ئاسایشی كۆمەڵایەتی ڕێگایەک بەرەو کۆمەڵگایەکی ئارام
حەبیب محەممەد جاف

مێژووی ژیانی مرۆڤایەتی بە پێ‌ ی زانستی سایكۆلۆژیای كۆمەڵایەتی پڕی بووە لە گەڕان بە دوای ئۆقرەیی وئارامی و دابینكردنی ژیانێكی كۆمەڵایەتی شایستە بە چەشنێك مرۆڤ بتوانێت ئاسایشی خۆی لە بواری بژێوی ،و سەلامەتی زاتی ،و سەلامەتی دەروونی بۆخۆی دابین بكات .بۆیە شاری یۆتۆپیایی ئەو سەرەتا تیۆرییە كە فەیلەسوفەكان تیایداخەیاڵی شارێكیان دەكرد مرۆڤ تیایدا ئاسایشی كۆمەڵایەتی بەركەماڵ بێت .
شاری یۆتۆپیای سەرەتای خەیاڵ و ویناكردنێكی دەروونی مرۆڤ بووە و نەخشاندنی حیكایەتێكی دونیایەكە ،تیایدا مرۆڤەكان جیهانێكیان بونیادناوە بە هەموو ئەو ئەدەواتانەوە، كە ژیانێكی پڕئاسودەو خۆشگوزەران بونیادبنیت دوور لە هەموو ترسەكان.
ویناكردنی شاری یۆتۆپیا كە ئەفلاتۆن بنەماكانی داڕێژا لە كۆمارەكەی خۆیدا و لە زۆربەی ئەو گفتوگۆیانەی كە ڕوویداوە لە نێوان ئەفلاتۆن و فەیلەسوفەكانی سەرەمی خۆی بە تایبەتی سوقرات ڕەنگدەداتەوە ،ئەفلاتۆن بۆ دروستكردنی ئەو شارە یۆتۆپیایەی ،كە ئۆقرەیی و بەختەوەری بۆدانیشتوانەكەی فەراهەم دەكات بەستەوە بە شارێكەوە ،كە لەسەر دووبنەمای سەرەكی بەڕێوەببرێت،ئەویش ،شارێكە بونیادنرابێت لەسەر دادپەروەری و چاكە. ئەفلاتۆن پیی وابوو ئەو دووپاییەش ،كە شاری لەسەر وەستاوە تەنها بە فێربوون و پەروەردەكردن دروست دەكرێت .بۆیە ئەفلاتۆن لەسەردەمی خۆیدا ئەكادیمیایەكی لەسەر ئەساسێكی فەلسەفی و ئەخلاقی لە ئەسینا دروست كرد بۆ پێگەیاندنی ئەو پیاوانەی كە ماشینی حوكمداریان لە دەست دابوو.
ئەو بنەما فەلسەفیەی كە ئەفلاتۆن دایڕێژاو و لە ڕێگای ئەكادیمیاكەیەوە پیادەی دەكرد بۆ پەروەردەكردنی كۆمەڵێك حوكمڕان لەسەردەمی خۆیدا،كاریگەری هەبوو لەسەر هەندێك لە فەیلەسوفە ئیسلامیەكان بە تایبەتی فارابی، ئەڵبەتەفارابی بە كتێبە بەناوبانگەی ( شاری یۆتۆپیا- المدینە الفاچلە ) ناسراوە، كە وێنای خۆشگوزەرانی مرۆڤی تیادا كرد ،بەوەی دروستكردنی كۆمەڵگایەك كە هاوكاریكردنی یەكتر تیایدا دەبێت بەو وەزیفە كۆمەڵایەتیەی ، كە خزمەتی ژیانێكی پڕ شایستەی تیادا دەخوڵقێ‌ تا دەگاتە ئاستی شاری یۆتۆپیای ،كە فارابی دەیشوبهێنێ‌ بەجەستەی مرۆڤ كاتێك هەموو ئەندامەكانی جەستەی لە هاوكاریكردن و تەواوكردنی ئەركەكانی خۆیاندا لەوپەڕی ڕێكخستندان كە دەبێتە مایەی پاراستن و تەواوكردنی ژیانی.
فارابی بەهەمان دەرئەنجامی ئەفلاتۆن گەیشت بەوەی دەبێت سەرۆكی ئەو شارە یۆتۆپیایە فەیلەسوفێك بێت ، لەبەرئەوەی فەیلەسوف خاوەنی عەقڵیەت و خەیاڵێكە كە دەتوانێت بەشێوەیەك ژیانی مرۆڤەكان ڕێكبخات خۆشنودیان بۆ بەدی بهێنێت.
فارابی بەهەمان تێڕوانینی ئەفلاتۆن جەختی كردەوە لەسەر ڕوڵی پەروەردە لە پێگەیاندنی كەسی چاكەكارو هاوكار لەگەڵ یەكتر بۆ بونیادنانی ژیانێك كە ئاسایشی كۆمەڵایەتی تیادا بونیات نرابێت،چونكە فارابی پیێوایە هەموو مرۆڤەكان بە سروشتی خۆیان ڕێگای چاكەو ئەو ئەركانە نازانن، كە پێویستە پی،ی هەستێت بۆ بونیادنانی ژیانێكی پڕ لە خۆشی و دوور لە هەموو مەترسیەكان .
چەمكی ئاسایشی كۆمەڵایەتی
ئاسایشی كۆمەڵایەتی بەشێوەیەكی گشتی هەمووبوارەكانی ژیانی مرۆڤ دەگرێتەوە بەشێوەیەك هاوڵاتی هەست بە دڵنیایی بكات لەسەرژیان وبژێوی و ئۆقرەیی بەچەشنێك كومەڵگابتوانێت ئۆقرەیی وئارامیەكی بو فەراهەم بێنێ‌ ، ببێتە هۆی دروستبونی باڵانسێكی دەرونی ،كە تیایدا هاوڵاتی وابەستەبونیەكی بەهێزی بەنیشتمان و كۆمەڵگاكەیەوە بۆ دروست دەكات بە شێوازێك خۆی بە بەشێك لە كلتورو شارستانیەتی وڵاتەكەی بزانێت و بە توندیش بەرگری لە بەهاو ئاكارەكانی دەكات ،لە هەمان كاتیشدا بە متمانەیەكی زۆر بە خۆی و بە عەقڵی كراوەوە بەسەر شارستانیەت و كەلتوری وڵاتانی تردا دەكرێتەوە . بێگومان ئەم حاڵەتە دەروونیە ،و ئەم عەقڵیەتی هەست بە ئینیمابوون بۆ نیشتمان و بەرگری كردن لە بەهاو كلتورەكەی بە ئاسانی و بەتەنها ئینتمایەكی نەتەوەیی یان ئاینی ... هتد دروست نابێت، بەڵكو دەرئەنجامی ئەوەیە كۆمەڵگا دیارە مەبەستمان كۆمەڵگای سیاسیە كە خۆی لە دەوڵەت و دام و دەزگاكانی دەبینێتەوە تا بتوانێت ژیانێكی شایستەی بۆ دابین كردبێت لە خزمەتگوزاریە بنەڕەتیەكان بە شێوەیەك هاوڵاتی لەكاتی پێویستدا یان لەكاتی كێشەو گرفتدا بتوانێت ڕووبكاتەئەو دام و دەزگا دەوڵەتی و مەدەنیایانە بۆ ئەوەی پێویستەیەكانی بۆ دەربكەن ، یان كێشەكانی بۆ چارەسەر بكەن ، بۆیە دەبێت مرۆڤەكان بە قۆناغی پەروەردەكردندا بڕۆن بە ئامانجی پێگەیاندنیان بە شێوەیەك چاكەكاری ببێت بە حاڵەتێكی دەرونی مرۆڤ خۆڕسكانە ئەنجامی بدات .
ئەگەر كومەڵگا توانی دەستەبەری ژیانێكی خۆش گوزەران بكات كەهاونیشتمانەكانبتوانن بەهرەو ئارەزوەكانی خۆیان بەجێ‌ بهێنین و هەست بە متمانە بون بە كۆمەڵگا بكەن، كە دەتوانێت بە دەمیەوە بێت،ئەگەر بەم شێوازە ژیانێكی شایستە دابین كرا ئەو كاتە هیچ تاكێكی نیشتمان توشی لادانی سلوكی و دابڕان لە كۆمەڵگاو بێ‌ متمانەی و بێ‌ ئینتیمایی نابێت و ئاستی تاوانكاری لە كۆمەڵگاش بەرەو دابەزین دەڕوات .بێگومان دروستكردنی ئەم ئاستە لە بەرپرسیاریەتی هاوڵاتی بەرامبەر نیشتیمانەكەی و هەست بە ئینتیمابوون پێویستی بە پرۆسەیەكی پەروەردەو پێگەیاندن هەیە، بەشێوەیەك كە هاوڵاتی وەڵامگۆی ئەو پرۆسە نیشتمانیە بێت لە پێناو دابینكردنی ئاسایشی كۆمەڵایەتی بۆ هەموو هاوڵاتیان ، دەبێت لەم پرۆسەیەدا هاوڵاتی ڕۆڵی هەبێت لە دروستكردنی ئەم ئاسایشەدا ،بەڵام ئەمەش پێویستی بە پێگەیاندنێكی ڕۆشنبیری و دەرونی هەیە بۆئەوەی هاوڵاتی بەشداربێت لە دروستكردنیدا، هیچ پرۆسەیەك لەم بوارەدا سەركەوتوو نابێت ئەگەر هاوڵاتی وەڵامگۆی بەرنامەو پرۆسەكە نەبێت ،چونكە چەندێك خزمەتگوزاری و خۆش گوزەرانی و بیمەی كۆمەڵایەتی و تەندروستی بۆ هاوڵاتی دابینبكرێت، ئەگەر هەموو هاوڵاتیەك بە شێوەیەكی شەخسی تەفاعول نەكات لەگەڵیداو بەشدارنەبێت لە تەواوكردنی ئەو پرۆسە گشتیە دالە پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری و تێگەیشتنی نەبێت لەم بوارەدا پرۆسەكە ناتوانرێت بەردەوام بێت ،بەڵكو بە پێچەوانەوە كۆمەڵگایەكی تەمەڵ و بێ‌ موبالات دروست دەكات كە هەمیشە لە پەراوێزشارستانیەتەكاندا بژی.
بنەماكانی ئاسایشی كۆمەڵایەتی
بەهۆی ئەو گۆڕانكاری و پێشكەوتنانەی لەسەدەی ڕابردودا هاتوەتەئاراوە ،كە سەدەی پڕخۆشی و كامەرانی و ئاستی بەرزی ژیان بوو بۆ هەندێك لە گەلان و مایەی شەڕو ئاژاوەو نا ئارامی و كاولكاری بوو بۆ هەندێ‌ لە گەلانی تر،بۆیە چەمكی ئاسایشی كۆمەڵایەتیش بۆهەریەك لەو گەلانە مانایەكی هەیە و هەریەك لەو گەلانەش تێڕوانینیان جیاوازە بۆ ئەو چەمكە،بەڵام بە شێوەیەكی گشتی ئێمە دەتوانین كۆمەڵێ‌ بنەما دیاری بكەین بۆ ئاسایشی كۆمەڵایەتی كە مایەی گرنگی و هەستیاری بێت بۆ هەموو كۆمەڵگاكان.
1- ئۆقرەیی سیاسی
لە بنەما گرنگەكانی ئاسایشی كۆمەڵایەتی ڕەخساندنی ئارامی و ئۆقرەیی سیاسیە لە ڕێگای پیادەكردنی دەستەڵاتیكی دادپەروەر و دیموكراس بەشێوەیەكی سیستەماتیك كاروباری هاوڵاتیان ببات بەڕێوە ، و كاربكات بۆئەوەی ژینگەیەكی سیاسی ئارام و هەلومەرجێك بخوڵقێنێ‌ كە هاونیشتمانیان هەست بە ئارامی دەرونی بكەن و كەرامەتیان پارێزراوبێت. ئەڵبەتە ئارامی و ئۆقرەیی سیاسی دروستكردنی ژیانێكی ئەوتۆیە بۆ هاوڵاتیان و شێوازی بەڕێوەبردن و حوكمكردن كە پاڵپشتكراوبێت بە پرنسیپە دەستوریەكان كە تیایدا هاونیشتمانیەكان بتوانن چێژ لە مافەكانیان وەربگرن بە پێ‌ ی كۆمەڵێ‌ ڕێساو یاسا كە مافەكانیان بۆ دابین بكات و ئەو مافانەش بپارێزرێ‌ و خودی هاونیشتیمانیەكان خۆیان ئەو جۆرە دەستور و یاسایایانەیان هەڵبژاردبێ‌،واتە هاونیشتمانی كاتێك دەتوانێ‌ چێژ لە مافەكانی وەربگرێ‌ كە خۆی مافەكانی خۆی دیاری كردبێت و هاوشان لەگەڵیدا كۆمەڵێ‌ دام و دەزگای جێ‌ بەجێكردن و دادوەریش هەبێت مافی پیادەكردنی ئەو مافانەش بۆ هاونیشتیمانیان بپارێزێپەیوەندی تاك بە دەسەڵاتەوە و پەیوەندی دەسەڵات بە تاكەوە لەڕێگەی ئەرك و مافە هاوبەشەكانە،كە دەبێت هەم تاك و هەم دام و دەزگاكانی دەستەڵاتداریەتی درك بە لێپرسراویەتی كۆمەڵایەتی بكەن بەوەی كە ئەم دام ودەزگایانەی كە دامەزراون ئەركێكی كۆمەڵایەتی بەجێ‌ دەهێنن ،بەوەی هەموو هاوڵاتیەك لە ڕێگا یاساكانەوە مافی چاودێری و لێپرسینەوەی هەیە لەگەڵ ئەو دام و دەزگایانە بۆ ئەوەی سەروەری یاساو ئەو پرینسیپانەی كە لە دەستوردا هاتوون ، كە تیایدا ئازادیەكانی هاونیشتیمانیان و مافی پیادەكردنی مافەكانیان سەروەربێت ،بێگومان ئەم پرۆسەیەش پێویستی بە پەروەردەیەكی بەردەوام هەیە لە هەموو كەناڵەكانەوە .
بە پێچەوانەوە لە غیابی سیستەمی دیموكراسی و دەستورێك ماف و ئازادیەكانی هاونیشتیمانیانی دەستەبەرنەكردبێ دەستەڵاتداریەكی ستەمگەر دروست دەبێت دوور لە هەموو چاودێرێكی دەستوری ویاساییە، كە هاووڵاتی تیایدا هاونیشتیمانیان توشی سەركوتكردنی سایكۆلۆجی و فیزیكی دەبن بە شێوەیەك دەبێتە مایەی كەڵەكەبوونی ڕق و و قینێك كە دەكرێت لە هەر دەرفەتێكدا بتەقێتەوە و ببێتە مایەی هەڵوەشاندنەوەی هەموو دام و دوزگاكانی دەوڵەت دروستكردنی دۆخێكی پاشاگەردانی تا دەگاتە ئاستی دەستدرێژی بۆ سەرسەرو ماڵی هاونیشتیمانیان.بۆیە لێرەدا ئاسایشی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگا بە گشتی و هاونیشتیمانیان بە تایبەت دەكەوێتە مەترسیەكی گەورەوە وشتێك نامێنێ‌ بەناوی ئۆقرەیی لەكۆمەڵگادا.
2- ئاسایشی بژێوی و ئابوری
دابینكردنی ئاسایشی سیاسی بەندە بە دابینكردنی ئاسایشی بژێوی و ژیانی ئابوری هاونیشتیمانیان،مەبەست لە ئاسایشی بژێوی دابینكردنی پێویستیە ئەساسیەكانی ژیانە لە خۆراك و پۆشاك و پاراستنی ژیانی تەندروستی و دابینكردنی هۆكارەكانی پاراستنی مرۆڤ لە نەخۆشیەكان.
هیچ كاتێك ئاسایشی كۆمەڵایەتی بەركەماڵ نابێت ئەگەر ژیانی بەشێكی زۆری هاوڵاتیان لە كولەمەرگیدا بێت،هیچ كاتێك ژیانێكی پڕ ڕەفاهیەتی بەشێك لە هاوڵاتیان بەردەوام نابێت ئەگەر ژیانی بەشێكیتر لە مەترسیدابێت، بۆیە دابینكردنی ئاستێكی شیاو لە ژیان و گوزەران بۆ مرۆڤ بنەمایەكی سەرەكی ئاسایشی كۆمەڵایەتییە، و دەبێت دەوڵەت لەم بوارەدا نەخشەو پلانێكی سەرتاپاگیری هەبێت،چونكە ئاستی بەرزی ئاسایشی كۆمەڵایەتی بەندە بە ئاستی بەرزی بژێوی و ئابوری و تەندروستی مرۆڤەوە ، چونكە ناكرێت دەوڵەت داوا لە هاونیشتیمانیان بكات بەرپرسیاربن بەرامبەر دەوڵەت و دام و دەزگاكانی و داوایان لێبكات ئەركی نیشتیمانیان بەجێ‌ بهێنن لە كاتێكدا نەیتوانیبێت پێویستیەكانیان پڕبكاتەوە ،و ناكرێت بەردەوام دەوڵەت ئەركەكان بەبیر هاونیشتیمانیانیەكانیدا بهێنێتەوە لە كاتێكدا ئەوان برسی بن یان ئاستی چارەسەركردنی تەندروستیان خراپ بێت. بەپێچەوانەوە لەم جۆرە كۆمەڵگانەدا دەبێت چاوەڕوانی سەرهەڵدانی جۆرەها تاوان و لادانی ئەخلاقی و سلوكی بكەیت، چونكە دەمێكە وتراوە (سكی برسی گوێ‌ ناگرێت ) چونكە بە لای ئەوی هاوڵاتیەكیەوە ئاسایشی كۆمەڵایەتی دەبێت بە خۆراك و و بەرگ و دەرمان و جێگەی نیشتەجێ‌ بوون.
3- بونیادنانی دام و دەزگا پەروەردەیەكان
دام و دەزگای پەروەردەیی ڕۆڵی گرنگی هەیە لە هەڵگرتنی بەرپرسیاریەتی ئاسایشی كۆمەڵایەتی و دروستكردنی كەسایەتی ئایندەی مرۆڤ و فێركردن وڕاهێنانی لەسەر بەرپرسیاریەتی كۆمەڵایەتی بەرامبەر هاوڕەگەزەكانی تری وەك فاكتەرێكیش لە پاراستنی كۆمەڵگا لە تاوان و لادان.
دەزگا پەروەردەیەكان هەر لەسەرەتاوە ڕۆڵیان دەبێت لە تێگەیاندن و پێگەیاندنی مرۆڤ، ئەگەر مرۆڤ بە پەروەردەیەكی مەدەنیدا ببرێت،تیایدا تۆوی بەرپرسیاریەتی كۆمەڵایەتی و هاونیشتیمانیبوونی تێدا بچێنرێت، لە ئایندەشدا ڕۆڵی دەبێت لە پاراستنی پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان و بەرپرسیاردەبێت بەرامبەر ووڵاتەكەی،ئەمەش پەیوەندی بە جۆری ئەو پەرەوەردەكردنەوە هەیە،چەندێك ئەو پرۆسەی پەروەردەكرنە مەدەنی و پێشكەوتوو ونیشتمانی بێت ئەوەندە هاونیشتمانیەكی بەرپرسیار و نیشتمان پەروەر دروست دەكات، چەندێك ئەو دام و دەزگایانە دواكەوتووبێت و پەروەرشكارەكان ڕاهێنراو نەبن بەو پرینسیپانە ئەوەندە نەوەی نا بەرپرسیار و سەركێش و دەربەست دروست دەكات ،چونكە پەروەردە پرۆسەیەكە پێویستە لە منداڵیەوە دەستپێبكات و بەردەوام بێت لەگەڵ ژیاندا ، بۆئەوەی مرۆڤ بەردەوام بێت لە پێداچونەوە بەبیرو بۆچون و هەڵس وكەوت و سلوكی خۆی، بە پێچەوانەوە لە غیابی ئەم پرۆسە پەروەردەیە چاوەڕوانی سەرهەڵدانی هەموو جۆرە تاوان و لادانێك دەكرێت كە لە كۆتاییدا ئاسایشی گشتی دەكەوێتە مەترسیەوە.
4- بونی دەزگایەكی دادوەری بەتوانا و دادپەروەر
دام و دەزگا ئەمنیەكان ناتوانن بە تەواوی بەربەست دروستبكەن لە بەردەم هەموو تاكەكانی كۆمەڵگا بۆ ئەوەی كەتن وتاوان ڕونەدات ،بە تایبەتی لە كۆمەڵگایەكی كراوەدا كە تاڕادەیەكی باش ئازادیەكانی مرۆڤی تیادا دابین كرابێت،بۆیە ڕوودانی ڕەفتاری تاوانكاری شتێكی ئاساییە ئەگەر ڕووبدات،بەڵام ئەوەی گرنگە بونی دام و دەزگایەكی دادوەری وسەربەخۆ و بە توانا و دادپەروەر ، كە هەستێت بە جێ‌ بەجێ‌ كردنی یاساكان بەسەر ئەو كەسانەدا كە تاوانەكان ئەنجام دەدەن ،بە شَێوەیەك جێ بە جێ‌ كردنی یاساكان ببێتە هۆی سزادانی ئەو كەسانە لە لایەك و چاككردن و دووبارە پێگەیاندنەوەیان بۆئەوەی بگەڕێنەوە ناو كۆمەڵگا وەك هاونیشتیمانیەكی ئاسایی .
بونیادنانی دەزگا دادوەریەكان دەبێت بە چەشنێك بێت ڕۆڵی چاككردن ببینێت و جێ‌ بەجێ‌ كردنی یاساكانیش بۆ ئەوەبێت ژیانێكی كۆمەڵایەتی تەندروست دروست بكات ،كەواتە دەبێت ئەوانەی لە دام ودەزگاكا دادوەریەكان كاردەكەن لەوە تێبگەن ئەركی ئەوان تەنها جێ‌ بەجێ‌ كردنی وشكی یاساكان نیە ،بەڵكو ئەوان پایەكی گرنگن لە پاراستنی ئاسایشی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگاكەیان،و دەبێت لە كێشەكانی خەڵك تێبگەن و لەوەش تێبگەن ئەوان دوا پەناگەی خەڵكن كە خەڵكی بێ‌ هێز و تاوانلەسەركراو هانایان بۆ دەبەن ، ئەوانیش بەرپرسیارن لەگەڕانەوەی ماف بۆ مافخوراوان و سزای ئەوانەش بدەن كە یاری بە چارەنوسی خەڵكی دەكەن.
بەڵام ئەستەمە بتوانرێت دام و دەزگایەكی دادوەری و ئەكتیڤ و دادپەروەر بونیادبنرێت بە بێ‌ بونی یاساو ڕێسایەكی دادپەروەر كە هاوئاهەنگ بێت لەگەڵ چەمكە سلوكیەكانی ئەو كۆمەڵگایەدا ، بە شێوەیەك ببێتە دەستەبەركردنی ئازادی تاك و پاراستنی كۆمەڵگا.ئەمەش بەوە دەبێت كە یاساكان تەعبیر لە سایكۆلۆجیاو كەلتور ئاستی پێشكەوتنی كۆمەڵگاكانی دنیادا بكات بۆ ئەوەی كۆمەڵگا بەردەوام لەپرۆسەیەكی بەردەوامی پێشكوتندابێت بو َڕزگار بوون لەو نەریتانەی كە بوەنەتە مایەی چەندەها ستەمی كۆمەڵایەتی ،كەواتە نابێت یاساكان بە چەشنێك بێت وەك میكانیزمێك بۆ سزادانی كۆمەڵگاو كۆتێك بێت ئاڵابێت لە دەست و گەردنیان و جوڵەی كۆمەڵایەتی و گەشەكردنی رابگرێت،بەڵكو دەبێت ئەو یاسایانە جێگای قبوڵی كۆمەڵگابێت و تەعبیر لە ئیرادەی گشتی خەڵك بكات وببێت بە پەیامی كۆمەڵگا و تەعبیر بێت لە ویژدانی كۆمەڵایەتی بۆ ئەو كەسانەی كە لە یاساو سیستەمی كۆمەڵایەتی دەردەچن.
بۆئەوەی دادگاكانیش دادپەروەربن وببن بە پایەكی بەهێزی ئاسایشی كۆمەڵایەتی ،دەبێت لە ڕووی مادی و مەعنەو یەوە سەربەخۆبن ، بۆئەوەی بەوپەڕی تواناو بۆێریەوە یاساكان جێ‌ بەجێ‌ بكەن بەسەر هەموو تاكەكانی كۆمەڵگەدا بەبێ‌ جیاوازی.
5- بونیادنانی دام ودەزگا كۆمەڵایەتییەكان و ڕێكخراوە مەدەنیەكان
سەقامگیری كۆمەڵگا و پاراستنی ئاسایشی ژیانی كۆمەڵگا بەشێكی زۆری بەندە بە دام و دەزگا كۆمەڵایەتیەكان و ڕێكخراوە مەدەنیە خۆبەخش و خێرخوازیەكان،ئەم ڕێكخراوانەخزمەتگوزاری كۆمەڵایەتی پێشكەش بە كۆمەڵگا دەكەن .
خزمەتگوزاری كۆمەڵایەتیش بریتییە لە گەشەپێدانی بارودۆخی مرۆڤ بەرەو باشتر و چاكتر ،لەبەرزكردنەوەی ئاستی گوزەرانی مرۆڤ لە ڕووی بژێوی و تەندروستی و ئابوری و ڕۆشنبیری و پەروەردەییەوە تادەگاتە ئاستی ئازادیی سیاسیی و ئاینی و فیكری ،واتە هەرشتێك یان هەرهەنگاوێك ببێتە هۆی بەرزكردنەوەی ئاستی ژیانی مرۆڤ لە هەر ڕِِِِِِِِوویەكەوە دەبێتە خزمەتگوزاری كۆمەڵایەتی كە لە زۆربەی وڵاتانی دونیا ئەوە بوە بە مافە كۆمەڵایەتیەكانی مرۆڤ بۆ ئەوەی ڕزگاری بكات لە زۆنگاوی نەفامی و دواكەوتویی و كۆیلەییەتی.
پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری لەلایەن ئەم و دازگاو ڕێكخراوانەوە بە توێژە كۆمەڵایەتیەكان و بە تاكەكانی كۆمەڵگا بریتیە لە نواندنی هەڵوێستی پۆزەتیف و مرۆیانە بەرامبەر ئەوانەی پێویستیان بە هاوكاریە،چونكە بەم هەڵوێستە خاوەن پێویستیەكان هەستدەكەن كە لە لایەن كۆمەڵگاوە فەرامۆش نەكراون و بەردوام كۆمەڵگا بەدەمیانەویە و بە تەنها لە ناو كێشەكەیدا بەجییان ناهێلن، لەم كۆمەڵگایانەدا تەنها ئەوانە خۆشبەخت نین دارایی مادی و مەعنەویان هەیە،بەڵكو كۆمەڵگا بە ڕایەڵەیەك بە یەكەوە بەستراوە و بەردەوام لە پرۆسەیەكی هاوكاریكردنی خۆیدا یەبەچەشنێك هیچ توێژێكی كومەڵكا هەست بە مەزڵومیەت ناكات وهیچ كەسیكیش خۆی بە پەراوێزخراونازانێ‌،ئەم ڕەفتارە كۆمەڵایەتییە دەبێتە مایەی دروستكردنی كۆمەڵگایەك تاكەكانی لە مافە مرۆیی یەكان تێبگەن و هەمیشە لە خۆشی وناخۆشیدا لە گەڵ میلەتەكەیدا بێت،كەواتە بۆ پاراستنی ئاسایشی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگا دەبێت ئەو دام و دەزگا و ڕێكخراوانە بەردەوام لەگەڵ پێویستیەكانی كۆمەڵگا لە دروستبوندا بێت و ئەركیشی بریتی دەبێت لە بونیادنانی كۆمەڵگایەكی دوورلە دەردە كۆمەڵایەتیەكان.

187 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |    
زیاتر
لەبارەی کەلتور و رەسەنایەتییەوە ‎
شەهێن نوری
رۆڵی پەروەردە لە پێشكەوتنی تاك و كۆمەڵگەدا‌‌*
توندوتیژی دژ بەژنان هیچ پێكوتەیەكی نیە
سارا قادر
پەیوەندیی نێوان ئامرازەکانی ڕاگەیاندن و دەسەڵاتی سیاسی
هیوا مەجید خەلیل
لەسۆڤێتەوە تا كوردستان، یەهودیەكان پێشڕەوی ئاڵای كۆمۆنیزم بوون‌
ئومێد نه‌جم
پەیوەندیی نێوان ناسیونالیزم و گەشەسەندن
هیوا مەجید خەلیل
هەڵبژاردنی عێراق؛ لێكەوتەكانی ئەنجام و ئەگەرە چاوەڕوانكراوەكان
یاسین تەها/توێژەر
"نا"ی ڕیفراندۆم!
پەروێز ڕەحیمی
کاریزما و سیاسەت
ئەردەڵان عەبدوڵڵا
دامەزراندنی حکوومەتی پەرەسەندنگەرا؛ ڕێچاری بەهێزبوونی باشووری کوردستان
محەمەد کەریمخان
پـــەرلـــــەمـــانـــتـــار و کــــاســــپی تێڕوانینێکی یاسایی
حەبیب محەمەد دەروێش
زمان
ئەحمەدی مەلا
کاتێك چەكی ئیسلامی دەبێت بە بژاردەیەکی عەقڵانی بەردەم ئیسلامیەکان؟
ئەبوبەکر عەلی
هەلێک بۆ هەڵسەنگاندن
ئەنوەر ئەڵمان
دوو کێشە و چارەسەرێک
نیاز نەجمەدین
وانەکانی ساڵێکی کۆڤید
یۆڤال نوح هەراری*
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: پەیڕەو ئەنوەر
بیست ساڵ پاش ١١ی سەپتەمبەر : عێراق وەک شکستە گەورەکەی ئەمەریکا !
د. عادل باخەوان
حکوومەت و نیشتمان تێکەڵ بە یەکدی مەکەن!
نووسینی: "ڕابێرت فێسک" (١٩٤٦-٢٠٢٠)*
وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: د. سەردار قادر
بزوتنەوەی گۆڕان و بایەخی لەئەستۆگرتنی لێپرسراوێتی سیاسی
ئەبوبەكر عەلی
چـوارچێوه‌ی یاسایی یه‌كپارچه‌یی خاكی هه‌رێمی كوردستان
ئالان به‌هائه‌ددین عه‌بدوڵڵا ئه‌لموده‌ڕیس
لێکترازاندنی ناوماڵی شیعەكان وەک ستراتیژی کورد و سوننە
د نەوزاد ھێتوتی
شێوازی ژیانی نوێ و گۆڕانی سنوورەکانی ناسنامه‌
محه‌مه‌د کەریمخان
بۆ سەربەخۆکان سەرنەکەوتن؟
عەزیز ڕەئووف
دەوروبـەری خۆت بنـاســە
پێشکەوتنی پیشەسازی لە جیهانی ئیسلامی نــــــا عەرەبی
حەبیب محمەدجاف
بۆچی دەبێت هەمیشە ڕەخنە بگرین؟
ئالان عومەر
پرۆسه‌ى وێرانكردنى وڵاتێك و گه‌له‌كه‌ى بەبێ شەڕ
كامه‌ران جاف
دیموكراسی.. متمانه‌، یان كورسی ..؟
عه‌داله‌ت عه‌بدوڵا
چین دەستی گەیشتە هەسارەی مەریخ
لوقمان حەوێز
بیست ساڵ پاش ١١ی سەپتەمبەر : عێراق وەک شکستە گەورەکەی ئەمەریکا !
د. عادل باخەوان
مێژوو زانستە نەک چیرۆک، بۆیە وامانبەسەرهات
سامانی وەستا بەكر
پاثۆلۆجی ئیسلامییەکان لەکوردستان ”pathological”
سامانی وەستا بەکر
بایدن و ئەردۆگان: پاش دیدار
د. سه‌ردار عه‌زیز
لۆجیکی ئارگیومەنتی فەلسەفی
د. ساماڵ مانیی
ئایا كاتی نووسینەوە و داڕشتنی دەستوورە؟ ‌
فاروق ڕەفیق
ڕیفراندۆم و چەمانەوەی بێمەرج
عەتا كەریم
ده‌ستور شه‌رعیه‌ت به‌ناهاوسه‌نگى ده‌دات یان رێکى ده‌خاته‌وه‌؟
د.موحسین ئه‌دیب
نەوال سەعداوی...من بەدەنگی بەرز قسە دەكەم
ئامادەكردنی: ئاڤان جەلال
بەرەو پەنجاو سێیەمین سـاڵیادی شۆڕشی خوێندکاران
گفتوگۆ لەگەڵ ژان پۆڵ سارتەر
وەرگێڕان: شوان ئەحمەد
سەرهەڵدانەوە داعش‌ و كەلێنی ئاسایشی لەعێراق
هەڵۆ ساڵح
دیموکراسیی عێراقی، پێشینەیەکی تاڵ
د. هەردی مەهدی میکە
پرۆسەی هەڵبژاردن، لەنێوان بایکۆت و بەشداری کردندا
سەردەشت محەمەد
ئاژاوەگێڕ و تاڵانچیەکان کێن؟
حوسەین عەلی شەریف
ئه‌فغانستان قوربانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان
نه‌وزادی موهه‌ندیس
لە چیرۆکێکی کۆمیدی عەزیز نەسینەوە بۆ حەقیقەتی کۆمەڵگایەک
ئالان قارەمان شێخبزێنی
ئیدیولۆژی لیبرالیسم
ناسر ساڵحی ئه‌سڵ
فاسدبونی بەدێوکردنی عەقڵی ڕەخنەیی لە وتاری مەسرور بەرزانی
عەلی قەڵادزەیی
گەمەی ھەڵبژاردنی ئەمجارەو ترسی لایەنەکان
عەتا قەرەدا‌غی
فاسدبونی بەدێوکردنی عەقڵی ڕەخنەیی لە وتاری مەسرور بەرزانی
عەلی قەڵادزەیی
جینۆسایدی فەرهەنگی لە یاسای نێودەوڵەتیی گشتیدا
ئازاد وەڵەدبەگی
کەسێتی و فکرێکی سەماکەر
باخچە بەکر
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010