لەبارەی کەلتور و رەسەنایەتییەوە ‎
شەهێن نوری

کەلتور وەک دابونەریتێکی تایبەت بە كۆمەڵگەیەكی دیاریكراو دەبینرێت، بە جۆرێک رەنگدانەوەی لە رەفتاری هەرتاكێكی ئەو كۆمەڵگەیەدا دەبێت و ئەمەش بەپێی کۆمەڵگەکان دەگۆڕێت، واتە هەر کۆمەڵگەیەک بەپێی کەلتور و دابونەریتی تایبەت بەخۆی دەناسرێتەوە، لێردا رەسەنایەتی رۆڵی گرنگ دەگێڕێت لە ناسینەوەی کۆمەڵگەکاندا.

ئیدوارد تایله‌ر(1832 1871) زانای ئه‌نترۆپۆلۆژی به‌ریتانی له‌ ساڵی 1871دا، كتێبێكی بڵاوكرده‌وه‌ به‌ ناوی كەلتوری سه‌ره‌تایی و پەیڕەوی بەراوردکردن بڵاوکردەوە بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ كەلتور، به‌مه‌ش بووه‌ دامه‌زرێنه‌ری ئه‌نترۆپۆلۆژیای به‌ریتانی، ئەو بەو جۆرە پێناسه‌ی كەلتور ده‌كات کە: پێكهاته‌یه‌كه‌‌ زانست و زانیاریی و بیروباوه‌ڕ و ره‌وشت و هونه‌ر و یاسا و دابونەریت و نۆرمانه‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ مرۆڤ به‌ده‌ستیان ده‌هێنێت وه‌ك ئه‌ندامێك له‌كۆمه‌ڵگه‌دا.

دەتوانین بڵێین، كەلتور فێربوونە، نە خۆرسك بێت و بایۆلۆژی بێت، بەڵکو تاك لەناو كۆمەڵگەدا پێیەوە پەیوەست دەبێت و بەجۆرێك گەشە دەكات، کە دواجار نەوە بۆ دوای نەوە دەیگوازێتەوە و بەمەش سەیری هەر کۆمەڵگەیەک دەکەیت، بەر لە هەر شتێک جیاوازییە کەلتورییەکانت بەرچاو دەکەوێت و ئەو جیاوازییە دەکرێت وەک جۆرێک لە ناسنامەی ئەو کۆمەڵگەیە سەیر بکرێت.

نەتەوەی كورد-یش، وەك هەر نەتەوەیەكی تر كەلتوری تایبەت بەخۆی هەیە و سەرچاوەكەی دەگەڕێتەوە بۆ 5400-600 پ.ز. کە تێکەڵ بووە لەگەڵ شارستانێتییەکانی دیکەی میزۆپۆتامیا، لەوەشەوە کەلتور و کەلەپوری کوردی لە لایەنی کەرەستەییەوە زۆر دەوڵەمەند بووە و لە زۆر لایەن گەشەی کردووە.

هاوکات کەلتوری ئەدەبی رەنگدانەوەیەکی گەورەی لەناو گەلانی بیانی هەبووە، وەك رێوڕەسم و بەها كۆمەڵایەتییەكان و دابونەریت و مەراسیمە ئاینییەكان و بۆنە و جەژنەكان. كورد كەلتوری ئەدەبی تایبەت بەخۆی هەیە، لە هۆنراوە و چیرۆكی ئەفسانە و داستانەكان و زۆربەیان لە گۆرانی فۆلكلۆری كوردی وێناكراون، ‎خۆش بەختانە تا ئەمڕۆش ئەمە بەردەوامە و پارێزگاری لێدەکرێت و تایبەتمەندییەکەی لەبەرچاوگیراوە.

بەڵام ئەمڕۆ و لەم سەردەمەدا کەلتوری کوردی لە هەموو لایەنێکەوە کاڵبوونەوەیەکی زۆری پێوە دیارە و تێکەڵ بە کەلتوری بیانی کراوە یان لایەنی کەم گۆڕانکارییەکی زۆری بەسەردا هاتووە و مۆرکە کوردییەکەی خۆی لە دەستداوە، بێگومان ئەمە زیانێکی زۆری بە کەلتوری رەسەنی گەیاندووە.

جگە لەوە ئێستا کەلتوری قسەکردن بە زمانی بیانی بۆتە یەکێک لە دیاردە زاڵەکانی ناو کۆمەڵگەی کوردی، بە جۆرێک ئەگەر زۆر کوردەوارییانە یان بە کوردییەکی پەتی قسە بکەیت، زۆرێک لەو جیلە تازەیە ناتوانن لێت تێبگەن، ئەمە گۆڕانێکی زۆر گەورە و کاریگەرە لەسەر رەسەن بوون.

لە لایەنی هونەرییەوە بەهەمانشێوە، ئێستا کەلتوری شێواندن زاڵبوونێکی زۆری بەسەر هونەر و گۆرانی کوردییەوە هەیە، کەسانێک دێن و وەک هونەرمەندی تازەگەر خۆیان وێنا دەکەن یان پێیان وایە تازەگەری لە هونەری کوردیدا دەکەن و تێکەڵی دەکەن بە هونەری بیانییەوە، بەم هەنگاوە ئەوان زیانێکی زۆریان بە رەوتی گۆرانی و هونەری کوردی گەیاندووە، ئەمە وایکردووە زۆرێک لەو بەرهەمانە تەنیا بۆ ماوەی 24 سەعات بڕ بکەن و دوای ئەوە کەس تاقەتی نییە گوێیان لێ بگرێت، ئەمە لەبەر ئەوە نییە کە تاکی کورد سەلیقەی گوێگرتنی لە گۆرانی نەماوە، بەڵکو شتەکە پەیوەندی بەوەوە هەیە، کە لە راستیدا گۆرانی و بەرهەمی باش نەماوە.

ئەم هێرش و مەترسییە گەورەیەی کە ئێستا لەسەر کەلتوری کوردی دەبینرێت، لە راستیدا خۆمان دروستی دەکەین، لەوانە میدیا، سۆشیال میدیا و خوێندنگە تایبەتەکان، ئەوانەی کە بە شانازییەوە دەڵێن بە زمانی بیانی فێر ببە، لەو هۆکارانەن کە ئاگریان بەرداوەتە تەواوی رەسەنایەتی ئەم کۆمەڵگەیە.
160 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |    
زیاتر
توندوتیژی دژ بەژنان هیچ پێكوتەیەكی نیە
سارا قادر
پەیوەندیی نێوان ئامرازەکانی ڕاگەیاندن و دەسەڵاتی سیاسی
هیوا مەجید خەلیل
لەسۆڤێتەوە تا كوردستان، یەهودیەكان پێشڕەوی ئاڵای كۆمۆنیزم بوون‌
ئومێد نه‌جم
پەیوەندیی نێوان ناسیونالیزم و گەشەسەندن
هیوا مەجید خەلیل
هەڵبژاردنی عێراق؛ لێكەوتەكانی ئەنجام و ئەگەرە چاوەڕوانكراوەكان
یاسین تەها/توێژەر
"نا"ی ڕیفراندۆم!
پەروێز ڕەحیمی
کاریزما و سیاسەت
ئەردەڵان عەبدوڵڵا
دامەزراندنی حکوومەتی پەرەسەندنگەرا؛ ڕێچاری بەهێزبوونی باشووری کوردستان
محەمەد کەریمخان
پـــەرلـــــەمـــانـــتـــار و کــــاســــپی تێڕوانینێکی یاسایی
حەبیب محەمەد دەروێش
زمان
ئەحمەدی مەلا
کاتێك چەكی ئیسلامی دەبێت بە بژاردەیەکی عەقڵانی بەردەم ئیسلامیەکان؟
ئەبوبەکر عەلی
هەلێک بۆ هەڵسەنگاندن
ئەنوەر ئەڵمان
دوو کێشە و چارەسەرێک
نیاز نەجمەدین
وانەکانی ساڵێکی کۆڤید
یۆڤال نوح هەراری*
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: پەیڕەو ئەنوەر
بیست ساڵ پاش ١١ی سەپتەمبەر : عێراق وەک شکستە گەورەکەی ئەمەریکا !
د. عادل باخەوان
حکوومەت و نیشتمان تێکەڵ بە یەکدی مەکەن!
نووسینی: "ڕابێرت فێسک" (١٩٤٦-٢٠٢٠)*
وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: د. سەردار قادر
بزوتنەوەی گۆڕان و بایەخی لەئەستۆگرتنی لێپرسراوێتی سیاسی
ئەبوبەكر عەلی
چـوارچێوه‌ی یاسایی یه‌كپارچه‌یی خاكی هه‌رێمی كوردستان
ئالان به‌هائه‌ددین عه‌بدوڵڵا ئه‌لموده‌ڕیس
لێکترازاندنی ناوماڵی شیعەكان وەک ستراتیژی کورد و سوننە
د نەوزاد ھێتوتی
شێوازی ژیانی نوێ و گۆڕانی سنوورەکانی ناسنامه‌
محه‌مه‌د کەریمخان
بۆ سەربەخۆکان سەرنەکەوتن؟
عەزیز ڕەئووف
دەوروبـەری خۆت بنـاســە
پێشکەوتنی پیشەسازی لە جیهانی ئیسلامی نــــــا عەرەبی
حەبیب محمەدجاف
بۆچی دەبێت هەمیشە ڕەخنە بگرین؟
ئالان عومەر
پرۆسه‌ى وێرانكردنى وڵاتێك و گه‌له‌كه‌ى بەبێ شەڕ
كامه‌ران جاف
دیموكراسی.. متمانه‌، یان كورسی ..؟
عه‌داله‌ت عه‌بدوڵا
چین دەستی گەیشتە هەسارەی مەریخ
لوقمان حەوێز
بیست ساڵ پاش ١١ی سەپتەمبەر : عێراق وەک شکستە گەورەکەی ئەمەریکا !
د. عادل باخەوان
مێژوو زانستە نەک چیرۆک، بۆیە وامانبەسەرهات
سامانی وەستا بەكر
پاثۆلۆجی ئیسلامییەکان لەکوردستان ”pathological”
سامانی وەستا بەکر
بایدن و ئەردۆگان: پاش دیدار
د. سه‌ردار عه‌زیز
لۆجیکی ئارگیومەنتی فەلسەفی
د. ساماڵ مانیی
ئایا كاتی نووسینەوە و داڕشتنی دەستوورە؟ ‌
فاروق ڕەفیق
ڕیفراندۆم و چەمانەوەی بێمەرج
عەتا كەریم
ده‌ستور شه‌رعیه‌ت به‌ناهاوسه‌نگى ده‌دات یان رێکى ده‌خاته‌وه‌؟
د.موحسین ئه‌دیب
نەوال سەعداوی...من بەدەنگی بەرز قسە دەكەم
ئامادەكردنی: ئاڤان جەلال
بەرەو پەنجاو سێیەمین سـاڵیادی شۆڕشی خوێندکاران
گفتوگۆ لەگەڵ ژان پۆڵ سارتەر
وەرگێڕان: شوان ئەحمەد
سەرهەڵدانەوە داعش‌ و كەلێنی ئاسایشی لەعێراق
هەڵۆ ساڵح
دیموکراسیی عێراقی، پێشینەیەکی تاڵ
د. هەردی مەهدی میکە
پرۆسەی هەڵبژاردن، لەنێوان بایکۆت و بەشداری کردندا
سەردەشت محەمەد
ئاژاوەگێڕ و تاڵانچیەکان کێن؟
حوسەین عەلی شەریف
ئه‌فغانستان قوربانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان
نه‌وزادی موهه‌ندیس
لە چیرۆکێکی کۆمیدی عەزیز نەسینەوە بۆ حەقیقەتی کۆمەڵگایەک
ئالان قارەمان شێخبزێنی
ئیدیولۆژی لیبرالیسم
ناسر ساڵحی ئه‌سڵ
فاسدبونی بەدێوکردنی عەقڵی ڕەخنەیی لە وتاری مەسرور بەرزانی
عەلی قەڵادزەیی
گەمەی ھەڵبژاردنی ئەمجارەو ترسی لایەنەکان
عەتا قەرەدا‌غی
فاسدبونی بەدێوکردنی عەقڵی ڕەخنەیی لە وتاری مەسرور بەرزانی
عەلی قەڵادزەیی
جینۆسایدی فەرهەنگی لە یاسای نێودەوڵەتیی گشتیدا
ئازاد وەڵەدبەگی
کەسێتی و فکرێکی سەماکەر
باخچە بەکر
رۆڵی پەروەردە لە پێشكەوتنی تاك و كۆمەڵگەدا‌‌*
شورای پاسەوان؛ پێگەی لە سیسستەمی سیاسی و ڕۆڵی لەهەڵبژاردنەکاندا
هەردی مەهدی میکە
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010