فەلسەفەی زمانەوانیی، لای چۆمسکی
نووسینی :الاء مهد اسماعیل
وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: هیوا جەلال


ئەفرام نەوام چۆمسکی؛ پرۆفیسۆری زانستی زمان و فەیلەسوفێکی ئەمریکییە، لەگەڵ ئەوەشدا مەعریفەناس و زانای ژیربێژیی(لۆژیک) و مێژوونووس و ڕەخنەگر و چالاکی سیاسییە.
لە بەشی زانستی زمان و فەلسەفە لە پەیمانگای (ماساتشوستس بۆ تەکنەلۆژیا)، پرۆفیسۆری فەخرییە.
چۆمسکی باوکی زمانەوانیی نوێیە و یەکێکە لە بەناوبانگترین زمانەوانەکانی ئەم سەردەمە، کارە زمانەوانییەکانی لەسەر بنەمای قوتابخانە فەلسەفییەکان بونیادناوە، لە ڕێگەی تیۆریای (بەرهەمهێنان و گوێزانەوە)وە، لەزانستی زماندا بەشدارێکی سەرەکییە، کەواتە چییەتی ئەم تیۆریایە چییە؟ چۆن زانستەکانی زمان و فەلسەفەی زمانی گۆڕی؟
فەلسەفەی چۆمسکی لە ڕووی توێژینەوەوە، لەسەر بنەمایەکی مەعریفییە، کە ئاراستەیەکی عەقڵانیی لە خۆیدا هەڵگرتووە، هەروەها فەلسەفەکەی بەردەوامییدان بوو بە فەلسەفەی شیکاریی، کە تێدا زمان بە سەنتەری شیکاریی فەلسەفیی دانراوە.
چۆمسکی لە شیکردنەوەکەیدا، لەبارەی چۆنییەتی بەکارهێنانی زمانەوە، بەرهەڵستیی قوتابخانەی دەروونناسیی ڕەفتارگەرایی دەکرد، بەوەی کە زمان  دەرکەوتەیەکی سرووشتییە.
باوەڕی وایە، منداڵ کە فێری زمان دەبێت، لە بوونی خۆیدا و لە کاتی لەدایکبوونیەوە، خاوەنی توانایەکی عەقڵیی زمانەوانییە بۆ فێربوونی زمان، بەڵام بەکارهێنانی زمان بۆ کەسانی پێگەیشتوو، گوزارشتە لە ڕاهاتن و ڕاهێنانی زەینی و وەرگرتنی زمانیش بریتییە لە سیفەتی سرووشتیی.
تیۆری (بەرهەمهێنان و گوێزانەوە) زانستی زمان و فەلسەفەی زمانی بەشێوەیەکی ڕیشەیی گۆڕی.
 لەڕاستییدا ئەم تیۆریایە گوزارشتە لە دوو تیۆریای تەواو، تیۆریای (بەرهەمهێنان) بریتییە لە کۆمەڵە یاسایەک، کە لە ڕێگەی کۆمەڵێک وشەوە، ژمارەیەکی زۆر ڕستەی بێکۆتایی بەرهەمدەهێنێت، بەڵام تیۆریای (گوێزانەوە) مانای جێبەجێکردنی کۆمەڵە یاسایەکە، کە بریتیین  لە (لابردن و جێگرتنەوە و زیادکردن و جێگۆڕکێ) لەسەر ڕستەکان.
چۆمسکی جەختی لەوە دەکردەوە، کە مێشکی مرۆڤ لە ڕووی بایەلۆجییەوە، بۆ فێربوونی زمان بەرنامەڕێژە، لەگەڵ ئەوەشدا توانای عەقڵیی بۆ فێربوون، توانایەکی سرووشتییە، نەک ڕەفتاریی.
چۆمسکی هەڵگری ئەو باوەڕەیە، کە توانای سرووشتیی فێربوونی زمان لە لایەن مرۆڤەوە، گوزارشتە لە کۆمەڵێک ئامراز و توانای زمانەوانیی ڕەمەکیی(غەریزیی)، لە کاتی کارلێککردن لەگەڵ ژینگەی زمانەوانییدا، لە قۆتاغی منداڵییەوە گەشەدەکات. ئەم ڕەمەکانەیش بۆ بەدەستهێنانی زانیاریی زمانەوانیی و کۆگاکردنیان و پێکهێنانی ڕێزمانی زمانی دایک یارمەتییدەرن، لە قۆناغی بەرەو پێگەشتدا، تا گەیشن با قۆناغی تەواوەتیی و جێگیربوون، منداڵ دەتوانێت ڕستەکان دابڕێژیتەوە و تێیانبگات، بێکۆتایی ئەو ڕستانە دەرببڕێت، کە پێشتر دەرینەبڕیوون، یان گوێیلێیاننەبووە.
ئەمەیش چەمکی داهێنانە، کە مرۆڤ بە (بیرکردنەوە و زمان و ژیریی) لە بوونەوەرەکانی دیکە جیادەکرێتەوە. گەمژەترین کەسەکان دەتوانن لە نێوان خۆیاندا قسەبکەن، بەڵام زیرەکترین ئاژەڵەکان هەرگیز ناتوانن ئەوە بکەن.
ئەوەی چۆمسکی لە زانستی زماندا جیادەکاتەوە، بیرۆکەی سرووشتیی و زەینییە، کە ڕووبەڕووبوونەوەی بوو، لەگەڵ قوتابخانەی ڕەفتارگەراییدا و لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا بە بەربڵاوی دەرکەوت.
بە هۆی بیری شۆڕشگێڕانەی چۆمسکییەوە، بیری ڕەفتارگەرایی کۆچیکرد و بوو بە پاڵنەرێکیش بۆ  دەروونناسیی مەعریفیی.
ئەم گوێزانەوە جۆرییە، بە شۆڕشی چۆمسکی دەناسرێ، چۆمسکی لە توێژینەوەی زماندا، ڕێبازی عەقڵانیی گرتەبەر و بەرهەڵستی قوتابخانەی ئەزموونگەرایی دەکرد، فەلسەفەکەی لە زماندا کاریگەریی ڕوونی هۆکارگەرایی و عەقڵگەرایی پێوە دیارە، ئەمەیش بۆ عەقڵ  پێکهێنەری خاسێتە و سەرچاوەی بنەڕەتیی مەعریفەیە.
بیرکردنەوەکانی چۆمسکی ئیلهامیان لە (ئەفلاتون و دیکارت و سپینۆزا و کانت) وەردەگرت، چۆمسکیش شوێنهەگری ئەو تیۆریای دیکارت بوو، کە دەیوت: "من بیردەکەمەوە، کەواتە من هەم" کە دەبێتە بناغەدارێژی دەقیی مەعرییفی.
کارەکانی چۆمکسی دەکەوێتە سەر هێڵی فەلسەفەی شیکاریی، کە تێیدا لۆژیک و زمان، لە تیۆریزەکردندا ڕۆڵی بنەڕەتییان هەیە، لۆژیک و بیرکارییش ئەرکێکیان دەبێتە شیکاری زمانەوایی، لە ئەنجامیشدا زمانێکی  فەڕمی و ڕوون دێتەبەرهەم.
چۆمسکی لە تیۆریای(بەرهەمهێنان و گوێزانەوە)دا، کۆمەڵێکی بچوک لە سایا دادەڕێژێت، کە دەکرێ لە ڕێی ئەو یاسایانەوە، بەشێوەیەکی درووست، بۆ داڕشتنی ڕستەی ڕێزمانیی، كۆمەڵێک ڕێکخستنی لەبار بەرهەمبێت، لەگەڵ ئەوەشدا بەکارهێنانی لۆگاریتم دەگرێتەوە، بۆ پێشبینیکردنی ڕستەی ڕێزماندرووست.
چوارچێوەی بیری چۆمسکی، لەسەرەتادا بۆ پێکهێنانی ڕستە دەگەڕێتەوە، کارەکانیشی لەنێوان فەیلەسوفاندا کاریگەرییەکی دیاری هەیە.
تیۆریاکەی چۆمکسی لە ڕێگەی هەر دوو بونیادی ڕستە (بوونیادی قووڵ، بونیادی ڕووکەش)ەوە، لە نەریتی فەلسەفەی شیکارییدا،  بوو بە بابەتێکی کاریگەر و یەکلاکەرەوە، ئامانجی ئەوە بوو، ڕوونیبکاتەوە، کە بوونیادی ڕووکەش: (شێوەی ڕستەکان دیاریدەکات و وەکو دیاردەیەکی ماددیی ڕێکیدەخات)، بەڵام بونیادی قووڵ: (بریتییە مانا و دەلالەتەکان).
سێ هۆکار وایان کرد، کە پێگەی چۆمسکی لەنێوان فەیلەسوفانی شیکارییدا دەربکەوێت:

۱.بەشداریی گەورەی چۆمکسی لە گۆڕینی   بناغەی زانستە مرۆییەکاندا، هەروەها چۆمسکی لە گۆڕینی قوتابخانەی ئەزمونگەراییدا و لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا بەشداریی بەرچاوی هەبوو.
۲.نووسینی کتێبی (Aspects of the Theory of Syntax)ی چۆمسکی، لە ساڵی(۱۹٦٥)دا، بوو بە بنەمای تێگەیشتنی مەعریفیی بۆ زانستی زمان و فەلسەفە و بوو بەهۆی فروانکردنی چوارچێوەی کاری نوێ، بۆ دۆزینەوەی وردەکارییەکانی زمانی مرۆڤ و عەقڵ.
۳.بەرگریی بەردەوامی چۆمسکی لە بۆچوونەکانی و ئەنجامدانی چەندین  گفتوگۆی گرنگ، لەگەڵ کەسایەتییە دیارەکانی فەلەسەفەی شیکاریی و ڕەخنەیی، لە گرنگترینیان: (مێشێل فۆکۆ، جولیا کریستیفا، جاک درێدا..هتد).

سەرچاوە:

https://www.syr-res.com/article/7279.htm
192 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |    
زیاتر
ئایا ناسیونالیزمی ئایینیی کوردی هەیە؟
عەتا قەرەداخی
کاریزما و سیاسەت
ئەردەڵان عەبدوڵڵا
هۆکاری ڕاستەقینە بۆ ئەوەی کە تاڵیبان توانی زۆر بە خێرایی دەست بەسەر ئەفغانستاندا بگرێتەوە، ئەو شتەی میدیای لیبراڵی ڕۆژئاوا نایەوێت باسی بکات
سلاڤۆی ژیژەک
لە ئیگلیزییەوە: ڕزگار حەمە ڕەشید
پـــەرلـــــەمـــانـــتـــار و کــــاســــپی تێڕوانینێکی یاسایی
حەبیب محەمەد دەروێش
مەرگەساتی کۆرپەلەیەک..
شێرزاد حەسەن
کاتێك چەكی ئیسلامی دەبێت بە بژاردەیەکی عەقڵانی بەردەم ئیسلامیەکان؟
ئەبوبەکر عەلی
هۆکاری ڕاستەقینە بۆ ئەوەی کە تاڵیبان توانی زۆر بە خێرایی دەست بەسەر ئەفغانستاندا بگرێتەوە، ئەو شتەی میدیای لیبراڵی ڕۆژئاوا نایەوێت باسی بکات
دوو کێشە و چارەسەرێک
نیاز نەجمەدین
مەرگەساتی کۆرپەلەیەک..
شێرزاد حەسەن
بیست ساڵ پاش ١١ی سەپتەمبەر : عێراق وەک شکستە گەورەکەی ئەمەریکا !
د. عادل باخەوان
سەرۆککۆمار..
ئەمجەد شاکەلی
بزوتنەوەی گۆڕان و بایەخی لەئەستۆگرتنی لێپرسراوێتی سیاسی
ئەبوبەكر عەلی
رەگوڕیشەی ناسیونالیزم- نووسینی
عەتا قەرەداخی
لێکترازاندنی ناوماڵی شیعەكان وەک ستراتیژی کورد و سوننە
د نەوزاد ھێتوتی
مروڤ بوونمان لەنێوان بەرداشی ژن سالاری و پیاو سالاریدا..
شەماڵ بارەوانی
بۆ سەربەخۆکان سەرنەکەوتن؟
عەزیز ڕەئووف
کێ شار داده‌مه‌زرێنێت؟ فریشته‌، یان ئیبلیس؟..
کاروان کاکەسوور
بۆچی دەبێت هەمیشە ڕەخنە بگرین؟
ئالان عومەر
مه‌حمود خان ؛ پاڵەوانێک لە شاخەوە بۆ شار
د.موئمین زەڵمی
دیموكراسی.. متمانه‌، یان كورسی ..؟
عه‌داله‌ت عه‌بدوڵا
ئامادەکاریی بۆ دوای کشانەوەی ئەمریکا
پ. د. وەلی مەحمود حەمەد*
بیست ساڵ پاش ١١ی سەپتەمبەر : عێراق وەک شکستە گەورەکەی ئەمەریکا !
د. عادل باخەوان
نە رەش نە سپی لە نێوان زۆرینە و سازانی سیاسییدا
لەیلا عومەر*
پاثۆلۆجی ئیسلامییەکان لەکوردستان ”pathological”
سامانی وەستا بەکر
«نامەیەک لەبارەی لێبوردەییەوە»
شەماڵ بارەوانی
لۆجیکی ئارگیومەنتی فەلسەفی
د. ساماڵ مانیی
ته‌ڵه‌ی ڕه‌یعی و فره‌چه‌شنكردنی ئابووریی ‌هه‌رێم
وته‌یه‌ك له‌باره‌ی كۆتایی سه‌رده‌می نه‌وته‌وه‌
جیهانگیر سەدیق گوڵپی
ڕیفراندۆم و چەمانەوەی بێمەرج
عەتا كەریم
سواڵەیەک بۆ سەر خەرمانی ژیانی میری شاعیرانی کورد
هێندێ زانیاریی نوێ سەبارەت بە نالی
سەڵاح سالار
نەوال سەعداوی...من بەدەنگی بەرز قسە دەكەم
ئامادەكردنی: ئاڤان جەلال
پەڕینەوەی ململانێ سیاسییەكانی هێزە شیعییەكان بۆ باڵە چەكدارەكانیان
یاسین تەها
سەرهەڵدانەوە داعش‌ و كەلێنی ئاسایشی لەعێراق
هەڵۆ ساڵح
جینۆساید: چەکێکی بەهێزی بەکارنەهێنراو لەلایەن کوردەوە !
د.عادل باخەوان
پرۆسەی هەڵبژاردن، لەنێوان بایکۆت و بەشداری کردندا
سەردەشت محەمەد
مەترسی میدیا بۆ سەر ئاسایشی کۆمەڵایەتی
تەرزە جاف
ئه‌فغانستان قوربانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان
نه‌وزادی موهه‌ندیس
پیاوە گەورەکەی مێژووی جاف
عارف باوەجانی
ئیدیولۆژی لیبرالیسم
ناسر ساڵحی ئه‌سڵ
پیاوە گەورەکەی مێژووی جاف
عارف باوەجانی
گەمەی ھەڵبژاردنی ئەمجارەو ترسی لایەنەکان
عەتا قەرەدا‌غی
ئاسایشی كۆمەڵایەتی ڕێگایەک بەرەو کۆمەڵگایەکی ئارام
حەبیب محەممەد جاف
جینۆسایدی فەرهەنگی لە یاسای نێودەوڵەتیی گشتیدا
ئازاد وەڵەدبەگی
لەبارەی کەلتور و رەسەنایەتییەوە ‎
شەهێن نوری
رۆڵی پەروەردە لە پێشكەوتنی تاك و كۆمەڵگەدا‌‌*
توندوتیژی دژ بەژنان هیچ پێكوتەیەكی نیە
سارا قادر
پەیوەندیی نێوان ئامرازەکانی ڕاگەیاندن و دەسەڵاتی سیاسی
هیوا مەجید خەلیل
لەسۆڤێتەوە تا كوردستان، یەهودیەكان پێشڕەوی ئاڵای كۆمۆنیزم بوون‌
ئومێد نه‌جم
پەیوەندیی نێوان ناسیونالیزم و گەشەسەندن
هیوا مەجید خەلیل
هەڵبژاردنی عێراق؛ لێكەوتەكانی ئەنجام و ئەگەرە چاوەڕوانكراوەكان
یاسین تەها/توێژەر
"نا"ی ڕیفراندۆم!
پەروێز ڕەحیمی
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010