گەڵاڵەنامەی مافی نەتەوەیی و ئاینی و
ئەتنیە دینیەكان لە هەرێمی كوردستان
حةبيب محةمةد دةرويَش

پێشەكی
لە دەقی دیباجەی جاڕنامەی نەتەوە یەكگرتوەكانی تایبەت بە مافی ئەو كەسانەی كە سەر بە كەمینە نەتەوەیی و ئەتنی و كەمینەنەتەوەیی و و كەمینە دینی و زمانیەكاندا هاتووە (پتەوكردن و پاراستنی مافی ئەو كەسانەی كەسەر بە كەمینە نەتەوەیی و ئیتنیەكانن تا ئەوانەش كە سەر بە كەمینە ئاینی و زمانیەكانن ڕۆڵی دەبێت لە ئۆقرەی سیاسی و كۆمەڵایەتی لەو دەوڵەتانەی كە تیایدا دەژین) ئەوەی زانراوە سەبارەت بە دەوڵەتی عێراقی لە ڕووی واقیعیەوە ئەوەیە عێراق دەوڵەتێكی فرە نەتەوەیی و ئیتنیە ،جیاوازیش لە ڕووی ئاینی و ئەتنی یەوە عێراق دەوڵەتێكە شوناسێكی تاك نەتەوەیی نیە،لەگەڵ ئەوەشدا سیاسەتی حكومەتەكانی عێراق لە ڕابردودا لە سەرەتای دروستبونی دەوڵەتی عێراقەوە تاوەكوروخانی ڕژێمی شۆڤینی دیكتاتۆری لە 19 ی نیسان 2003 ئەو جیاوازی یە نەتەوەیی ئیتنی و كلتوری و ئاینی یەی لەبەرچاونەگرتووە و هیچ ڕێزێكی بۆ تایبەتمەندی ڕەگەزە نەتەوەیی و ئاینی یەكان لە وڵاتدا دانەناوە و عێراقی كردبووە گۆڕەپانی چەندەها جەنگ و ململانێ‌ی بەردەوام ، عێراق لە ڕابردوودا هیچ جۆرە ئارامیەكی سیاسی و ئەمنی و كۆمەڵایەتی و ئابوری یەكی بەخۆوە نەدیوە ،بەڵكوگەلانی عێراق بە عەرەب و كورد و توركمان و كلدان و سریان و ئەرمەن و ئاشوریەوە بە زوچرینەی موسڵمان و تایفەمەسیحیەكان و بە یەزیدی و سایئیە...هتد ڕووبەڕوی چەندەها كارەسات و وێرانكاری و جۆرەها ستەم بونەتەوە.كارەساتێك بەردەوام ڕێگربووە لە گەشەكردنی پێشكەوتن و گەشەكردنی وڵات.
لە كوردستانی عێراق لەگەڵ زۆرینەی كوردەكان و چەندەها ڕەگەزی نەتەوەیی جیاواز و شوێنكەوتوی ئاینەكانی تر دەژین وەك توركمان و كلدان و ئاشوری یەكان و ئەرمەنیەكان و هەروەها هەندێ‌ عەرەبیش لە ناوچەكانی كەركوك و هەندێ‌ شوێنی تریش ،وە لە كوردستندا مەسیحی و یەزیدی و موسڵمانیش هەن. خەڵكی كوردستان بە لێبوردەیی ئاینی و نەتەوەی ناسراون ،هیچ كاتێك كوردستان كێشەو ململانێ‌ عیرقی و ئاینی بەخۆوە نەبینیوە ،ئەگەرچی چەندەها ڕووداوی نەخوازراو ڕوویداوە ،وە چەندەها لایەن بە بەردەوامی هەوڵی دروستكردنی ئەو ململانێ‌ و كێشانەبون.
لەو كاتەوەی ئیدارەی سەربخۆ لە كوردستانی عێراق دروست بووە و حكومەتێكی هەرێمی دروستكراوە و پەرلەمانێكی كوردستانی دامەزراوە لە ساڵی 1992 دوای ڕزگاركردنی كوردستان لە ڕژێمی ڕەگەزپەرستی ،حكومەتی هەرێم لە هەموو ناوچە ئازادكراوەكندا هەوڵی داوە چاودێری مافی كەمینە ڕەگەزی و ئاینیەكان بكات ،چەندەها یاساو ڕێسای دەركردووەبو ئەو مەبەستە وەك دەستەبەركردنی مافە سیاسی و مەدەنی و كلتوری و كۆمەڵایەتی یەكانی كەمینەكان و بەشداری كردنیان لە ژیانی گشتی و بڕیاری سیاسیدا ،حكومەتی هەریم رووبەروی جیاكاری و ڕەگەزپەرستی بووە بە هەموو جۆروشێوازێكەوەوە چەندەها یاسای دەركردووە بۆ دەستەبەركردنی ماف و ئازادی كەمینەكان ،تاوای لێهاتووە هەریمی كوردستان بووە بە نمونەیەك بۆ ئاشتی و پێكەوە ژیانی هەموو ڕەگەزو ئاینەكان. لە پێناو زیاتر گەرەنتی بەخشین بە ئەكتیڤكردنی دەقە نێودەوڵەتی یەكانی تایبەت بە مافەكانی مرۆڤ و زیاتر پابەندبوون بە ڕێككەوتنامە نێو دەوڵەتی یەكانی تایبەت بە مافەكانی مرۆڤ و زیاتر پابەندبوون بە ڕێككەوتنامە نێو دەوڵەتی یەكان یتایبەت بە ماف و و پاراستنی كەمینەكان و بە مەبەستی زیاتر بە هێزكردنی ئارامی سیاسی و كۆمەڵایەتی لە كوردستان ،حكومەتی هەرێم دەستبیشخەری ئەم كەلالە نامەیەكرد.
مادەی یەكەم
1. ئەم گەڵاڵەنامەیە داندەنێ‌ بە بوونی شەرعی نەتەوە و مۆزاییكی ئایینی لە كوردستانی عێراق و مافی كەڵكوەرگرتنیان هەیە لە شوناسی نەتەوەیی و هەروەها پارێزگاریكردن لە تایبەتمەندییەكان.
2. ئەم گەڵالەنامەیە داندەنێ‌ بە بوونی شەرعی و رەوایی ئایینەكانیتر لەیاڵ ئایینی ئیسلام كە ئایینی زۆربەی خەڵكی كوردستانە هەموو ئەو كەمینە ئایینیانە مافی بەجێهێنانی كەش و دروشمە ئایینییەكانیان هەیە بەپەڕی ئازادی و بەڕێزیی و ئاشكرایی
3. بە هیچ شێوەیەك دروست نییە ناشیرینكردن و خراپ هەڵسوكەوتكردن بەرامبەر كەش و دروشم و رێوڕەسمی هیچ ئایینێك و شوێنكەوتووانی تایفە ئایینییەكان و هەموو ئەو ئاینانەی كە لە كوردستاندا بڵاون یان پێشتر بڵاوبوەتەوە. لەكاتی لكاندنی كوردستان بە دەوڵەتی عێراقیەوە دادەنرێن بە ئاینی رەسمی و دان پیانراوە.
4. هەموو خانەكانی خواپەرستی سەرەڕای ناوەكانیان پیرۆزی و رێزی خۆی هەیە و ئەركی دروستكردن و ئامادەكردنیان بە شێوەیەكی گونجا و لە ئەستۆی حكومەتی هەرێمە.
مادەی دووەم:
1. حكومەتی هەرێمی كوردستان داندەنێ‌ بە مافە سیاسی و مەدەنی و كلتوری و كۆمەڵایەتی و ئابوریەكانی ئەو كەسانەی كە سەر بە كەمینە نەتەوەیی و هەموو شوێنكەوتوانی ئاینەكان.
2. هەموو ئەو كەسانەی سەر بە كەمینە نەتەوەیی و ئاینەكانن یەكسانی تەواویان هەیە لەگەڵا هاووڵاتیانی كوردستان لەبەردەم یاسادا.
مادەی سێهەم: بەشێوەیەكی گشتی جیاكاری لە نێوان هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان لە هەموو كاروبارەكانی ژیاندا قەدەغەیە هەروەها هەموو جیاكاریەكی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كلتوری و ئابوری قەدەغەیە كە زیان دەگەیەنێ‌ بەو كەسانەی كە سەر بەكەمینەیەكن و هەموو جۆە بەرز سەیركردن و جیاوازیەك بە هۆی رەگەز و ئاین و رەنگ و بنەچەی نەتەوەیی كۆمەڵایەتی یان هەر پایەیەكی تر ولەسەر هەر بنەمایەك بێت قەدەغەیە ، و هەموان وەك یەكن لە بەدەستهێنانی هەموو ماف و ئازادیەكان بەبێ‌ هیچ رێگریەك.
مادەی چوارەم:
حكومەتی هەرێمی كوردستان كاردەكات لە پێناو رەخساندنی هەلومەرجێكی گونجاو بۆ ئەو كەسانەی كە سەر بە رەگەز و كەمینە ئاینیەكان بۆئەوەی كوزارشت لە تایبەتمەندی خۆیان و گەشە بە كلتور و زمان و داب و نەریتی خۆیان و كەلەپوری میللیان بدەن. مادەی پێنجەم:
1. حكومەتی هەرێمی كوردستان كاردەكات بۆ هاندانی گەڕانەوەی ئەو كەمینە رەگەزی و ئاینیانەی كە دانشتوانی رەسەنی هەرێم بوون و بە هۆی هەلومەرجێكی ناسروشتیەوە ناچاربوون بە كۆچكردن بۆ دەرەوەی هەرێم یان دەرەوەی عێراق، وە هەموو موڵك و ماڵێكی یاساییان بۆ دەگەڕێتەوە لەوانە خانوی نیشتەجێبوون و زەوی و زاری كشتوكاڵی و قەرەبوكردنەوەشیان.
2. هیچ رێگریەك نیەلە گەڕانەوەی هەر هاونیشتمانیەك لە دانشتوانە رەسەنەكانی هەرێم بۆ هەر ناوچەیەكی هەرێم ئیتر كۆچكردنەكەی بە هەر هۆیەكەوە بێت وە بێ‌ گوێدانە تێپەڕبونی ماوەی كۆچكردنەكەی.وجاریكیتریش توماردەكرینەوە لە تومارەكانی باری شارستانی ئەكەر رەكەزنامەی عیراقیان لیسەنرابووە بویان دەكەرینریتەوە
مادەی شەشەم:
دەبێت ئەو كەسانەی كە سەر بە كەمینە رەگەزی و ئاینیەكانن نوێنەریان هەبێت لە ئەنجومەنی نیشتمانی كوردستان (پەرلەمان) و ئەنجومەنی شارەوانی و ئەنجومەنی یەكە ئیداریەكان و هەر ئەنجومەن و دەستەیەكی تر كە هەڵدەبژێرێ‌ بە رێژەیەكی هاوسەنگ و دادپەروەر. مادەی حەوتەم:
1. كەمینە نەتەوەییەكانی كوردستان مافی فێربونیان هەیە بە زمانی دایك، حكومەتی هەرێم ئەركی دروستكردنی دامودەزگا پەروەردەییە رەسمی وتایبەتەكانی خوێندن و فێربونیان بە زمانی رەسەنی خۆیان دەگرێتە ئەستۆ.
2. هیچ مەرج و رێگریەك لەسەر بەكارهێنانی ئەو زمانانە نیە كە كەمینەكان قسەی پێدەكەن، لە بەكارهێنانیان لە میدیا و هۆیەكانی تری راگەیاندن یان لە پەیوەندیە تایبەتیەكاندا.
3. حكومەتی كوردستان كار دەكات بۆ بڵاوكردنەوە و پەرەپێدان و گەشەسەندنی زمانە لۆكاڵیەكان و.كلتورومیزووی كەمینەكان.
4. تایفە ئاینیەكان مافی فێركردنی دروشمە ئاینیەكانیان هەیە بە رولەكانیان لەو خوێندنگا رەسمیانەی كە ئەو تایفەیە زۆرینەی پێكدەهێنێ‌، وە لە خوێندنگا تایبەتیەكانیاندا.
5. هیچ نا موسڵمانێك پابەند ناكرێت بە خوێندنی مادەی پەروەردەی ئیسلامی لە دامودەزگا پەروەردەییەكانی هەرێمدا.
6. دەبێت زمانی كوردی (زمانی رەسمی هەرێم) بخوێنرێت لە هەموو خوێندنگا و پەیمانگا و زانكۆكان و دامودەزگا پەروەردەییەكانی تر لە كوردستان.
مادەی هەشتەم:
1. دەبێت هەموو ئەو دانشتوانە رەسانانەی كە بە هۆكاری رەگەزپەرستی و بەزۆر وەدەرنراون لە پارێزگاكانی كەركوك و نەینەوا و دیالی بگەڕێنرێنەوە بۆ ناوچەی نیشتەجێبونی خۆیان لەوانە هاووڵاتیان ئاشوری و كلدانی و توركمان و و كوردە یەزیدیەكان و دەبێت لە پای ئەو بەزۆر دەركردنە قەرەبوی هەموو زەرەر و زیانێكیان بكرێتەوە.
2. دەبێت هەموو ئەو هاوردانەی كە لە لایەن رژێم و حكومەتە عێراقیەكانەوە هێنراون بەمەبەستی گۆڕینی واقیعی نەتەوەیی و دیموگرافی لەو پارێزگانەی كە باسكران بكەرینریتەوە بۆ شوێنی نیشتەجێبونی خۆیان.
3. حكومەتی هەرێم كاردەكات بۆ پارێزگاریكردن لە گردبونەوەی دانشتوانی كەمینە نەتوەیی و دینیەكان، و قەدەغەیە گۆڕینی تابعی نەتەوەیی و ئاینی ئەو گردبونەوانە.
مادەی نۆیەم: بۆ كەمینە نەتەوەیی و ئاینیەكانی كوردستان هەیە مافی هاوبەشیكردن لەو بڕیارداندا كە پەیوەندی بە ئەوانەوە هەیە هەروەها مافی هاوبەشیان هەیە لە ژیانی گشتی سیاسی و ژیانی ئابوری و كۆمەلایەتی و كلتوری.
مادەی دەیەم:
بۆ ئەو كەسانە هەیە كە سەر بە كەمینە رەگەزی و ئاینیەكانن بە پێی یاسا مافی دروستكردن و دامەزراندنی كۆمەڵە و سەندیكا و یەكێتی و یانە و سەنتەری رۆشنبیری و كۆمەڵایەتیەكانن كە تایبەتە بە خۆیان، و مافی كەڵك وەرگرتنیان لە كلتوری تایبەت بە خۆیان و گەشە پێدانیشی.
مادەی یانزەیەم:
بۆ كەمینە رەگەزی و ئاینیەكان هەیە مافی كەڵك وەرگرتن لە پشوی زیادەی تایبەت بە بۆنە نەتەوەیی و ئاینیەكانی خۆیان، و ئەم بۆنانە دەكرێن بە رەسمی لە و ناوچانەی كەمینە رەگەزی و ئاینیەكان زۆرینەی دانشتوانەكەی پێكدەهێنێ‌.
مادەی دوازدەیەم:
1. بۆ ئەو كەسانە هەیە كە سەر بە كەمینە نەتەوەیی و ئاینیەكانن ناولینانی نێر و مێ‌ منداڵەكانیان بنێن بەو ناوانەی گوزارشت لە رەگەزی نەتەوەیی و ئاینییان دەكات، بەو مەرجەی ریسوایی تیادا نەبێت بۆ كەرامەتی منداڵەكە یان بایەخەمرۆڤایەتیەكەی.
2. حكومەتی هەرێم كاردەكات بۆ پارێزگاریكردن لەسەر ناو و نازناوی ئەو ناوچانەی كە بە ناوی كەمینەكانەوە ناونراون.
3. جارێكی تر ناوی ئەو شوێن و ناوچانە دەنرێتەوە بە ناوە راستەكانیان كە لەلایەن حكومەتەبیشوەكانی عێراقە وە ناوەكانیان گۆڕاوە لە پێناو بەعەرەب كردنیانبە هەموو رویەكەوە. مادەی سیازدەیەم:
بۆ هەموو كەمینە رەگەزی و ئاینییەكان ،حكومەتی هەرێمی كوردستان دان دەنێت بە كشت ئەو مافانەی كە لە جاڕنامەی مافی ئەو كەسانەی سەر بە كەمینە نەتەوەیی و ئەتنی و كەمینە ئاینی و زمانیەكانن كە بە بڕیاری كۆمەڵەی گشتی 74/ 135 لە 18 ی دیسەمبەری 1992 پشتیوانی لێكرا. مادەی چواردەیەم:
حكومەتی هەرێمی كوردستان پابەندبونی خۆی رادەگەیەنێ‌ بە رێكەوتنامەی نێودەوڵەتی تایبەت بە نەهێشتنی هەموو شێوازەكانی جیاكاری رەگەزپەرستی ساڵی 1965، و رێكەوتنامەی رێكخراوی نەتەوە یەگرتوەكان تایبەت بە پەروەردە و زانستەكان و رۆشنبیری لە پێناو قەلاچۆ كردنی جیاكاری لە بواری فێربوندا. مادەی پانزەیەم:
ئەم گەڵاڵەنامەیە هیچ لەو مافانە دەستكاری ناكات كەتایبەتە بە كەڵكوەرگتنی هەموو دانشتوانی هەرێم و ئەوانەشی ماونەتەوە تیایدا بە كشت مافەكانی مرۆڤ و ئازادیە بنەڕەتیە دانپیانراوەكاندا.
1329 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Thursday, September 14, 2017
زیاتر
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010