە تا كوردستان، یەهودیەكان پێشڕەوی ئاڵای كۆمۆنیزم بوون‌
ئومێد نه‌جم
فەلسەفەی زمانەوانیی، لای چۆمسکی
نووسینی :الاء مهد اسماعیل
وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: هیوا جەلال
هەڵبژاردنی عێراق؛ لێكەوتەكانی ئەنجام و ئەگەرە چاوەڕوانكراوەكان
یاسین تەها/توێژەر
ئایا ناسیونالیزمی ئایینیی کوردی هەیە؟
عەتا قەرەداخی
کاریزما و سیاسەت
ئەردەڵان عەبدوڵڵا
هۆکاری ڕاستەقینە بۆ ئەوەی کە تاڵیبان توانی زۆر بە خێرایی دەست بەسەر ئەفغانستاندا بگرێتەوە، ئەو شتەی میدیای لیبراڵی ڕۆژئاوا نایەوێت باسی بکات
سلاڤۆی ژیژەک
لە ئیگلیزییەوە: ڕزگار حەمە ڕەشید
پـــەرلـــــەمـــانـــتـــار و کــــاســــپی تێڕوانینێکی یاسایی
حەبیب محەمەد دەروێش
مەرگەساتی کۆرپەلەیەک..
شێرزاد حەسەن
کاتێك چەكی ئیسلامی دەبێت بە بژاردەیەکی عەقڵانی بەردەم ئیسلامیەکان؟
ئەبوبەکر عەلی
هۆکاری ڕاستەقینە بۆ ئەوەی کە تاڵیبان توانی زۆر بە خێرایی دەست بەسەر ئەفغانستاندا بگرێتەوە، ئەو شتەی میدیای لیبراڵی ڕۆژئاوا نایەوێت باسی بکات
دوو کێشە و چارەسەرێک
نیاز نەجمەدین
مەرگەساتی کۆرپەلەیەک..
شێرزاد حەسەن
بیست ساڵ پاش ١١ی سەپتەمبەر : عێراق وەک شکستە گەورەکەی ئەمەریکا !
د. عادل باخەوان
سەرۆککۆمار..
ئەمجەد شاکەلی
بزوتنەوەی گۆڕان و بایەخی لەئەستۆگرتنی لێپرسراوێتی سیاسی
ئەبوبەكر عەلی
رەگوڕیشەی ناسیونالیزم- نووسینی
عەتا قەرەداخی
لێکترازاندنی ناوماڵی شیعەكان وەک ستراتیژی کورد و سوننە
د نەوزاد ھێتوتی
مروڤ بوونمان لەنێوان بەرداشی ژن سالاری و پیاو سالاریدا..
شەماڵ بارەوانی
بۆ سەربەخۆکان سەرنەکەوتن؟
عەزیز ڕەئووف
کێ شار داده‌مه‌زرێنێت؟ فریشته‌، یان ئیبلیس؟..
کاروان کاکەسوور
بۆچی دەبێت هەمیشە ڕەخنە بگرین؟
ئالان عومەر
مه‌حمود خان ؛ پاڵەوانێک لە شاخەوە بۆ شار
د.موئمین زەڵمی
دیموكراسی.. متمانه‌، یان كورسی ..؟
عه‌داله‌ت عه‌بدوڵا
ئامادەکاریی بۆ دوای کشانەوەی ئەمریکا
پ. د. وەلی مەحمود حەمەد*
بیست ساڵ پاش ١١ی سەپتەمبەر : عێراق وەک شکستە گەورەکەی ئەمەریکا !
د. عادل باخەوان
نە رەش نە سپی لە نێوان زۆرینە و سازانی سیاسییدا
لەیلا عومەر*
پاثۆلۆجی ئیسلامییەکان لەکوردستان ”pathological”
سامانی وەستا بەکر
«نامەیەک لەبارەی لێبوردەییەوە»
شەماڵ بارەوانی
لۆجیکی ئارگیومەنتی فەلسەفی
د. ساماڵ مانیی
ته‌ڵه‌ی ڕه‌یعی و فره‌چه‌شنكردنی ئابووریی ‌هه‌رێم
وته‌یه‌ك له‌باره‌ی كۆتایی سه‌رده‌می نه‌وته‌وه‌
جیهانگیر سەدیق گوڵپی
ڕیفراندۆم و چەمانەوەی بێمەرج
عەتا كەریم
سواڵەیەک بۆ سەر خەرمانی ژیانی میری شاعیرانی کورد
هێندێ زانیاریی نوێ سەبارەت بە نالی
سەڵاح سالار
نەوال سەعداوی...من بەدەنگی بەرز قسە دەكەم
ئامادەكردنی: ئاڤان جەلال
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010