خەباتی سیاسی و چەداری شێخ مەحمود
لە هاوكێشە و پلانە سەربازییەكانی بەریتانیا 1914 - 1922
ئەحمەد باوەڕ

دەستپێك لەماوەی بەرپابوونی جەنگییەكەمی جیهانییەوە كە لەنێوان وڵاتانی هاوپەیمان و ناوەنددا لە 2ی ئابی 1914ەوە دەستیپێكرد، بەماوەیەك دوای ئەوە شێخ مەحمود شانبەشانی چەندین كەسایەتی و ناوداری كورد و بە یاوەری نزیكەی (3000) سوارە و چەكداری ئەودەمانەی ناوچە كوردنشینەكانی باشووری كوردستانەوە، وەك پاڵپشتییەك بۆ دەوڵەتی عوسمانی و داكۆكیكردن لە دەوڵەتی عوسمانی لە شەڕی شوعێبەی 12ی نیسانی 1915دا دژی بەریتانیا جەنگان.(1) سەرەڕای ئەوە هەر لە ساڵانی جەنگدا كە سوپای رووسیا لە سێ‌ تەوەری بەرچاوی كوردستانەوە هێرشیانكردەسەر ناوچەكە بەتایبەتی لە: خانەقین، سلێمانی و رەواندزەوە.(2) شێخ مەحمودیش بەهەمانشێوازی پێشووی توانی لەناوچەی پێنجوێنەوە و لەگەڵ ژمارەیەك چەكداری كوردا رووبەڕووی هێرشەكانی رووسیا بێتەوە، هەرچەندە ئەوان لە هەوڵی ئەوەدابوون و نامەی خۆیاننارد بۆ شێخ مەحمود هاوكاریانبكات دژی وڵاتانی ناوەند، كەچی لەمەشیاندا شێخ مەحمود ئامادەنەبوو هاوكاریانبێت، بەڵكو وا وەڵامیدانەوە كە ئەو دەیەوێت داكۆكی لە وڵاتەكەی خۆی بكات لەهەر دەستدرێژییەكی رووسەكان و تەنانەت بە خەڵكانێكی جانەوەر ناویبردوون و پێیاندەڵێت: ((من لە جانەوەری و خوێنخۆری رووس نیشتمانم دەپارێزم و بەهیوای بەخشندەیی قەیسەر نیم..)).(3) هەرچەندە دواتر رووسیا بە هۆی بەرپابوونی شۆڕشی ئۆكتۆبەری 191ەوەو دەسەڵاتگرتنەدەستی بەلشەفیكەكان بە رێبەرایەتی ڤلادیمێر ئیلیتش لینین (1870- 1924) لە بەرەی وڵاتانی هاوپەیمان هاتنەدەرەوە و نفوزی سەربازییان لەناوچەكەدا نەما. شێخ مەحمودیش هەركە تێكشكانی سوپای عوسمانی و بێهیوایی خۆی بۆ دەركەوت كە داكۆكیكردن لەمانە دادێكی ئەوتۆیان نادا و هاوكات ئەو مامەڵەخراپەی كە سەرانی تورك بەرامبەر بە كورد و دانیشتوانی كوردستان بەجێیاندەهێنا، بەتەواوی وای لە شێخ مەحمود كرد، كەمەیدانی جەنگ بەجێ‌ بێڵێ‌ و لەگەڵ زۆرێك لەسوارەو چەكدارەكانی هاوەڵیدا بگەڕێتەوە كوردستان و شاری سلێمانی.(4) وەكتر لەلایەكیدیشەوە كە سەركەوتنەكانی سوپای بەریتانیای بە چاوی خۆی بینی دوای ئەوەی شاری بەغدایان لە 11 مارتی 1917ەوە بە رێبەرایەتی جەنەراڵ ستانلی مۆد (1864-1917) داگیركرد و پاشان بەرەو ناوچەكانی سەرووتر بوونەوە واتە بۆ ناوچەكانی باشووری كوردستان و لە 30ی تشرینییەكەمی 1918دا (ئاگر بڕی مودرۆس)یان لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانیدا مۆركرد. ئەمەش لەكاتێكدا بوو هێشتا سوپای بەریتانیا دوازدە میلی مابوو بچێتەناو ناوەندی شاری مووسڵەوە، ئەوەبوو ئەم هەنگاوەشی لە مانگی تشرینی دووەمی هەمانساڵدا هێنایەدی و دەستی بەسەر ناوچەكەدا گرت،(5) هەروەها بە مەبەستی درێژەدان بەم سەركەوتنەیان هەوڵیاندا پەیوەندی بە ژمارەیەكی زۆر كەسایەتی و سەرۆكهۆزی كورد و عەرەبەوە بكەن بۆئەوەی لە جێبەجێكردنی پلانەكەیاندا، هاوكاریانبكەن بەتایبەتی ئەوانەیان كە تائەوكاتە خۆیان بە نەیاری دەوڵەتی عوسمانی دەزانی، بەڵام وەكتر لەم سەروبەندەدا سلێمانی و دەوروبەری هێشتا ژمارەیەك چەكداری توركی تیامابوو كەچی دواتر ئەمانیش بەناچارییەوە فەرماندەی هێزەكانیان كە عەلی ئیحسان پاشا بوو داوای لە موتەسەریفی شاری سلێمانی (عەلی رەزا بەگ) كرد كە لە شارەكە بكشێتەوە و بەڕێوەبردنی بداتەدەست شێخ مەحمودەوە، بۆئەوەی بەناوی ئەوانەوە بەڕێوەببرێت، بەڵام هەموو ئەو گۆڕانكاری و نوشوستییانەی كە بەسەر دەسەڵات و سوپای عوسمانیدا هات، وای لە شێخ مەحمود كرد كە بۆ جارێكیدی بەخۆیدابچێتەوە و هەوڵی ئەوەبدات كە بۆ راییكردنی كاروباری كوردستان و ناوچەكە پەیوەندی بە بەریتانیاوە بكات. بەریتانیاش بەهۆی ئەو بڕە سوپایەی عوسمانییەوە لە شاری سلێمانیدا و دەسەڵاتی شێخ مەحمود لەناوچەكەدا، نەیاندەویست خۆیان لە شارەكە نزیكبكەنەوە.لێرەبەدواوە و لە ئەنجامی هاندانی هەموو ئەوانەی لە شێخ مەحمودەوە نزیكبوون و دەركەوتنی ئەوەی كە سوپای هاوپەیمانان لە سەركەوتنییەكجارەكیدان. شێخ مەحمود كەوتە ئەوەی دوو نوێنەری خۆی كە هەریەك لە: عیزەت تۆبچی و فایەقی تاپۆ بوون بنێرێتەلای فەرمانڕەوایانی بەریتانیا كە لەودەمانەدا یەكێك لە بنكە سەربازییەكانیان لە (ئەسكی كفری) ناوچەی گەرمیان بوو. بۆئەوەی نامەیەكی تایبەتی شێخ مەحمود بگەیەنن بە بەریتانیا و ئامادەیی ئەوەشیان بۆ بسەڵمێنن كە ئەمان دەیانەوێت ناوچەكە بێ‌ رووبەڕووبوونەوەی سەربازی بخەنەژێر دەسەڵاتی بەریتانیاوە و ئامادەن بەناوی ئەوانەوە بەڕێوەیبەرن.(6) لای خۆشیانەوە فەرمانڕەوایانی بەریتانیا ئەم دەستپێشخەرییەی شێخ مەحمودیان بە هەنگاوێكی گرنگ لەقەڵەمدا، بەتایبەتی لەو سەروبەندەوە كە نامەكەی شێخ مەحمود لە 1 تشرینییەكەمی 1918ەوە گەیشتە حاكمی مەدەنی بەریتانیا لە شاری بەغدا كە لەو دەمانەدا بەشێوازی وەكالەت: ئارنۆڵد. تابۆلت. ویلسۆن (1884- 1940) بەڕێوەیدەبرد. ئەمیش یەكێك لە كەسایەتی و شارەزایانی بەریتانی بە كاروباری ناوچە كوردنشینەكان كە مێجەر نۆئیل بوو ناردە كوردستان و شاری سلێمانی، بۆئەوەی لەنزیكەوە لە بۆچوون و نییەتی شێخ مەحمود بگەن. بەجۆرێك مێجەر نۆئێل بە یاوەری نوێنەرانی شێخ مەحمود لەڕێگای كفری ئەوكاتەوە گەیشتنە گوندی (داریكەلی)و پاشان لەلایەن ژمارەیەك كەسایەتی و ناوداری شاری سلێمانییەوە كە شێخ مەحمود خۆی رایسپاردبوون لە رۆژانی 15- 16ی تشرینی دووەمی 1918دا هاتنە شاری سلێمانییەوە و هەروەك خۆی باسیلێوەكردووە بەشێوازێكی گەرموگوڕ بەپیریەوەچوون، بەڵام لەبارەی شاری سلێمانی ئەوكاتەوە وایگێراوەتەوە لەو هەلومەرجەدا، نەداری، هەژاری، كەمی خۆراك و برسێتی باڵی بەسەرشاردا كێشابوو. هەربۆیە كەوتووەتە ئەوەی بروسكەیەك بۆ ویلسۆنی فەرمانڕەوای بەریتانی لە بەغدا بكات بۆئەوەی خۆراك و یارمەتی پێویست بگەیەننە دانیشتوانی شار و كارێكی ئەوتۆش بكەن كە برێك تۆوی كشتوكاڵی بەسەر جوتیارەكاندا دابەشبكرێت.(7) دیاردەیەكی لەو بابەتەش بەزۆری بەهۆی هەڵگیرسانی جەنگ و ئەو تاڵانكاریانەوە بووە كە توركەكان لە كۆتایییەكانی جەنگی یەكەمدا بەسەر كۆمەڵانی خەڵكدا هێنابوویان، بەڕادەیەك شار وایلێهاتبوو لاشەی دانیشتووان لە سەرجادە و ناو داروپەردووی ماڵەچۆڵەكان كەوتبوون. سلێمانی هەر سێیەكی ژمارەی دانیشتوانی پێشجەنگی تێدامابوەوە.(8) تەوەرییەكەم: راگەیاندنی حوكمداریەتی یەكەمی شێخ مەحمود كۆتاییەكانی 1918 لەو كۆبوونەوە جەماوەرییە گەورەیەشدا كە لە بەردەرگای سەرای شاری سلێمانی، بۆ رێوڕەسمی دانانی شێخ مەحمود رێكخرابوو، بۆئەوەی بە حوكمداری كوردستان بناسرێت. ژمارەیەكی زۆر لە پیاوماقووڵان و زانایانی ئایینی و سەرۆكهۆزەكان و خەڵكی جۆربەجۆر تیایدا بەشدار و ئامادەبوون، سەرەتا مێجەر نوئێڵ بەناوی حاكمی گشتی بەریتانیاوە لە عێراق وتارێكی بە زمانی فارسی خوێندەوە و ئەوەی راگەیاند كە لێرەبەدواوە و بە فەرمانی حاكمی گشتی بەریتانیا (ئارنۆڵد ویلسۆن) شێخ مەحمود دەبێتە حوكمداری كوردستان و شاری سلێمانی پایتەختی ئەو حوكمدارییەتە دەبێت. دواتریش لە ئەنجامی ئەو كۆبوونەوەی كە لە ماڵی شێخ مەحمود بەڕێوەچوو كەوتنە ئەوەی كار بۆ پێكهێنانی حكومەتی نوێ‌ بكەن، لەلایەن ئامادەبووانیشەوە لەسەر ئەوە رێككەوتن كە بۆ راییكردنی كاروباری حكومەت: سەید عومەری بەرزنجی مامی شێخ مەحمود بكرێتە موتەسەریفی شاری سلێمانی و شێخ حەسەن بەرزنجی مامی دووەمی كاروباری شەرعی بدرێتێ‌ هاوكات شێخ قادری برای شێخ مەحمود پۆستی فەرماندەیی سوپای پێبسپێردرێ‌. واتە دامودەزگای حكومەت بەزۆری لەو كەسایەتییانە پێكهاتبوو كە بەتەواوی نزیكبوون لە شێخ مەحمود و بنەماڵەی شێخ مەحمودەوە. سەرەڕای بڕینەوەی موچەیەكی مانگانەی (15000) پازدە هەزار روپیەیی بۆ شێخ مەحمودی حوكمداری كوردستان كە لەودەمانەدا دەیكردە نزیكەی (1225) جونەیهی ئەستەرلینی.(9) هاوكات یەكێكیدی لە هەنگاوەكانی بەریتانیا ئەوەبوو (مێجەر نوئێڵ)یان بە راوێژكاری سیاسی شێخ مەحمود و (مێجەر دانلیس)شیان بە راوێژكاری سەربازی و دارایی دانا، هەروەها لەم چوارچێوەیەشدا دەبوایە شێخ مەحمود و كاربەدەستانی حوكمدارییەتەكەی لەژێر چاودێری و بە پرسی كاربەدەستانی بەریتانیا كاروباریان راییبكردایە كە ئەمەش بۆخۆی هەر لە هەنگاوەكانی سەرەتاوە كێشەی لەنێوان شێخ مەحمود و كاربەدەستانی بەریتانیادا هێنایەكایەوە،(10) چونكە هەر لەمكاتەوە كەسێكی وەك مێجەر نوئێڵ كەوتە سیاسەتی پاكسازی لەناوچەكەدا و دوورخستنەوەی، هەموو ئەوانەی كە هەواداری توركەكان بوون لە كاروباری بەڕێوەبردندا. ئەمەش زیاتر لەژێر چاودێری ئەو ئەفسەرە بەریتانیانەدا جێبەجێیدەكرد كە خۆی دەستنیشانیدەكردن سەرەڕای ئەوە یەكێكیدی لە كارەكانی نۆئێڵ ئەوەی بوو وا لە سەرۆكهۆزەكانی ناوچەكە بكات لەڕێگای شێخ مەحمود و دەسەڵاتەكەیەوە بەرامبەر بە بەریتانیا بەرپرسیاربن لەهەر گۆڕانكارییەك و لەهەمانكاتیشدا وەك هەر فەرمانبەرێكی حكومەت مووچەی گونجاویان بۆ بڕایەوە.(11) بەماوەیەك دوای ئەوەی كە حكومداریەتییەكەی شێخ مەحمود لە شاری سلێمانیدا راگەیەنرا و دەستی بە بەڕێوەبردنی كاروباری بەشێكی باشووری كوردستان و ناوچەكە كرد. سەبارەت بەچاودێریكردنی بارودۆخەكەش (ئارنۆڵد ویلسۆن)ی فەرمانڕەوای بەریتانیا لە عێراق لەڕێگای فڕۆكەیەكەوە و بە یاوەری (كابتن بیڵ) كە دواتر بە جێگری ئەفسەری سیاسی بەریتانی لە سلێمانی دەستنیشانكرا لە 1 كانوونییەكەمی 191ەوە گەیشتنە شاری سلێمانی و كۆبوونەوەیەكی گەورەی لەگەڵ شێخ مەحمودی حوكمداری كوردستان و نزیكەی (60) سەرۆكهۆز و كەسایەتی ناوداری ئەو دەمانەی ناچەكەدا كرد، بەجۆرێك بەشێك لەو كەسایەتییانە كە بە نوێنەرایەتی خێڵ و هۆزە كوردییەكانی نیشتەجێی ئێرانی قاجاری (1796- 1925) لە رۆژهەڵاتی كوردستان و بەتایبەتی لە شار و ناوچەكانی سنە و سەقز و هەورامانەوە هاتبوونە شاری سلێمانی و ئارەزووی ئەوەیاندەكرد پەیوەندی بەم حوكمدارییەتەوە بكەن، بەڵام بەهۆی پەیوەندییەكانی نێوان بەریتانیا و ئێرانی قاجاری ئەودەمانەوە ویلسۆن لەگەڵ بۆچوونی لەوجۆرەدا نەبوو،(12) بەڵام وەكتر لە چوارچێوەی كۆبوونەوەكەدا و لەلایەن ئامادەبووانەوە، گەلێك بابەت ورووژێنرا بۆنموونە كەسایەتی و سەرۆكهۆزی ئەوتۆ هەبوو لەگەڵ ئەوەدابوون كە ناوچەكە بەشێوازێكی راستەوخۆ، لەلایەن فەرمانڕەوایانی بەریتانیاوە بەڕێوەببرێت و هی واشیان هەبوو دژی ئەم بۆچوونە بوون. لەلایەكیدیشەوە خەڵكانی ئەوتۆ هەبوون تەنانەت دەسەڵات و حكومدارییەتی شێخ مەحمودیان بەدڵنەبوو و بەبەردەوامی كەوتبوونە دژایەتیكردنی، كەچی لەولاشەوە شێخ مەحمود هێندە دڵی بە حوكمدارییەت و ئەو هاوكارییانە خۆشبوو كە بەریتانیا لە سەرەتای دەسەڵاتیەوە بەتەنگیەوەدەچوون و ئاسانكارییان بۆدەكرد. بەڕادەیەك لەكاتی هاتنی (ئەرنۆڵد ویلسۆن)دا بۆ شاری سلێمانی، گەیشتە ئەوەی كە داوای ئەوەیان لێبكات، نەك تەنها لەڕووی ئیداری و پەرەپێدانی ئیدارییەوە هاوكاریبكەن، بەڵكو كارێكی واشبكەن چەند ئەفسەرێكی بەریتانی دابمەزرێنن و راسپێردرێن بەوەی لەڕووی سەربازی و كاروباری سەربازییەوە، چەكدار و سەربازانی كورد رابهێنن، هاوكات كار لەسەرئەوەش بكەن كە لەدامودەزگاكانی ناوچەكەدا، لەجێگای نەتەوە و رەگەزەكانیتر و بەپێی توانا، ئەوانە دابمەزرێن كە لە رەگەزی كوردن،(13) هەروەها كار بۆئەوەبكرێت، زمانی كوردی، زمانی رەسمیبێت و بەریتانیا هەوڵ بۆئەوەبدات، ئەوجۆرە یاسایە كارپێبكرێت كە لەگەڵ دابونەریتی ناوچەكەدا بگونجێ‌ و رێز لە دابی كۆمەڵانی خەڵك بگیرێت، ئەرنۆڵد ویلسۆنیش سەرەڕای ئەوەی بەخۆشحاڵییەوە، گوێی لە داواكارییەكانی كورد گرت و پێشكەوتنی دامودەزگای حكومەتی كوردستانی پێخۆشبوو. هاوكات لە پەیامێكی نووسراویدا ئاشكرایكرد رێ‌ لەهیچ هێزێكی هەرێمی نێوان زێی گەورە و رووباری سیروان ناگیرێت، بێنەژێر ئاڵای شێخ مەحمودەوە كە لەبری حكومەتی بەریتانیا بەڕێوەیدەبات و پشتیوانییەكی مەعنەوی دەكرێت.(14) یەكێك لەو هەنگاوانەش كە لە دەورانی یەكەمی حوكمداریەتی شێخ مەحموددا و لە بواری دیبلۆماسیدا هەنگاوی بۆنرا، هەوڵدانبوو بۆئەوەی نوێنەری گەلی كوردیش لە كۆنگرەی ئاشتی ساڵی 1919دا كە لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا بەڕێوەچوو بەشداربێت. وەك ئەوەی بۆئەو مەبەستە شەریف پاشای كوڕی سەعید پاشای خەندان (1865-1951) دەستنیشانكرا و لە شاری سلێمانیشەوە گەڵالەنامەیەك ئامادەكرا، بۆئەوەی لەڕێگای هەریەك لە: رەشید زەكی كابان (1878– 1940/8/13)و سەید ئەحەمەدی بەرزنجی (1888– 1966/6/5)ەوە بگەیەنرێتە شەریف پاشای خەندان، بەڵام بەهۆی دەستگیركردنیانەوە لە بەیروت و لەلایەن فەرەنسییەكانەوە، نەیانتوانی بگەنە شوێنی مەبەست. هەرچەندە شەریف پاشای خەندان، دوای ئەوەی لەلایەن كوردانی باكوور و باشووری كوردستانەوە، سیقەی تەواوی پێدرابوو بۆئەوەی نوێنەرایەتی كورد بكات، لەوماوەیەدا توانی دوو یادداشتنامە یەكەمیان لە: (1919/3/22) بە زمانی ئینگلیزی و دووەمیان لە: (1920/3/1) بە زمانی فەرەنسی بگەیەنێتە ئەنجومەنی باڵای كۆنگرەی ئاشتی. جا لەبەرئەوەی لەلایەن وڵاتانی هاوپەیمانەوە وەك نوێنەرێكی فەرمی نەناسراو كۆسپی خرایەپێش، بۆیە بەناچارییەوە لە 27/4/ 1920ەوە دەستی لەو نوێنەرایەتییە كێشایەوە. واتەپێش مۆركردنی پەیماننامەی سیڤەری10ی ئابی 1920 بە سێ‌ مانگ و نیو لەلایەن هاوپەیمانانەوە.(15) لەوماوەیەشەوە كە شێخ مەحمود، دەسەڵاتی گرتبووەدەستەوە، سەرەڕای ئەوەی كۆمەڵێك كێشەی ناوخۆیی بۆهاتبووەكایەوە، لەگەڵ ئەوەشدا گەلێك هۆز و ناوچەی باشووری كوردستان نەیاندەویست بچنەژێر دەسەڵاتییەوە و شانبەشانی ئەوەش خۆی سیاسەتێكی جێگیر و دروستی نەبوو بەرامبەر بە بەریتانیا و ئەو بارودۆخە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەی كە لە كۆتایی هێنانی جەنگەوە هاتبوونەكایەوە. بۆنموونە هەندێكجار، بیری لە پێكهێنانی دەوڵەتێكی كوردی، سەربەخۆدەكردەوە و داواشی لە بەریتانیا دەكرد، ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی فروانتربكرێتەوە. بەجۆرێك لە شاری خانەقینەوە تا شەمزینان و لە زنجیرە چیاكانی حەمرینەوە، تادەگاتە سنوورەكانی وڵاتی ئێرانی ئەوكاتە لەژێر دەسەڵاتیدابن، ئەمەش بۆخۆی وایكردبوو فەرمانڕەوایانی بەریتانیا، زیاتر بەخۆیاندابچنەوە، بەرامبەر بەم داواكارییانە و لەهەمانكاتدا لێكدانەوەیەكی ئەوتۆیان بەوەدەزانی كە ئەمەجۆرە لادان و سنوور بەزاندنێك بێت، بەرامبەر بە سیاسەتی بەریتانیا لەناوچەكەدا. بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەمەش یەكێك لە هەنگاوەكانی فەرمانڕەوایانی بەریتانیا جیاكردنەوەی ناوچەی كفری و كەركووك بوو لە لیوای سلێمانی و پێكهێنانی لیوای كەركوك لە مارتی 1919دا.(16) بەهەمان رێرەو یەكێكیدی لە هەنگاوەكانی بەریتانیا بەرامبەر بە فراوانخوازی و سنووربەزاندنی شێخ مەحمود بە بۆچوونی بەریتانیا ئەوەبوو سنوورێك بۆ ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی دابنرێت، سەرەراِی ئەوەش هانی ئەو سەرۆكهۆزانە بدرێت بۆ دژایەتیكردنی كە خۆیان بە نەیاری شێخ مەحمود دەزانی. ئینجا كاركردن لەسەر ئەو بەرنامەیەی كە بەڕێوەبردنی ناوچەكە بەشێوازێكی راستەوخۆ لەلایەن بەغداوە بەڕێوەبچێت. بۆئەم مەبەستە ئەرنۆڵد ویلسۆن داوایكرد كۆبوونەوەیەك بۆ حاكمە سیاسییەكانی بەریتانیا لە مارتی 1919دا لە شاری بەغدا ببەسترێت وەك ئەوەی: مێجەر نوئێڵ، كۆلۆنێڵ لیچمن، مێجەرسۆن، غۆردن، وۆكەر و لیزی تیایدا بەشداربوون. لەئەنجامی ئەو كۆبوونەوەیەشدا بڕیاریاندا وردەوردە دەسەڵاتی شێخ مەحمود چڕبكرێتەوە و مێجەر نۆئێڵ لە ناوچەكە و راوێژكاریی شێخ مەحمود دووربخرێتەوە و ئینجا مێجەرسۆن جێگای بگرێتەوە. سەرەڕای رێگەدان بەو ناوچە و هۆزانەی كە گرێدرابوون بە دەسەڵاتەكەی شێخ مەحمودەوە، بۆئەوەی لێیجیا ببنەوە.(17) كەسێكی وەك مێجەرسۆنیش لە ناوەندەكانی مارتی 1919دا، كرایە فەرمانڕەوای باشووری كوردستان و شاری سلێمانی، مێجەرنۆئێلیش لەلایەن فەرمانڕەوایانی بەریتانیاوە راسپێردرا، بۆئەوەی گەشتێكی باكووری كوردستان بكات. لێرە بەدواوە بارودۆخی شاری سلێمانی و دەوروبەری ئالۆزییەكی زیاتر و گیروگرفتێكی زیاتری بەخۆوەبینی، بەهۆی ئەو سیاسەتە سەرسەختانەی كە مێجەرسۆن دژی شێخ مەحمود دەستیپێكرد، وەك ئەوەی میستەر لاین لەیاداشتەكانیدا دەڵێت: هەردووكیان زۆر رقیان لێكدیدەبووەوە،(18) بەتایبەتی لەوكاتەوە كە مێجەرسۆن پەیوەندیكردە هۆزی گەورەی جافی ناوچەی هەڵەبجە و كفری و كەلار و هۆزی هەمەوەندی ناوچەی چەمچەماڵەوە، ئەوەی پێڕاگەیاندن، كە لەمە بەدوا ئەوان سەربە دەسەڵاتی شێخ مەحمود نین و لەناو شاری سلێمانیشدا كەوتە فشارخستنەسەر هەموو ئەو فەرمانبەرانەی كە لەلایەن شێخ مەحمودەوە، كاروباریان پێسپێردرابوو كە دەست لە كارەكانیان هەڵگرن و خەڵكانیدی لە شوێن دانان.(19) هەر لەوكاتەشەوە كە مێجەرسۆن لە شاری سلێمانی و دەوروبەریدا دەسەڵاتی كەوتبووەدەستەوە، بەو شێوازی توندوتیژییەوە دەجووڵایەوە كە دەیەویست رۆژبەرۆژ دەسەڵاتی شێخ مەحمود پەراوێزبخات و لە چوارچێوەیەكی دیاریكراودا سنوور بۆ دەسەڵاتی دابنێت كەچی لەولاشەوە كەسێكی وەك (كابتن لیزی) لە 15ی مارتی 1919ەوە نێردرایە شاری كفری و بەهەمان رێرەوی مێجەرسۆن لەو ناوچەیەدا كەوتە چالاكی سیاسییەوە، بۆ دژایەتیكردنی شێخ مەحمود و ئەوانەی خۆیان سەربە دەسەڵاتەكەی ئەودەزانی.(20) بەڕادەیەك كارگەیشتە ئەوەی لەلایەن فەرمانڕەوایانی بەریتانیاوە ئەو مووچەیەش كە بۆ شێخ مەحمود بڕابوەوە، بە بیانووی ئەوەی كە كورتهێنان لە بوودجە و داهاتی داراییدایە. مووچەكەیان لە (15000) پازدە هەزار رووپیەوە كەمكردەوە بۆ (10000) دە هەزاری رووپیەی ئەوكاتە.(21) واتە هەموو ئەو سیاسەتەی بەرپرسانی بەریتانیا گرتبوویانەبەر بەمەبەستی لەقاڵبدانی دەسەڵات و حوكمدارییەتەكەی بەتەواوی بەلای ئەوەیدا دەبرد كە لەمەبەدوا لایەنی لێكگەیشتن و گفتوگۆ دادێكی ئەوتۆی نادات، بەڵكو كەوتە راوێژكردن لەگەڵ زۆرێك لەوانەی كە لێوەی نزیكبوون و پشتگیریان لە دەسەڵاتەكەی دەكرد، بۆئەوەی بتوانێت لەڕێگای بەكارهێنانی هێزەوە بەتەواوی دەست بەسەر ناوچەكەدا بگرێت. یەكێك لەو كەسایەتییانەش كە شێخ مەحمود ویستی هانای بۆببات، كەسایەتی دیاری رۆژهەڵاتی كوردستان مەحمود خانی دزڵی (1870-1946) بوو كە لە ناوچەی هەورامانەوە، هاتەوە سەرسنوور، لە رۆژی 20ی مایسی 1919دا بە لەشكرەكەیەوە گەیشتە سەركەلی گۆیژە و چاوەڕوانی فەرمانی حوكمداری كوردستان بوو.(22) هەرچەندە بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەم هەنگاوە و ئاگاداركردنەوەی شێخ مەحمود لە هاتنی مەحمود خانی دزڵی، مێجەرسۆن نامەیەكی، ئاراستەی شێخ مەحمود كرد و لە بارودۆخەكە ئاگاداریكردەوە. وەك لە بەشێكیدا هاتووە: ((بیستوومانە مەحمودخانی دزڵی بە لەشكرێكی زۆری چەكداری هەورامییەوە گەیشتووەتە شارباژێڕ دێن بۆ دیدەنیتان.. تكایە تێیبگەیەنن. پێویستە تەنیا خۆی و دەكەس زیاتر نابێت بێنە ناوشار و بەبێ‌ چەك. ئەگەر چەكیان پێبێت دەبێت هەر لەڕێوە چەكەكانیان ببەنە پۆلیسخانە و خۆیان بێ‌ چەك بكەن..)).(23)بەڕادەیەك بارودۆخەكە وایلێهات نە شێخ مەحمود و نە خانی دزڵی گوێیان بە نامە و دواكارییەكەی مێجەرسۆن نەدا و خانی دزڵی لە شەوی 21ی مایسی 1919دا بەرەو سلێمانی بووەوە و بە هاوكاری هێزەكانی شێخ مەحمود، توانییان لە 23ی مایسدا، دەست بەسەر شاردا بگرن، بەڵام مێجەرسۆن بە بیانووی پێشوازیكردن لە خێزانەكەی كە لە بەسرەوە دەهات پێشتر خۆی گەیاندبووە كەركوك و كاروباری شاری دابووە دەستی جێگرەكەیەوە كە (گرینهاوس) بوو. بەمجۆرە سلێمانی دەستیبەسەرداگیرا و ئاڵای ئەوكاتەی كوردستان، لەوشارەدا بەرزكرایەوە هاوكات ژمارەیەكی زۆر سەرباز و بەرپرسانی سەربازی بەریتانی بە گرینهاوسیشەوە هەموو لەلایەن هێزەكانی شێخ مەحمودەوە، بەدیلگیران و بەڕێزەوە لە كۆشكی حوكمدارییەتدا دانران، هەروەها بەشێكیدی لە مەئموور و سەربازەكانیان لە (دەبۆكە)ی شار دەستبەسەركران.سەرەڕای ئازادكردنی بەشێكیتریان، دوابەدوای ئەمە شێخ مەحمود برووسكەیەكی ئاراستەی ئەرنۆڵد ویلسۆنی فەرمانڕەوای بەریتانی لە بەغدا كرد و بۆیدەنووسێ‌: ((كورد لەوزەیدا نەما و ئیتر بە قسەی ئێوە تەفرەناخوا و بۆ ئازادی دەستدرایە چەك، گیانی هەموو پیاوەكانتان لەژێر داڵدەی خۆمدایە..))و بەڵێنی ئەوەشی دانێ‌ كە رۆحیان پارێزراودەبێت.(24) دوای ئەوەی كە سلێمانی و ناوچەكە كەوتنەژێر دەسەڵاتی شێخ مەحمودەوە، بەپێی فەرمانێك كە لە22ی مایسی 1919ەوە بڵاویكردەوە، دەستەیەكی بۆ بەڕێوەبردنی كاروباری حكومەت، بە سەرۆكایەتی حاجی سەید عومەر و ئەندامێتی: ئەحەمەد بەگی فەتاح بەگ، سەید كەریمی سەید ئەحەمەد، شێخ عەلی سەركار، حەمەئاغای ئەوڕەحمان ئاغا، ساڵح پاشا، حەمە بەگی قادر پاشا و ئەحەمەد سەبری خواجە دەستنیشانكرد، هەروەها دوابەدوای ئەو گۆڕانكارییانەی كە لە شاری سلێمانی و باشووری كوردستاندا هاتنەكایەوە ویلسۆن لەڕێگای فڕۆكەیەكەوە هاتەسەر سلێمانی، بەڵام بەهۆی ئاڵۆزی بارودۆخەكەوە شتێكی ئەوتۆی پێنەكرا. ئینجا بەمەبەستی رزگاركردنی مولازمی فڕۆكەوان و حاكمی هەڵەبجە (لیزی) سەردانی ئەو شارەی كرد، كەچی لەمەشیاندا سەركەوتنی بەدەستنەهێنا، بۆیە بەناچارییەوە گەڕایەوە و لیزیش بە هاوكاری (عادیلە خان)ی خانمی وەسمان پاشای جاف خۆی گەیاندە شاری خانەقین و لە كۆتایییەكانی مانگی ئایاری 1919دا هەڵەبجەش كەوتەژێر دەسەڵاتی شێخ مەحمودەوە.(25) تەوەری دووەم: شەڕی دەربەندی بازیان و
كۆتایی یەكەمین حوكمداریەتی شێخ مەحمود 18 حوزەیرانی 1919: فەرمانڕەوایانی بەریتانیا لە عێراق، بۆئەوەی دووبارە دەستبەسەر ناوچە كوردنشینەكانی باشووری كوردستاندا بگرنەوە، بەتایبەتی ئەو ناوچانەی كە لەژێر دەسەڵاتی شێخ مەحموددا بوون. كەوتنە پلان و داڕشتنەوەی نەخشەیەك كە چۆن خۆیان بگەیەننەوە ناوچەكە و ئەو فەرماندانەیان كە لەلایەن شێخ مەحمودەوە دەستبەسەركرابوون، ئازادبكەن. بۆئەم مەبەستە سەركردایەتی سوپای بەریتانیا لە وڵاتی عێراق لە24ی ئایاری 1919ەوە، داوایان لە مێجەر بۆمبی فەرماندەی هێزەكانی بەریتانیا لە شاری كەركووك كرد بە هێزێكەوە، بگاتەچەمچەماڵی نێوان كەركوك و شاری سلێمانی ئەمیش بە كۆمەڵێك سوارە و هێزی (لیڤی)ەوە كە ئامادەكرابوون بە زریپۆش و ئۆتۆمبیلی رەشاش هەڵگری پێویست، بەڕادەیەك ئەمانە زۆر بە لوتبەرزیەوە نیازی ئەوەیان هەبوو بەرەو ناوچەكانی سەرووتر و تەنانەت شاری سلێمانی ببنەوە، هەركە هەواڵێكی لەو بابەتە گەیشتە شێخ مەحمودی حوكمداری كوردستان، فەرمانیدا بەوەی رووبەڕوویان ببنەوە بەتایبەتی لەكاتی گەیشتنیاندا بۆ (دەربەندی تاسڵوجە) بۆئەم مەبەستە، ژمارەیەك لە پیاوانی ئەو هۆزانە، پەیوەندییان پێوەكرد كە پشتگیریان لە شێخ مەحمود دەكرد و خۆیان بە هەواداری ئەو دەزانی، لەسەرووی هەموویانەوە كەسایەتی و پیاوانی سەربە عەشیرەتی ئیسماعیل عوزێری كە یەكێكە لە تیرەكانی هۆزی جاف و كەریم بەگی فەتاح بەگی سەرۆكی هەمەوەند و ژمارەیەك لە سوارەكانی هۆزەكەی، ئەوەبوو لە رۆژی دواتردا واتە 25 /1919/5دا هێزەكانی شێخ مەحمود لەگەڵ بەریتانییەكاندا كەوتنەشەرەوە و یەك رۆژی تەواوی خایاند، ئەنجامەكەی بەتێكشكانی، هێزەكای بەریتانیا كۆتاییهات و بەپێی سەرچاوەكانی ئینگلیز خۆیان چوار زریپۆش و نۆزدە ئۆتۆمبیلی فۆردیان تێكشكێنران و كوژراوێكی زۆریان لێبەجێما.(26) دوای شەڕی تاسلوجە كە هێزەكانی شێخ مەحمود تیایدا سەركەوتنیان بەدەستهێنابوو بەتەواوی: ((ترسیان شكا و خۆیان بۆ كەركووك ئامادەكرد..)) فەرمانڕەوایانی بەریتانیاش ئەم شكستەیان بە نەنگییەكی گەورە دەهاتەبەرچاو بۆ خۆیان و بۆ هێزەكانیان كە لە دێرزەمانەوە بە خاوەنی ئەزموون و تەجروبەیەكی گەورەی جەنگی ناسرابوون. جا بەمەبەستی دووبارەگرتنەوەی شاری سلێمانی و تۆڵەكردنەوەی خۆیان: ((هێزێكی سەربازی گەورەیان لە كەركووكەوە گەڵاڵەكرد و بە چەك و تفاقێكی زۆرەوە رەوانەی سلێمانییان كرد)). یەكێك لە فەرماندە سەربازییە بەناوبانگەكانیان كردە رێبەری ئەو هێزەیان كە جەنەراڵ فرێزەری فەرماندەی تیپی هەژدەیەمی مووسڵ بوو بەناوی: ((هێزی كوردستانی باشوور))(27) ەوە بەرەو ناوچەكە پێشرەویانكرد و لەدەوروبەری 17ی حوزەیرانی هەمانساڵدا، گەیشتنە چەمچەماڵ و بۆ رۆژی دواتر لە (دەربەندیبازیان) گەورەترین روو بەڕووبوونەوەی سەربازی لەنێوان هێزەكانی بەریتانیا و سوارە و چەكداری كورددا، بە رێبەرایەتی شێخ مەحمودی حوكمداری كوردستان دەستیپێكرد. ئەو هێزە گەورەی بەریتانیا كە بە زۆربەی چەك و تەقەمەنی ئەورۆژگارە سازوئامادەكرابوون: ((لەناكاو كەوتە هێرش و لەماوەی چەند دەقیقەیەكدا هەموو شت بڕایەوە. شۆڕشگێڕانی كورد زۆرخراب شكان، چل و هەشت كەسیان لێشەهیدبوو، ژمارەیەكی گەلێك لەوە زۆرتریان لێبرینداربوو یان بە یەخسیری كەوتنەدەستی ئینگلیزەكانەوە..)). تەنانەت شێخ مەحمود خۆشی، یەكێكبوو لەوانەی لەوشەڕەدا بە دیلی كەوتەدەستی ئینگلیزەكانەوە. دوای ئەوەی لاقێكی و لای كەمەریەوە و هەندێكیش دەڵێن: لای كەمەریەوە ئەنگێورا بەتایبەتی لەوشوێنەدا كە تائەمڕۆ بە بەردەقارەمان ناسراوە.(28) دوای سەركەوتنی سوپای بەریتانیا لە (شەڕی دەربەندی بازیان)دا و بەدیلگرتنی شێخ مەحمود كەسێكی وەك جەنەراڵ فرێزەر كەوتەتاقیبی ئەو ئەفسەر و دەرەجەدارانەیان كە پێشتر لە شاری سلێمانیدا گیرابوون و لەلایەن شێخ مەحمودەوە دەستبەسەركرابوون، بۆئەم مەبەستە لە شەوی 18ی حوزەیرانی 1918دا هێزێكی تایبەتی بەڕێكرد بە سەركردایەتی مولازم (دینهەی) بۆئەوەی رووبكاتە سلێمانی، وەك ئەوەی لە سەعات حەوتی تەواو گەیشتەشار و یەكەم كارێك، بەجێیهێنا بەردانی گیراوەكانیان بوو كە لە (دەبۆكە)ی شار دەستبەسەربوون، رۆژی دواتر لە ســـەعات دوازدەی نیوەڕۆ جەنەراڵ فرێزەر بێهیچ بەرگرییەك توانی بچێتەناو شاری سلێمانییەوە.(29) شێخ مەحمود و ئەوانەشی كە بە دیلی كەوتنەدەستی سوپای بەریتانیاوە لە ناوچەكە دوورخرانەوە، سەرەتا بۆ شاری كەركووك و دواتر بەغدا. شێخ مەحمود بەهۆی برینەكەیەوە، برایە خەستەخانە بە مەبەستی چارەسەركردن و خۆشبوونەوەی برینەكەی، بەڵام ئەوانیدی واتە كەسانی وەك: قادر ئەفەندی قەرەداخی، عیزەت تۆبچی، قالەی ئایشە خان، رەشید جەودەت، رەشید غەفور، ئەدهەم ئەفەندی و عەلییاوەر و كەسانیدی لەوانەبوون كە رۆژانە كاری قورسیان پێدەكرا و شێخ مەحمود و شێخ حەمە غەریب لە سەربازگەی (هنێدی- رەشید) خرانەزیندانەوە و دواتر لە 25ی تەمووزی 1919دا درانە دادگایەكی سەربازی بەریتانی، بەزۆری ئەو تۆمەتانەشی درایەپاڵیان بریتیبوولە: 1. راستبوونەوە و رووبەڕووبوونەوەی چەكدارانە بەرامبەر بە بەریتانیای گەورە و رژاندنی خوێنێكی زۆر.
2. داگرتنی بەیداغی حكومەتی بەریتانیا و دڕاندنی و هەڵكردنی ئاڵای كوردستان.
بەرامبەر بەو خاڵانەشی كە درابوونە پاڵی، شێخ مەحمود زیرەكانە توانی داكۆكی لە خۆی بكات و لەڕووی دادگادا بڵێت: ((راستبوونەوە و راپەڕینم بەرامبەر بە رەفتار و كردەوەی نارەوای ئینگلیز و بێبەڵێنیانبووە بەرامبەر بە كورد..))، هەروەها یەكێكیدی لە داكۆكییەكانی ئەوەبووە كە ئەو بەپێی بنەماكانی گەڵالەنامەی سەرۆكی وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەوكاتەی ئەمەریكا تۆماس ودرۆ ولسن (1856 - 1924) كە بەندی دوازدەیەمینیەتی، بەرگری لە مافی گەلەكەی كردووە و دژی بەریتانیا كەوتووەتە جەنگەوە.(30) لەم دادگاییكردنەشدا چەند كەسایەتییەك لە كوردستان و بەتایبەتی شاری سلێمانی بە یاوەری (كابتن بۆند) داوای ئەوەیانلێكراوە بەمەبەستی شایەتی و ئاگاداربوون بچنە شاری بەغدا و لەو دادگاییكردنەدا ئامادەبن كە شێخ مەحمودی تێوەگلابوو لەوانە: ((حاجی مەلا سەعیدی كەركوكیزادە، عێزەت بەگی وەسمان پاشای جاف، شێخ نەجیبی قەرەداخی، عەونی ئەفەندی یوزباشی، حەمە بەگی قادر پاشا، حاجی ئاغای حەسەن ئاغا و میرزا فەرەجی حاجی شەریف))، كەچی شێخ مەحمودی حوكمداری كوردستان سەرەڕای هەموو ئەو فشارەی لەكاتی دادگاییكردنەكەدا خرابووەسەری و بەشێوازێكی دیلی و بە برینداری كەوتبووەدەستی دوژمنە سەرسەختەكانییەوە و بەزۆری فەرماندەكانی ئینگلیز لەسەرئەوە كۆكبوون كە رۆژێ‌ زووتر لەسێدارەبدرێت بۆئەوەی لەكۆڵیانبێتەوە، بەڵام ئەو زۆر بەورە بەرزی و نەپەشۆكاوییەوە رووبەڕوویانبوەوە و تەنانەت بەرامبەر بە شایەتەكان كە هەموویانی لەنزیكەوە دەناسی: ((سروشتی مەردانە و دلێرانە بوو، لەنیگاكانیا وادەخوێندرایەوە كە هیچ نرخێكیان ناداتێ‌ و بەسووك دەهاتنەبەرچاوی. داخی ئەوەی دەخوارد كورد لای بێگانە شایەتیلێدەدات. ماتەمینی ئەوە گرتبووی كە كۆت و زنجیری ئینگلیز پەكیخستبوو، نەیدەتوانی بیانپڵیشێنێتەوە..)).(31) دوا بڕیاری دادگا كە هەموو دادوەرەكانی ئینگلیز بوون حوكمی لەسێدارەدانیان بەسەرداسەپاند، كەچی دواتر حوكمەكەی گۆڕا بە دوورخستنەوەی بۆ ماوەی دەساڵ و شێخ حەمە غەریبیش حوكمی پێنج ساڵ بەندی و پێبژاردنی (10) دە هەزار روپیەی بەسەرداسەپێنرا و پێكەوە نێردران بۆ هیندستان و دواتر دورگەی (هەنجام)ی دەروازەی تەنگەی هورمز بەرامبەر كە نارەكانی دورگەی قەشم بەڕووی ئێران و میرنشینی فجێرە بەلای ئۆقیانۆسی هیندیدا.(32) دوابەدوای ئەمە هێزەكانی بەریتانیا گەڕانەوە سلێمانی و لەولاشەوە ئەو هێزانەیان كە لە شاری خانەقینەوە بە رۆخی سیرواندا بۆ شاری هەڵەبجە هاتبوون توانیان دەستیبەسەردابگرنەوە، بەڵام لە شاری سلێمانیدا تاڵانییەكی زۆر كرا بەتایبەتی لەو ماڵانەی كە نزیكبوون لە شۆڕش و شێخ مەحمودەوە و هەروەها بنەماڵەی شێخ مەحمودیش بە رووكاری رۆژهەڵاتی كوردستاندا ئاوارەبوون بەتایبەتی بۆ ناوچەكانی هەورامان و لەوێشەوە ماوەیەك چوونە بانە و سەقز و پاشان بۆ وانی باكووری كوردستان، لەوێشەوە ماوەیەك چوونە چارییەی ژێر دەسەڵاتی ئیسماعیل ئاغای سمكۆ - شكاك (1875 – 1930).. هەرچەندە لەودەمانەدا سمكۆ ئاغای شكاك خۆی بەتەواوی یاخیبوو لە فەرمانڕوایانی قاجاری و ئێرانی قاجاری و كێشە و گرفتێكی زۆری هەبوو، كەچی لەسەرووی ئەوەشەوە: (( وازی لە میوانە دەربەدەرەكانی نەهێنا و كەمەری خزمەتی بۆ بەستن))، هەركە ماوەیەكیش سمكۆ لەتاو هێرشی سوپای ئێرانی پەنایبردەبەر ناوچەی هەكاری لە بەشی باكووری كوردستان ئەمانیشی لەگەڵ خۆیدابرد.(33)
تەوەری سێیەم: بارودۆخی باشووری كوردستان پاش دوورخستنەوەی شێخ مەحمود لەوكاتەوەی كە شێخ مەحمود لە باشووری كوردستان و بەتایبەتی شاری سلێمانیدا دەسەڵاتی گرتبووەدەستەوە، كۆمەڵێك گۆڕانكاری جۆربەجۆر بەهۆی هەڵگیرسان و بەرپابوونی جەنگی جیهانی یەكەمەوە لە عێراق و ناوچەكەدا هاتبووەكایەوە، زۆرێك لەو گۆڕانكارییانە، دوای لەباربردنی حوكمداریەتی یەكەمی و دوورخستنەوەی لە وڵات درێژەیهەبوو لەوانە: بەرپابوونی راپەڕینی 30ی حوزەیرانی 1920 لە ناوچەكانی باشوور و ناوەندی عێراقدا، هەروەها ئەو راپەڕینانەی كە لە ناوچە كور نشینەكاندا سەرچاوەیانگرت لەوانە: راپەڕینی ئیبراهیم خان 22 ئابی 1920 لە شاری كفری، ئینجا ئەوانەی لە شار و ناوچەكانی خانەقین، خورماتوو و شاری كەركوك و تەنانەت هەموو ئەوانەشی كە لە شار و ناوچەكانی هەولێر و بادینانیشی گرتەوە.(34) بەڕادەیەك دەتوانین بڵێین: دینامیكییەت و هەڵسوڕێنەری ئەو گۆڕانكارییانە بە پلەی یەكەم ئەو شێوازی سیاسەت و توندوتیژییە سەربازییە بوو كە سوپای داگیركەری بەریتانیا لەناوچەكەدا گرتبوویەبەر، سەرەڕای كاریگەریی ئەو سەرهەڵدان و شۆڕشانەی كە پێشتر لە ناوچەكە و وڵاتانی دەوروبەردا بەرپابوون و كاریگەریی خۆیان لەسەر بارودۆخەكە دانا لەوانە: شۆڕشی 1916 لە وڵاتی حیجاز بە رێبەرایەتی شەریف حوسێنی مەككە دژی دەوڵەتی عوسمانی، شۆڕشی ئۆكتۆبەری 1917 لە روسیا، راپەڕینی نەجەفی ساڵی 1918 بە رێبەرایەتی پیاوانی ئایینی و پارتی رابوونی ئیسلامی، سەرهەڵدانی بزووتنەوەی كەمالی لە توركیا 1919و هەروەها راپەڕینی گەلانی میسر بە رێبەرایەتی سەعد زەغلول (1858 - 1927/8/23)و حیزبی وەفدی میسری دژی داگیركاری بەریتانیا لەهەمانساڵ و ساڵانی دواتردا.(35) سەرەڕای هەموو ئەو فاكتەرە دەرەكی و ناوخۆییانەی كە بەكورتی ئاماژەمانبۆكردن، ئەو سیاسەتی (ئینتداب)ەش كە لە كۆنگرەی سانڕیمۆی 24ی نیسانی1920دا بەسەر وڵاتی عێراقدا سەپێنرا. ئەمەی دواییش لەلایەن گەلانی عێراقەوە وەك جۆرێك لە داگیركاریی دەهاتەبەرچاو و بەئاسانی لای زۆربەی چین و توێژەكانی ئەوكاتەی وڵات بە هەنگاوێكی قێزەون لێكدەدرایەوە.(36) بەریتانیاش وەك وڵاتێك سیستەمی ئینتدابی لە عێراق و ناوچەكەدا كەوتبووەدەستەوە، بەزۆری بەدوای بەدیلێكدا دەگەڕا كە بارودۆخی ناوچەكە و تەنانەت عێراقی بۆ هێورتربكاتەوە، هاوكات ئەو خەرجییە زۆرەشی كە بەهۆی هەڵگیرسانی جەنگ و مانەوەی هێزەكانی لەناوچەكەدا كەوتبووەئەستۆیەوە كەمتربكاتەوە. بۆئەم مەبەستە كەسێكی وەك سێر پرسی كۆكس (1864 - 1937/2/20) كە لە 11ی تشرینییەكەمی 1920ەوە وەك نوێنەری باڵای بەریتانیا هاتە عێراقەوە و لە سەرداوای فەرمانڕەوایانی بەریتانیا و دوای راوێژكردنێكی پێشوەخت عەبدولڕەحمان نەقیبی گەیلانی (1845- 1927) راسپارد بۆئەوەی لەژێر چاودێری و سەرپەرشتیاری ئەواندا، حكومەتێكی كاتی پێكبهێنێت وەك ئەوەی ئەمیش دواتر راوێژی لەگەڵ كۆمەڵێك كەسایەتی عێراقی ئەودەمانە كرد و كاربەدەستانی بەریتانیاش رایان لەسەر زۆربەی زۆریان هەبوو بەجۆرێك لەنێوان (25 تشرینییەكەمی 1920 – 23 ئابی 1921) یەكەمین حكومەتی كاتی لە (8) هەشت وەزیر و سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران پێكهاتبوو سەرەڕای (12) وەزیری بێوەزارەت كە بەزۆری لە خەڵكی ناسراو و خێزانە دیارەكانی ئەوكاتەی عێراق بوون یەكێك لەوانە: حەمدی پاشای بابان بوو، بەڵام هەر لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ناوەكاندا، داوایلێبوردنیكرد و ئامادەنەبوو بەشداری ئەو حكومەتە بكات، لەگەڵ ئەوەشدا بۆ هەر وەزیرێ‌ راوێژكارێكی بەریتانی بۆ دەسنیشانكرابوو و بەسەریەكەوە ئەم حكومەتە كاتییە پەیوەستبوو بە نوێنەری باڵای بەریتانیاوە و بێ‌ ئەو هیچ بڕیارێكی یەكلاكەرەوەی پێنەدەدرا.(37) تەنانەت ئەو مووچەیەش كە بۆ سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران و وەزیرەكان دیاریكرابوون لەلایەن نوێنەری باڵای بەریتانیا خۆیەوە دەستنیشانكرابوو، بەڵام تەنها كارێك ئەم حكومەتە كاتیە لە ماوەی تەمەنیدا بەجێیهێنابێت ئەوەیان بوو توانی عێراقی ئەودەمانە لەڕووی ئیدارییەوە و لە 12 كانونییەكەمی 1920دا بۆسەر(10) لیوا و (35) قەزا و (85) ناحیە دابەشبكات.(38) سەبارەت بە ناوچە كوردنشینەكان كە هێشتا گرێنەدرابوون بە وڵاتی عێراقەوە، كەسێكی وەك مێجەرسۆن لە كۆتاییهێنانی حوكمداریەتییەكەی شێخ مەحمودەوە و لە 1 تەموزی 1919دا گەڕابوەوە كوردستان و شاری سلێمانی، واتە حوكمی راستەوخۆی ئینگلیز بەتەواوی باڵی بەسەر باشووری كوردستاندا كێشابوو، لەگەڵیشیدا كەوتنە ئەوەی هەموو ئەو ناچە و شار و شارۆچكانەشی كە لەئەنجامی راپەڕینەكەی شێخ مەحمود، هەمان رێرەویان گرتبووەبەر و دەسەڵاتی بەریتانیایان لێدوورخرابووەوە، بۆ جارێكیدی خرانەژێر فەرمانڕەوایەتی راستەوخۆی خۆیانەوە بەتایبەتی شار و شارۆچكە دیارەكانی وەك: هەڵەبجە، رانیە، پێنجوێن، شارباژێڕ، چەمچەماڵ و شوێنانیدی، هەروەها بەرپرسیار و كەسانی سەربەخۆیان بۆ راییكردنی كاروباریان لەسەر دانان و لەهەمانكاتیشدا كەوتنە دەستنیشانكردنی ئەنجومەنی شار و شارۆچكەكانی سلێمانی و هەڵەبجە و چاككردنەوەی هەموو ئەو رێگاوبان و پردانەی كە بۆ راییكردنی كاروبار پێویستبوون، جگەلەوە مێجەرسۆن كۆمەڵێك چاكسازیدی لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵات و بەتایبەتی شاری سلێمانیدا دەسپێكرد. ئەمەشیان زیاتر بۆئەوەبوو كە بۆ جارێكیدی ئەمنییەت بۆئەو ناوچانە بگێڕێتەوە و كارێكی واشبكەن كە دەست لە دژایەتیكردنیان هەڵبگرن. یەكێك لەوكارانەی كە مێجەرسۆن و فەرمانڕەوایانی بەریتانی لە كوردستان و شاری سلێمانیدا بەجێیانهێنا، ئەوەش هێنانی دوو چاپخانەی كۆن بوو یەكێكێان بردە شاری كەركووك و ئەویتریان لە سەر پێشنیاری سۆن هێنایە سلێمانی و هەفتانە جگەلە بەكارهێنانی بۆ كاروباری خۆیان هەفتەنامەی (پێشكەوتن – التقدم)یان پێچاپوبڵاودەكردەوە، یەكەم ژمارەی لە 29 نیسانی 1920 بڵاوكرایەوە، بەسەریەكەوە تا رۆژی وەستانی لە 27 تەموزی 1922 تەنها (118) ژمارەی لێبڵاوكراوەتەوە و پاشان (بانگی كوردستان) جێگای گرتۆتەوە(39).وەكتر هەموو ئەو هەنگاوانە نەیانتوانی بەتەواوی كۆتایی بەو بشێوی و سەرهەڵدانانە بهێنن كە لە ناوچەكانی ئەودەمانەی كوردستاندا سەریانهەڵدابوو، لەهەمانكاتیشدا ئەو رێكەوتنامە و كۆڕ و كۆنگرە نێودەوڵەتییانەی كە لە چوارچێوەی كارنامەكانیاندا باسیان لە چارەسەری كورد و بارودۆخی ناوچە كوردنشینەكان كردبوو بەهۆی سیاسەتی نێودەوڵەتی و بەرژەوەندی وڵاتانی هاوپەیمانەوە شتێكی ئەوتۆیان لێنەڕسكا لەوانە: كۆنگرەی گەلانی رۆژهەڵاتی 1920 لە باكۆ، كۆنگرەی سانڕیمۆی 24ی نیسانی 1920، سیڤەری 10ی ئابی 1920، لەندەنی 12ی شوباتی 1921، شانبەشانی هەموو ئەوانەش تادەهات نفووزی توركەكان و دەستێوەردانیان بۆ باشووری كوردستان و ناوچەكانیتری ویلایەتی مووسڵ لە زیادبوون و برەوێكی بەردەوامدابوو، ئەوەشی كە زیاتر بارودۆخەكەی بە ئاقاری خراپدابرد، لەلایەك ئەو سیاسەتی توندوتیژییە بوو كە فەرمانڕەوایانی بەریتانیا وەك نەریتی پێشتری خۆیان لەناوچەكەدا گرتبوویانەبەر و هەروەها بەشێك لەو كەسایەتییانەشی كە خۆیان بە نەیاری بەریتانیا دەزانی و ئەمان لە تاقیبی بەردەوامیاندا بوون، رۆژبەرۆژ پەنایاندەبردەبەر توركەكان، سەرەڕای ئەوەش لەوكاتەدا كە مێجەرسۆن رووبەڕووی خەڵك و كەسایەتییەكانی كوردستان دەبووەوە بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەوە، چەند رێكخراوێكی سیاسی و رووناكبیریی بەشێوازێكی نهێنی، بە سەرۆكایەتی رووناكبیر و كەسایەتی ئەوكاتەی شاری سلێمانی جەمال عیرفان (1881 – 1922) كەوتنە چالاكییەوە لەوانە: بەرزی وڵات، كوردستان، گزنگ، فیداكارانی كورد و وەتەن پەروەران وەك لەبەیاننامەیەكیاندا و بەرامبەر بە داگیركاری بەریتانیا و بەتایبەتی مێجەرسۆن لە 20ی شوباتی 1920دا وایانبڵاوكردووەتەوە كە: (تەنیا بەدوورخستنەوەیان بە نەمانی شێخ مەحمود، نە ناوی شێخ مەحمود و نە ناوی كورد نــامرێ‌، دەبێ‌ ئەو شێخ مــەحمودەی، حوكمداری كوردستان بەزوویی بێتەوە یا دەبێ‌ ئێوە بڕۆن).(40) ئەوەشی كە زیاتر فەرمانڕەوایانی بەریتانیای دەترسان و نائومێددەكردن لە كۆمەڵانی خەڵك، رقئەستووربوونی خەڵك و نزیكبوونەوەی ئەو رێكخراوانە بوو لە كەسایەتی و سەرۆكهۆزەكانی كورد بەتایبەتی ئەوانەیان كە لەگەڵ ئینگلیزدا نەدەگونجان و نزیكبوونەوەیان لەو كەسایەتییانەی كە پاش تێكشكانی سوپای عوسمانی لە جەنگی یەكەمی جیهانیدا، خەڵكی ناوچەكە بوون و گەڕابوونەوە كوردستان. ئەمانیش بەهەمانشێوە بۆچوونیان لەگەڵ فەرمانڕەوایانی بەریتانی و بەتایبەتی كەسێكی وەك مێجەرسۆندا نەدەهاتەوە، هەڵوێستگەلی لەم بابەتەش كە رۆژبەڕۆژ لەبرەو گەشەسەندنی بەردەوامدابوو، فەرمانڕەوایانی بەریتانیا بەدوای ئەوەدا دەگەڕان كە چۆن چارەسەری ئەم بارودۆخە بكەن و چۆن رێرەوێك بگرنەبەر كە نەبێتە مایەی ئەوەی لەژێر فشار و كوشتنی فەرماندە سەربازییەكانیاندا بە دەستی راپەڕیوان، بۆئەوەی دەسبەرداری دەسەڵاتی ناوچەكەبن. دوا چارەسەریان بۆئەم رەوشە ئەوەبوو حوكمدارێك وەك بەدیلی شێخ مەحمود بۆ ناوچەكە دابنێن، هەنگاوێكی لەمجۆرەش دەبێتە مایەی ئەوەی گرژی و ئاڵۆزی ئەو بارودۆخە نائاسایییەیان بۆ هێوربكاتەوە، بەزۆری ئەو كەسایەتییانەشی ناویاندەهات بۆئەوەی ئەم ئەركە لەئەستۆبگرن و كاروباری حوكمداریەتییان بۆ راییبكا بریتیبوونلە: حەمدی بەگی بابان و سەید تەهای كوڕی شێخ محەممەدی نەهرێ‌ كەچی هەریەك لەمانە و بە بیانوویەكەوە كاری جیدی ئەوتۆیان بۆنەكرا لەلایەن فەرمانڕەوایانی بەریتانیاوە، بۆئەوەی پۆستی كاروباری باشووری كوردستان لەئەستۆبگرن، بەڵام وەكتر بیركردنەوە لە شێخ مەحمود و دووبارەگەڕانەوەی، هەرچەندە بەریتانیا بەتەواوی ئەم هەنگاوەی پێخۆشنەبوو، لەهەمانكاتیشدا چاریانناچاربوو، لەلایەكیتریشەوەو لەم سەروبەندەدا بەریتانیا و بەتایبەتی نوێنەری باڵای بەریتانیا لە عێراق بەڕاوێژ لەگەڵ حكومەتی وڵاتەكەیدا بەچڕی كاریان لەسەرئەوەدەكرد كۆنگرەیەك لەسەر بارودۆخی ناوچەكە بەگشتی و عێراق و باشووری كوردستان بەتایبەتی ببەسترێت، هەوڵی ئەوەشبدرێت كە لە چوارچێوەی ئەو كۆنگرەیەدا، چارەسەری گونجاویان بۆ بدۆزرێتەوە. كاریش لەسەرئەوەبكرێ‌ كە سیستەمێكی نوێ‌ و دەسەڵاتێكی نوێ‌ لەعێراقدا بێتەكایەوە. بۆئەو مەبەستە و دوابڕیاریان لەسەرئەوە گیرسایەوە كۆنگرەی قاهیرە لە 12-30 مارتی 1921دا ببەسترێت، بەجۆرێك كۆبوونەوەكانی لە24ی مانگەوە بۆ كۆتاییەكەی بگوازرێتەوە قودس، بەڵام بۆ سەرۆكایەتیكردن و راییكردنی كارە سەرەكییەكانی فەرمانڕەوایانی بەریتانیا لەسەرئەوە كۆكبوون، ونستۆن چەرچڵ(1874 – 1965) كە پێشتر وەزیری جەنگی بەریتانیا بوو، كرایە وەزیری وڵاتانی داگیركراو (مستعمرات)ی بەریتانی و ئەوەی پێسپێردرا ئەم ئەركە و راییكردنی كارە سەرەكییەكانی لەژێر چاودێری و سەرۆكایەتی ئەودابێت.(41) تەوەری چوارەم: كۆنگرەی قا هیرە و رەوشی عێراق و باشووری كوردستان 12- 30 مارتی 1921: بەرلە بەستنی كۆنگرەی قاهیرە یەكێك لەو هەنگاوانەی وەزیری وڵاتانی داگیركراو واتە چەرچڵ بیریلێكردەوە، دامەزراندنی فەرمانگەیەكی تایبەتبوو، سەبارەت بە كاروباری رۆژهەڵاتی ناوەراِست، ئەو ئەركەشی كە دەكەوتەئەستۆیەوە، پلان و داڕشتنەوەی سیاسەتی بەریتانیا بوو لەم ناوچەیەدا، بەتایبەتی لە بواری كەمكردنەوەی خەرجییەوە، بەجۆرێك بەرلەوەی كات و شوێنی كۆنگرەكە دیاریبكرێت، لەنێو كاربەدەستان و كەسایەتییەكانی بەریتانیای ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، دوو ئاراستەی جیاواز هەبوو سەبارەت بە عێراق و داڕشتنەوەی سیستەمی دەسەڵات لەم وڵاتەدا. بۆنموونە ئاراستەی یەكەمیان: (جۆن فیلبی) راوێژكاری وەزارەتی ناوخۆی عێراق لەگەڵ (میستەر رایلی) راوێژكاری وەزارەتی مەعاریف لە حكومەتە كاتییەكەی عەبدولڕەحمان نەقیبی گەیلانی رێبەرایەتییاندەكرد و بەزۆری لەگەڵ ئەوەدا بوون سیستەمێكی كۆماری لەعێراقدا بێتەكایەوە، لەمەشیاندا چەند كەسایەتییەكی عێراقی ئەوكاتە پشتگیریانلێدەكردن لەوانە: تۆفیق خالیدی، فەخرەدین جەمیل و عەبدولڕەحمان ئەلشاوی، ئەمەش ئاراستەیەكی لاواز و دژایەتییەكی زۆردەكرا لەلایەن كاربەدەستانی بەریتانیاوە،(42)بەڵام ئاراستەی دووەم: كە زۆر بەهێز و كەسانی دیار و دەستڕۆیشتووی بەریتانی و عەرەبی لەپشتەوەبوو. بەزۆری كاریان بۆئەوەدەكرد ئەو سیستەمە نوێیەی لەعێراقدا بێتەكایەوە، ئەبێت لەسەر بنەمایەكی پاشایەتیبێ‌ و دیارترین كەسایەتییان بۆئەم مەبەستە میر فەیسەڵی كوڕی شەریف حوسێن بوو كە پێشتر فەمانڕەوای حكومەتی عەرەبی بوو لە سوریا و لەماوەی (1918- 1920)دا، بەڵام لەودەمانەدا بەدوورخراوەیی لە ئەوروپا دەژیا، بۆیە لورد كیرزۆنی وەزیری دەرەوەی بەریتانیا لە 17ی كانوونییەكەمی 1920دا كینهان كۆرنوالیسی راسپارد لە لەندەن سەردانی میر فەیسەڵ بكات و مەسەلەی فەرمانڕەوایەتی عێراقی پێڕابگەیەنێت، بەڵام میر فەیسەڵ لە سەرەتاوە جۆرە تەحەفوزێكی هەبوو بەرامبەر بە پێشنیارەكە، بەهۆی ئەوەی لە 8 مارتی 1920دا كۆنگرەی عێراقی كە لە دیمەشق و بەئامادەبوونی (29) كەسایەتی عێراقی بەسترابوو میر عەبدوڵڵای برایان بۆ شای عێراق دەستنیشانكردبوو. هەرچەندە كەسێكی وەك لۆرد كیرزۆن توانی ئەمەشیان لەڕێگای كۆلۆنێڵ لۆرانسەوە لەگەڵ میر عەبدوڵڵادا یەكلاییبكاتەوە و لێرەبەدواوە مەسەلەی دانانی میر فەیسەڵ بۆ تەختی پاشایەتی عێراق بوو بە دیفاكتەیەكی ئەوتۆ كە هەموو لایەنەكان لەسەری كۆكبن. هەرچەندە لەلایەكیدییەوە ناوی كۆمەڵێك كەسایەتیتر بۆ پەردەپۆشكردنی دانانی میر فەیسەڵ لێرەولەوێ‌ باسیانلێوەدەكرا كەچی هەریەك لەوانە بەهۆی بیانوویەكەوە رەزامەندییان لەسەرنەدرا كە بكرێنە شای داهاتووی عێراق. تەنها شێخ تالیب نەقیب نەبێت كە كەسایەتییەكی دیار و نفووزێكی جەماوەری گەورەی هەبوو لە ناوچەكانی باشووری عێراقدا، بەڵام ئەمەیان بەپێی پلانێكی پێشوەختی بەریتانیا و كەسانی وەك نوری سەعید (1888-1958)و جەعفەر عەسكەری (1885 - 1936) لەگەڵ راوێژكارەكەیدا كە جۆرج فیلبی بوو بەدواییەكدا و بەپەلە لە وڵاتی عێراق دوورخرانەوە، ئیدی لێرە بەدواوە میر فەیسەڵ كەسێكی ئەوتۆنەما پێشبڕكێیبكات لەمبارەیەوە.(43) واتە لە یەكلاییكردنەوەی ئەم هاوكێشانە بەدواوە زەمینە خۆشبوو بۆئەوەی لەكاتێكی گونجاودا كۆنگرەكە دەست بە كارەكانی خۆی بكات و شوێنی بەستنی دەستنیشانبكرێت وەك ئەوەی 12 - 30 مارتی 1921 یەكلاییكرایەوە و شوێنی بەستنەكەشی خرایە شاری قاهیرەی وڵاتی میسرەوە. بۆ راییكردنی كارەكانیش پێشوەخت شاندێكی بەریتانی – عێراقی لە 22 مانگی شوباتەوە، بە سەرۆكایەتی نوێنەری باڵای بەریتانیا سیر پرسی كۆكس بەرەو قاهیرە بەڕێكەوتن لەوانە: جەنەراڵ هاڵدین فەرماندەی هێزەكانی بەریتانیا لە عێراق، گرترۆد بێڵ سكرتێرەی رۆژهەڵاتی دەزگای باوەڕپێكراوی بەریتانی، جەنەراڵ ئەتەكسن راوێژكاری هاتوچۆ، سێر سلایتەر سەرپەرشتیاری دارایی و هەریەك لە كۆلۆنێڵ فریس و كۆلۆنێڵ ستیوارت و فەرماندەی هێزەكانی پاشایەتی لە عێراق، سەرەڕای راوێژكاری وەزارەتی بەرگری بەوەكالەت (مێجەرئەیدی) شانبەشانی ئەوانیش دوو وەزیری عێراقی لە حكومەتە كاتییەكەی عەبدولڕەحمان نەقیب واتە جەعفەر عەسكەری و ساسۆن حەسقیل (1860-1932)ی بەڕەگەز جوولەكەی وەزیری دارایی، بە سیفەتی ئەندامی راوێژكار ئامادەی كۆنگرەكە بوون.(44) پاشان لە سەرەتای مانگی مارت و بەچەند رۆژێك پێش بەستنی كۆنگرە وەزیری وڵاتانی داگیركراو ونستۆن چەرچڵ بەیاوەری شاندێكی بەریتانی كە بەزۆری پێكهاتبوون لە مارشاڵی فڕۆكەوان هۆك ترینشار سەرۆكی دەستەی فڕۆكەوانی، جەنەرال دیب راد كلیف بەڕێوەبەری پرۆسەی سەربازی، لە بەشی داراییش هەریەك لە میستەر كروسلاند و سێر جۆرج باستۆ و لە بەشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش چەند فەرمانبەرێكی ئیداری یاوەری بوون، سەرەتا لە مارسیلیاوە گەیشتنە شاری ئەسكەندەرییە و پاشان بۆ قاهیرە، بەزۆری ئەو بابەتانەشی كە لە چوارچێوەی كۆنگرەكەدا باسیانلێوەكرا، بەزۆری پەیوەستبوون بە عێراق و باشووری كوردستانەوە وەك لە كارنامەی كۆنگرە و لەڕێگای لیژنەكانییەوە گفتوگۆی چڕوپڕیان لەبارەوەكرا و بەشێوازێكی سەرەكی ئەم خاڵانەی لای خوارەوەی دەگرتەوە: 1. پەیوەندی دەوڵەتی تازە دامەزراوی عێراق بە بەریتانیای گەورەوە لەڕووی خەرجییەوە. 2. باسكردن و هەڵسەنگاندنی ئەوانەی كە خۆیان بۆ تەختی پاشایەتی عێراق پاڵاوتبوو. 3. بارودۆخی ناوچە كورد نشینەكان و پەیوەندی بە عێراقەوە. 4. جۆر و شێوەی ئەو لەشكرەی كە لەداهاتوودا لەعێراقدا دادەمەزرێت و ئەو شێوازی داكۆكیكردن و بەرگریكردنەی كە دەكەوێتەئەستۆیەوە.(45) دەسپێكی كارنامەی كۆنگرە رۆژی شەممە 12/3/1921 لە میوانخانەی (سەمیر ئەمیس) بە سەرۆكایەتی ونستۆن چەرچڵ بەڕێوەچوو، تیایدا دوو لیژنە لە بواری سەربازی و سیاسیدا دەستنیشانكران و لەهەماندانیشتندا هەریەك لە: سێر پرسی كۆكس و جەنەراڵ هاڵدینی فەرماندەی هێزە سەربازییەكانی بەریتانیا لە عێراق، لەسەرئەوە پێكهاتن وەك سەرەتایەك دەستبەكشانەوەی هێزەكانی بەریتانیا بكرێت لە عێراق. یەكێكیدی لەو بابەتانەی نوێنەری باڵا واتە كۆكس خستییەبەرچاوی ئەندامانی كۆنگرە، خوێندنەوەی ناوی ئەو كەسایەتییانەبوو كە پاڵێوراوبوون بۆ تەختی پاشایەتی عێراق و پاشان گفتوگۆكردن لەسەر لێبوردنێكی گشتی بۆ هەموو ئەو عێراقییانەی كە لە شۆڕشی 1920دا دژی فەرمانڕەوایانی بەریتانیا جەنگابوون.(46) شانبەشانی ئەوانەش كەسایەتییەكی وەك میر فەیسەڵ هەرچەندە بەریتانیا بەتەواوی پشتگیریلێدەكرد و دەیەویست، لە مەسەلەی بەڕێوەبردنی تەختی پاشایەتی عێراقدا، سەریبخات، بەڵام وەكتر ئەركێكی واگرنگ و گرانی بەئاسانی پێبەڕێوەنەدەبرا، بۆیە لێرەبەدواوە كەوتە ئەوەی پەیوەندی بەهەموو ئەو كەسایەتییانەوە بكات كە لێیەوە نزیكبوون و پێویستی بە هاوكارییان هەبوو، لە بەڕێوەبردنی دەسەڵاتدا لە عێراق، بەتایبەتی ئەو كەسایەتیانەی كە لەكاتی فەرمانڕەوایەتی سوریایدا، لەگەڵیدابوون و ئەوانەشی كە لەماوەی فەرمانڕەوایەتی عوسمانیدا كاربەدەست بوون و گەڕابوونەوە عێراق، چونكە كەسێكی وەك میر فەیسەڵ لە دوو خوولی پەرلەمانی عوسمانیدا ئەندامبووە و گەلێك كەسایەتی لەو رۆژگارەدا دەناسی. هەركە كۆنگرەش كۆتایی بە كارەكانی هێنا، نوێنەری باڵای بەریتانیا لە 19ی نیسانی هەمانساڵەوە گەڕایەوە بەغدا و دوابەدوای ئەوە بەماوەیەك، میر فەیسەڵ لە 12ی حوزەیرانی 1921ەوە لە شاری (جدە)ەوە و بە پاپۆڕی (نۆرس برۆك) بەرەو شاری بەسرە بووەوە. لە 23ی حوزەیراندا بە یاوەری كۆمەڵێك لەسەركردە هەڵاتووەكانی شۆڕشی 1920 و بەشێك لەوانەی كە لە حكومەتی عەرەبی سوریادا هاوكاریبوون گەیشتەجێ‌ و پاشان لە 29ی حوزەیراندا گەیشتە بەغدا، بەڵام لە11ی تەمووزدا ئەنجومەنی وەزیرانی كاتی عێراق بڕیاری لەسەرئەوەدا كە میر فەیسەڵ وەك شای عێراق بناسێت، بەومەرجەی پێكهێنانی حكومەتەكەی لەسەر بنەمایەكی دەستووری نیابی و پابەندبێت بە یاساوە.(47) دواتر لەو پرۆسەی دەنگدانەدا كە لە چوارچێوەی لیواكانی ئەوكاتەی عێراقدا بەڕێوەچوو. سەبارەت بە دانانی میر فەیسەڵ، بەزۆری دانیشتوانی لیوای كەركووك دژیبوون و سلێمانیش بەشداریاننەكرد، بەڵام هەریەك لە لیواكانی هەولێر و مووسڵ مەرجیان هەبوو لەسەر دەقی بڕواهێنانەكە، لەوانە دەستەبەربوونی مافی كەمینەكان لە دامەزراندنی ئەو ئیداراتانەی كە لەلایەن هاوپەیمانەكانەوە بەڵێنیانپێدرابوو لە پەیماننامەی سیڤەردا،(48) كەچی لەسەرووی هەموو ئەوانەشەوە كارێكی واكرا میر فەیسەڵ لە رێوڕەسمێكی فەرمی و جەماوەریی گەورەدا كە بەئامادەبوونی سێر پرسی كۆكسی نوێنەری باڵای بەریتانیا لە عێراق و لە 23ی ئابی 1921دا بەڕێوەچوو تاجی شاهانەی لەسەربنرێت و هەر لەهەمانرۆژدا حكومەتی كاتی عێراق دەستیلەكاركێشایەوە، بەماوەیەك دوای ئەمە لەسەر پێشنیاری شا فەیسەڵ و لە 12ی ئەیلولی هەمانساڵەوە، بۆ جاری دووەم عەبدولڕەحمان نەقیب وەزارەتی پێكهێنایەوە.(49) بەریتانیاش بۆئەوەی لێرەبەدواوە رەوایەتییەكی زیاتر بە مانەوەی خۆی بدات لەعێراقدا و بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی لەناوچەكەدا، یەكەمین رێكەوتننامەی خۆی لە 10ی تشرینییەكەمی 1922 لەگەڵ ئەم دەسەڵاتە نوێیەدا مۆركرد و بۆ رۆژی دواتر بنەماكانی لەهەریەك لە لەندەن و بەغدا بڵاوكرایەوە.(50) سەبارەت بە ناوچە كوردنشینەكانیش وەك دەبینی كۆنگرەی قاهیرە: ((بایەخێكی زۆری بە مەسەلەی كورددا، بەڵام ئاڵوگۆڕێكی ئەوتۆ لە سیاسەتی ئینگلیز بەرامبەر بە كورد رووینەدا)) بۆ نموونە دەستەی هاوبەشی كۆنگرە لە كۆبوونەوەی چوارەمیدا كە رۆژی 16ی مارت بەڕێوەچوو لەكاتێكدا سەرۆكی دەستەی هاوبەش راوێژی بەرفراوانی لەگەڵ نوێنەری باڵای بەریتانیا سێر پرسی كۆكس و جەنەراڵ ئیرونسایددا كرد و بڕیار لەسەرئەوەدرا كە لیژنەیەكی لاوەكی (فرعی) پێكبهێنرێت بە سەرۆكایەتی جەنەراڵ ئیرونساید بۆ لێكۆڵینەوەكردن لەسەر مەسەلەی كورد. سەرەڕای ئەوەش هەرچەندە لیژنەكە نەیتوانی بگاتە بڕیارێكی روون و كۆتایی بە دووریشیزانی ناوچەكە بخاتەژێر دەسەڵاتی حكومەتێكی نیشتمانییەوە، بەڵكو وای بەباشزانی كە نوێنەری باڵای بەریتانیا خۆی سەرپەرشتیاریی ئەم ناوچەیە بگرێتەئەستۆ تا ئەوكاتەی دەگەنە بۆچوونێكی كۆتایی و لەلایەكیدییەوە بڕیار لەسەرئەوەشدرا كە هێزێكی خۆجێی تیاپێكبهێنرێت بەمەبەستی پاراستنی ئاسایش و هەروەها بڕیار لەسەرئەوەشدرا ئەو یەكە سەربازییانەی كە لە كەركووك و مووسڵدان و ژمارەیان بیست و سی یەكەیە كەمبكرێنەوە بۆ هەشت یەكەی سەربازی.(51) لەلایەكیدیشەوە ئەندامانی كۆنگرە بەتەواوی لەوەگەیشتبوون كە كاروبارەكان لە ناوچە كوردنشینەكاندا لەڕێگای بەكارهێنانی هێز و خۆسەپاندنەوە ئەنجامێكی ئەوتۆینابێت، بەڵكو پەنابردن بۆ كاری توندوتیژی و زۆرلێكردن لە ناوچە كوردنشینەكاندا:((دەبێتە هۆی زیادبوونی بەرهەڵستی و پێكدادان)) بۆئەمەش پێشنیاری كۆنگرە ئەوەبوو: ((بەڕێوەبردنی ناوچە كوردنشینەكان بەشێوازێكی راستەوخۆ لەژێر دەسەڵاتی نوێنەری باڵای بەریتانیادا بێت تا ئەوكاتەی ئەنجومەنی نوێنەرایەتی كورد بیروراِی پەیوەندداری لەگەڵ عێراقدا دەردەبڕێت)). یەكێك لە سوودەكانی ئەم سیاسەتەش ئەوەیە تا حكومەتی بەریتانیا بتوانێت هێزێكی سەربازی لە كوردەكان پێكبهێنێت لەژێر سەرپەرشتی ئەفسەرانی ئینگلیزدا و ئەم هێزە كوردییەش زۆر لە بەریتانیەكان باشتردەبێت بۆ پاراستنی ئاسایشی سنوورەكان، هەربۆیە بڕیاردرا كە هێزی (لیڤی) بە شانە كوردی و ئاشوورییەكان بەهێزتربكرێن بەو ئومێدەی هێزەكانی ئیمبراتۆرییەتی بەریتانی لەسەر سنوورەكان كەمتربكرێنەوە.(52) مەبەستی فەرمانڕەوایانی بەریتانیا لە هەنگاوێكی وادا بۆئەوەبوو كە بتوانێت سوود لەو هێزە چەكدارییە وەربگرێت كە لەناوچەكەدا پێكیبهێنێت بۆهەر مەبەستێك كە بیەوێت بەكاریانبهێنێت، هەروەها ئەو هێزە چەكدارەی خۆشیان كە ساڵەها بوو لە رەگەزی جۆربەجۆر لەم ناوچانەدا كۆیانكردبوونەوە و ئەركێكی دارایی زۆری خستبووە ئەستۆیانەوە لەوشوێنانەدا بەكاریانبهێنن كە لەڕووی داگیركارییەوە لەژێر دەسەڵاتی بەریتانیادا بوون. هەربۆیە كەسێكی وەك نوێنەری باڵای بەریتانیا لە عێراق واتە سیر پرسی كۆكس یەكێك لە هەڵوێستەكانی لە كۆنگرەی قاهیرەدا ئەوەبوو، بەگەڕانەوەی بۆ عێراق ئەوا: ((هێزێكی كوردی پێكدەهێنێت)) لە دانیشتوانی ناوچە كوردنشینەكان.(53) مەبەستیان لەمەدا بۆئەوەبووە لەهەركاتێكدا هێزەكانی بەریتانیا لە ناوچەكە كشانەوە، ئەمانیدی بتوانن، جێگاكانیان پڕبكەنەوە. بۆ راییكردن و جێبەجێكردنی هەنگاوێكی لەم بابەتەش پێویستە لەسەر (میستەر كروسلاند) ئەو بڕە دەرامەت و دارایییەی كە لە ئەنجامی ئەم ئاڵوگۆڕەوە دەستدەكەوێت بۆ ساڵانی 1921- 1922 بخاتەڕوو.(54) لێَكدانەوەیەكی ئەوتۆش بەڵگەی ئەوەمان دەداتەدەستەوە كە فەرمانڕەوایانی بەریتانیا چەند بەوردییەوە مامەڵەیان لەگەڵ ئەم دۆسێیەدا كردووە و چۆن بیریان بۆئەوەچووە كە هەنگاوێكی لەم بابەتە تاچ رادەیەك خزمەت بە داهاتی دارایی و ئەو ئەركە دارایییەیان دەكات كە ئەوان لەڕووی خەرجی جەنگییەوە لەناوچەكەدا سەرفیانكردووە. لەلایەكیدیشەوە زۆر دووربینبوون لە سەرخستنی پرۆسەیەكی وادا و حیسابیان بۆئەوەكردووە كە دەبێت: ((هاوكاری تەواو لەنێوان هێزە ئاسمانی و هێزەكانی لیڤی))یاندا هەبێت بۆ جێبەجێكردنی پلانەكەیان. بیركردنەوەی فەرمانڕەوایانی بەریتانیا لە پێكەوەنانی هێزێكی سەر بەخۆیان و لەژێر كۆنترۆڵی خۆیاندا بەڕادەیەكی زۆر بۆئەوەدەگەڕێتەوە كە ئەوان بەردەوام لە توركەكان و گەڕانەوەی توركەكان بۆ ناوچەكە ترساون و هەر لەخۆڕاش نەبووە كەسێكی وەك مێجەر نۆئێڵ لە چوارچێوەی ئەم كۆنگرەیەدا بڵێت: ((توركەكان كوردەكان دژی ئێمە بەكاردێنن و ئێستە كە هێزەكانمان هەندێك لە ناوچە كوردییەكانیان چۆڵكردووە، توركەكان تەقەلای ئەوەدەدەن سلێمانیش لە دەسەڵاتی ئێمە دووربخەنەوە)) لەكاتێكدا كە ئەمەشیان بۆ نەچێتەسەر ئەوان زۆر پێیانباشتربووە دەسەڵاتێكی كوردی، لەناوچەكەدا بێتەكایەوە. بۆئەوەی ببێتە لەمپەرێك لەنێوان تورك و عەرەبدا و هاوكات دەبێتە مایەی ئەوەی كە ئەم دەسەڵاتە رێگربێت لەهەر: ((دەستدرێژییەك كە بكرێتەسەر سوود و بەرژەوەندییەكانی بەریتانیا لە میسۆپۆتامیا))، هەروەها كارێكی واشبكرێت ئەم ناوچەی كە دەكەوێتەژێر دەسەڵاتی كوردەوە لەڕووی داهات و دەرامەتەوە كۆسپی بۆ دروستنەكرێت و دەرامەتێكی باش تەرخانبكرێت بۆ كوردستان.(55) بەپێی لێكدانەوەشمان لە چوارچێوەی كۆنگرەی قاهیرەدا هەریەك لە: مێجەر نوئێڵ، مێجەر یونگ و تەنانەت وینستۆن چەرچڵی وەزیری وڵاتانی داگیركراوی بەریتانیا و سەرۆكی كۆنگرەی قاهیرە، بەسەریەكەوە بۆچوونێكی تاڕادەیەك باشیان هەبووە بەرامبەر بە كورد و بارودۆخی ناوچە كوردنشینەكان بۆنموونە كەسێكی وەك ونستۆن چەرچڵ دوای گوێگرتن لە پێشنیاری ئەوانی پێش خۆی هەر لە مەسەلەی (دەسەڵاتی تورك لە ناوچەكە)و (هەژموونی عەرەب بەسەر كورددا)و (هەڵبژاردن لە ناوچە كورنشینەكان)و (ناردنی هێزی لیڤی عەرەبی بەریتانی بۆ كوردستان).. ئەو زۆر لەبوونی توركەكان و هەڕەشەیان ترساوە لەسەر بەرژەوەندییەكانی بەریتانیا بۆیە وای بەباشزانیوە كە: ((سەرۆكێكی كورد پاڵپشتیبكرێت و یارمەتیبدرێت و رێگەی كاروبار و بازرگانی بۆ ئاسانبكرێت بەمەرجێك ئەوە ببێتەهۆی ئەوەی رێگا لە توركەكان بگرێت كە نەتوانن لەو ناوچەیەدا سیاسەتی خۆیان بخەنەكار دژی بەرژەوەندی بەریتانیا))، هەروەها زۆر بەڕوونی قسەی لەسەر ئەوەشكردووە كەسایەتییەكی وەك میر فەیسەڵ كە دەبێتە فەرمانڕەوای وڵاتی عێراق، لەداهاتوودا بەهێزبوو، توانای سەربازی بەهێزی هەبوو ئەوا: ((دوورنییە دوای ئەوە مافی كوردەكان پشتگوێبخات و گوێنەداتە هەست و خواستیان كە ئەنجامی ئەمە بەوەدەگات زوڵم لە كوردەكان بكرێت)) بۆ چارەسەركردنی ئەوەش ئەو زۆر بەباشیزانیوە ئەوكاتە دەبێت: ((حكومەتێكی كوردی لەنێواندا هەبێت)).(56) كارنامەی كۆنگرە لە ناونیشانێكی سەربەخۆیدا سەبارەت بە كوردستان و ناوچە كوردنشینەكان جەخت لەسەر: ((پێشخستنی گوزەرانی دانیشتوانی كورد)) دەكاتەوە و هەروەها باس لەوەشدەكات كە نابێت كوردستان ببەسترێت بەو دامودەزگایانەوە كە: ((كاروباری ئینتداب)) بەڕێوەدەبات، بەڵكو لەلایەن نوێنەری باڵای بەریتانیاوە بەڕێوەببرێت و كاریش لەسەرئەوەبكرێت: ((كە ئەنجومەنێكی ناوچەیی لە سەركردەكانی كورد پێكبێت)). ونستۆن چەرچڵی وەزیری وڵاتانی داگیركراو و سەرۆكی كۆنگرەش لە بەشدارییەكیتریدا و لە چوارچێوەی كارنامەی كۆنگرەدا لەبارەی پَیوەندی عێراق بە كوردستانەوە نووسیویەتی: ((پێویستە سیاسەتی بەریتانیا هیوا و ئاواتی گەلی كورد پشتگوێنەخات، بەڵكو لەبەرچاوی بێ‌ و حیسابی بۆبكات و پێویستە هەردوولا بە دوو شێوەی جیاواز ببرێتبەڕێوە و هەوڵبدرێت بەشێنەیی لێكنزیكبكرێنەوە))،(57) تەنانەت بە ماوەیەكیش دوای بەستنی كۆنگرەی قاهیرە كەسایەتییەكی وەك ونستۆن چەرچڵ وایلێهاتبوو كە بگاتە ئەو قەناعەتەی چەند رێنمایی و فەرمانێكدەربكات بۆ (فەرمانگەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست – دائرە الشرق الاوسگ) لەوانە: گەڕانەوەی مێجەر نوئێل بۆ كوردستان و هەروەها گەڕانەوەی شێخ مەحمود بۆ شاری سلێمانی و پابەندبوونی تەواو بە بڕیارەكانی كۆنگرەی قاهیرەوە.(58) ئەمەش لەكاتێكدابوو كە لەلایەن كەسانی وەك: سێر پرسی كۆكس و گرترۆد بێڵەوە دژایەتییەكی زۆر دەكرا تەنانەت ئەوان بەتەواوی لەگەڵ ئەوەدابوون: ((ناوچە كوردییەكان وەكو پارچەیەك لە عێراق بمێننەوە)). هەرچەندە لەلایەكیتریشەوە قسە لەسەرئەوە هەبوو: ((ناوچە كوردییەكان هانبدرێن بۆ جیابوونەوە))، بەڵام لەهەمانكاتدا هەموو ئەو بۆچوونانەی سەبارەت بە ناوچە كوردنشینەكان دەوتران بە لێكدانەوەی سێر پرسی كۆكس بە هەواداری جیاخوازی (انفصال) دەزانی و بەردەوام رووبەڕوویدەبووەوە، وەك لەبروسكەیەكیدا كە بۆ وەزیری وڵاتانی داگیركراوی ناردووە دەنووسێت: ((ئەگەر رێگادرا بە جیابوونەوەی سلێمانی. ئەوا بەسرە و كۆمەڵگەكانیدی هەمان رێرەو دەگرنەبەر و ئەوكاتە رازیكردنیان زۆر قورسدەبێت))، بەڵام كەسێكی وەك هەربەرت یونگ كە مێجەر نۆئێڵ لەگەڵ بۆچوونەكەیدا بوو بەپێچەوانەوە، زۆر بەخێرا و بێدواكەوتن داوای پێكهێنانی دەوڵەتێكی كوردی سەربەخۆی دەكرد لەژێر چاودێری راستەوخۆی نوێنەری باڵای بەریتانیادا، بێئەوەی بەشێكبێت لە عێراق یا لە چوارچێوەی بەرپرسیاری حكومەتەكەیدابێت.(59) ئەمانە و گەلێك راوبۆچوونی جیاواز لەسەر ناوچەكە و بەتایبەتی عێراق و كوردستان لە كۆنگرەی ناوبراودا هاتەكایەوە، تا ئەوكاتەی كۆنگرە لە 30ی مارتی 1921 كۆتایی بە دانیشتنەكانی هێنا و لەعێراقیشدا دەسەڵاتی نوێ‌ هاتبووەكایەوە و كەسێكی وەك میر فەیسەڵ دوای گەیشتنی بە عێراق و لە رێوڕەسمێكی بەرچاودا لە 23ی ئابی 1921دا بوو بە شای عێراق. ئەوەشی كە پەیوەستبوو بێت بە كوردستان و ناوچە كوردنشینەكانەوە، بەزۆری سەرهەڵدانی ئەو راپەڕین و دەنگە ناڕازییانە بوو كە رۆژبەرۆژ بەڕووی بەریتانیا و سیاسەتی بەریتانیادا سەرچاوەیاندەگرت لەوانە: سەرهەڵدان و راپەڕینەكانی مەحمود خانی دزڵی دوای ئازادكردنی لەلایەن بەریتانییەكانەوە و هێرشەكانی بۆسەر بنكەكانیان لە هەڵەبجە و دەوروبەری و كوشتنی ئەفسەری بەریتانی (گیبۆن – gibbon)، هەروەها سەرهەڵدانی راپەڕینی شێخ فەرەجی بانیبنۆك و رووبەڕووبونەوەی لەگەڵ بەریتانیەكاندا، نزیك كانیاوی (رەنگێنە)ی سەربە شارۆچكەی خورماڵ، لە مانگی حوزەیرانی 1922دا كە دەبێتە مایەی ئەوەی دواتر هێزەكانی بەریتانیا بە فەرماندەیی (جەنەراڵ نایتنكیل) دەست بەسەر گوندەكەیدا بگرن و بیسووتێنن. سەرەڕای رووبەڕووبونەوەكانی سەید محەممەدی جەباری كە بە هاوكاری كەمالییەكانی تورك هێرشیكردەسەر بنكەی بەریتانییەكان لە ناوچەی كەركووك و چەمچەماڵ، لەگەڵ ئەوەشدا كەسێكی وەك كەریم بەگی فەتاح بەگی هەمەوەند بوو بە هاوكاری و ئەنجامەكەشی بووەمایەی كوژرانی (كابتن بۆند)و (ماكانت) لەنزیك دەربەندی بازیان بە دەستی چەكدارەكانی كەریم بەگ لە مانگی ئابی هەمانساڵەوە لە ناوچەی رانیەشەوە هەمانهەڵوێست دژی بەریتانییەكان سەرچاوەیگرت و هێزەكانی بەریتانیا لەژێر فشاری هێزی عەشایەر و توركەكاندا بە فەرماندەیی (ئۆزدەمیر پاشا- عەلی شەفیق) توانیان دەستیبەسەردابگرن بەجۆرێك هێشتا بارودۆخ لە ناوچەی رانیە و دەوروبەریدا لەئەوپەڕی هەڵایساندابوو، بۆ جارێكیدی مەحمود خانی دزڵی لە تەوەری سلێمانییەوە بۆ جارێكیدی سەریهەڵدایەوە و داوای حكومدارییەتێكی كوردی دەكرد لەناوچەكەدا بەرێبەرایەتی شێخ مەحمود.(60) هەرچەندە وەك پێشتر ئاماژەمان بۆكرد بەپێی ئەو لێبوردنەی كە فەرمانڕەوایانی بەریتانیا بۆ دوورخراوە عێراقییەكانی سەردەمی شۆڕشی ساڵی 1920 دەریانكرد و كۆمەڵێك كەسایەتی گەڕانەوە وڵات، كەچی ئەو بڕیارە شێخ مەحمودی حوكمداری كوردستان و شێخ حەمە غەریبی هاوەڵی نەگرتەوە، هەرئەوەنەبێت لە 13ی كانوونی دووەمی 1922ەوە بەریتانییەكان لەڕێگای پاپۆڕی (بنكورە)ەوە شێخ مەحمود و شێخ حەمە غەریبیان لە بۆمبایەوە گواستەوە و لە 28ی هەمانمانگدا، گەیاندویانەتەوە (میرنشینی كۆیت)و دوای چەند مانگێك مانەوەی لەوێ‌، دووبارە لەژێر چاودێری خۆیاندا، لە 12ی ئەیلولی 1922ەوە گواستراوەتەوە شاری بەغدا و لەمیانی دانووستانێكدا كە لەنێوان شێخ مەحمود و فەرمانڕەوایانی بەریتانیدا بەڕێوەچووە، بەڵێنیداوە كە داكۆكی لە شاری سلێمانی بكات و نەهێڵێت بكەوێتەژێر دەسەڵاتی توركەوە، هەروەها بڕیاری لەسەرئەوەشدا توركەكان لە ناوچەكانیتری سەربە سلێمانیدا بكاتەدەرەوە و هیچ دەستێوەردانێكیش لە ناوچەی كەركوك و هەولێردا نەكات و رازیشبێت بەوەی كە مێجەر نوئێڵ ببێتەوە راوێژكاری، بەرامبەر بەوە هەریەك لە حكومەتی بەریتانیا و عێراق ئەوەی لەتوانایاندابێت دەیخەنەگەڕ بۆ یارمەتیدان و گەشەكردنی گیانی كوردایەتی و هەستی نەتەوایەتی. شا فەیسەڵیش لای خۆیەوە رێگای بە ژمارەیەك ئەفسەری كورددا لە سوپای عێراق بەوەی كە خزمەتی سەربازی خۆیان بگوازنەوە سلێمانی، بەمەبەستی رێكخستن و راهێنانی هێزە لیڤییە سەربازییە تایبەتەكەی.(61) ئەوەبوو دوای ماوەیەكی كەم لە مانەوەی لە شاری بەغدا و لە 21 ئەیلولی 1922دا دەگاتە وێستگەی شەمەندەفەر لە ئەسكی كفری نزیك بە گوندی قنگربانی ئەمڕۆ و پاشان بەمەبەستی پێكهێنانەوەی حوكمداریەتی دووەمی كوردستان دەگەڕێتەوە شاری سلێمانی و لە 10ی تشرینییەكەمی هەمانساڵدا كابینەی حوكمداریەتی دووەمی بە سەرۆكایەتی شێخ قادری برای پێكدەهێنێنێتەوە.(62) دەرئەنجام لە ئەنجامی ئەم لێكۆڵینەوەی، سەبارەت بە خەباتی چەكداری و سیاسی شێخ مەحمود لە هاوكێشە سیاسییەكانی بەریتانیا و لەماوەی ساڵانی (1914 - 1922) بەدواداچوونمان لەسەركردووە، دەبینیت شێخ مەحمود بەرلەوەی وەك كەسایەتییەكی سیاسی و لەژێر كاریگەریی بیری نەتەوەییدا خەباتی خۆی درێژەپێبدات، بە حوكمی ئەو بنەماڵە ئایینییەی كە تیایداژیاوە، زیاتر گاریگەربووە بە رێبازی تەریقەت و بیر و فیكری ئایینی، بۆیە شانبەشانی فەرمانڕەوایانی عوسمانی لە شەڕی شوعێبەی12 نیسانی 1915دا لەژێر دروشمی ئایینی و غەزاكردندا دژی داگیركاریی بەریتانیا جەنگاوە و بەماوەیەك دوای ئەوە لە بەرەی شاری سلێمانی- پێنجوێنەوە رووبەڕووی داگیركاریی روسیا بووەتەوە. بەتایبەتی لە ساڵانی جەنگی یەكەمی جیهانیدا و تەنانەت هەردوو لاشیان، واتە بەریتانییەكان و دواتر روسەكانیش هەوڵیانداوە لەگەڵیدا رێكبكەون، بەمەبەستی ئەوەی دژی دەوڵەتی عوسمانی هاوكاریانبێت . هەر لەدرێژەی ساڵانی جەنگیشدا شێخ مەحمود ئەوەی بۆدەردەكەوێت كە دەوڵەتی عوسمانی گوڵۆڵەی لە لێژیدایە بۆیە بە راوێژكردن لەگەڵ كۆمەڵێك كەسایەتی ئەو دەمانەی باشووری كوردستان، دەگاتە ئەو قەناعەتەی كە خۆی لە فەرمانڕەوایانی بەریتانی نزیكبكاتەوە و بە هاوكاری ئەوان و راوێژكاری ئەوان یەكەمین حوكمداریەتی خۆی لە كۆتاییەكانی جەنگی یەكەمدا پێكبێنێت، بەڵام لەلایەك بەهۆی خۆساغنەكردنەوەی تەواویی خۆی لەگەڵ ئینگلیزدا و دەسبەردارنەبوونی لە توركەكان و هەوڵدانی بۆ فراوانخوازیی دەسەڵاتە ساواكەی و هەروەها بەشداركردنی كەسوكارە نزیكەكانی لە شوێنە هەستیارەكانی حوكمدارییەتەكەیدا، دەبێتە مایەی ئەوەی فەرمانڕەوایانی بەریتانیا بەتەواوی دڵیان لێیكرمێبێت و بكەونە ئەوەی خۆیان بەشێوازێكی راستەوخۆ دەسەڵاتی باشووری كوردستان بگرنەدەستەوە و دوای رووبەڕووبونەوەیەكی سەربازیی، شكستی تەواو بە شێخ مەحمود و حوكمدارییەتەكەی بهێنن و دوای دادگاییكردنی لە كوردستانیش دووریبخەنەوە. لەوماوەیەشدا كە حوكمی راستەوخۆی بەریتانیا لە باشووری كوردستاندا سەرچاوەدەگرێت، بۆ ماوەیەك نەبێت، وڵاتی عێراق و ناوچەكە ئارامییەكی ئەوتۆ بەخۆوەنابینێت، بەهۆی ئەو راپەرینە جەماوەرییانەی كە لە چوارچێوەی عێراق و باشووری كوردستاندا دێنەكایەوە كە لە مێژووی عێراق و باشووری كوردستاندا بە راپەڕین یان شۆڕشی 1920 ناسراوە، بەڕادەیەكی زۆر ئەم هەلومەرجە و سیاسەتی ئینتدابی بەریتانیا دەبێتەهۆی ئەوەی كە فەرمانڕەوایانی بەریتانیا بەدوای بەدیلێكدا بگەڕێن بۆ هێوركردنەوەی بارودۆخی ناوچەكە، ئەوەش بۆخۆی بەستنی كۆنگرەی قاهیرەی 12- 30/3/ 1921 بوو سەبارەت بە هەلومەرجی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەچوارچێوەشیدا میر فەیسەڵی كوڕی شەریف حوسێنی مەككە وەك شایەك، بۆ عێراق دەستنیشانكرا و وردەوردە كار لەسەر ئەوەشكرا كە بۆ جارێكیدی شێخ مەحمود بگەڕێتەوە باشووری كوردستان. ••• سەرچاوە و پەراوێزەكان 1. كمال مڤهر احمد، كردستان فی سنوات الحرب العالمیە الاولی، گ2، ت: محمد الملا عبدالكریم المدرس، (بغداد:1984)، ص178. 2. انڤر للتفصیل: شكری محمود ندیم، الجیش الروسی فی حرب العراق 1914- 1917، گ3، (بغداد: 1974). 3. ئەحمەد خواجە، چیم دی، ب 1، (بەغدا:1968)، ل15؛ كمال مڤهر احمد، المصدر السابق، ص 204. 4. رە فیق حیلمی، یاداشت، (سلێمانی: 2003)، ل40. 5. فاچل حسین واخرون، تاریخ العراق المعاصر، (بغداد: 1980)، ص13. 6. رەفیق حیلمی، سەرچاوەی پێشوو، ل ل 44-45. 7. عبدالحمن ادریس البیاتی، الشیخ محمود الحفید البرزنجی والنفوژ البریگانی فی كردستان العراق حتی عام 1925، تقدیم: كمال مڤهر احمد، (السلیمانیە:2007)، ص108، كمال مڤهر احمد، كردستان فی.....، ص 186. 8. سدیق ساڵح، حكومەتی كوردستان لە سلێمانی 1918- 1924، (سلێمانی:2003)، ل 31. 9. رەفیق حیلمی، یاداشت،ل46-47؛ عبدالرحمن ادریس البیاتی، المصدر السابق، ص108- 109. 10. كەمال نوری مەعروف، یاداشتەكانی شێخ لەتیفی حەفید لەسەر شۆڕشەكانی شێخ مەحموود، چ1، ل39. 11. ارنلد تی. و یلسون، بلاد مابین النهرین بین ولائین،خواگر شخصیە وتاریخیە، ت: فواد جمیل، تقدیم و مراجعە: الدكتور علا‌و نورس، (بغداد: 1992)،ج3، ص 15. 12. ئی. جەی.ئار، پوختەی كاروباری كاتی جەنگی جیهانی لە كوردستانی جنوبی، و:مەهاباد ساڵح، (سلێمانی:2011)، ل 37، عبدالحمن ادریس البیاتی، المصدر السابق، ص 112. 13. -المس بیل، فصول من تاریخ العراق القریب،كتاب یبحپ عن العراق فی عهد الاحتلال البریگانی بین سنتی 1914-1920، ت:جعفر الخیاگ، (بغداد:1971)، ص190-191؛ ئی. جەی. ئار، س. پ،ل 38- 39. 14. ئی. جەی. ئار، سەرچاوەی پێشوو، ل 38. 15. -انڤر:موسی ابراهیم، قچایا عربیە ودولیە معاصرە، دار المنهل اللبنانی، گ1، (بیروت:2010)، ص136. 16. عبدالرحمن ادریس البیاتی، المصدر السابق، ص 121؛ كەمال مەزهەر ئەحمەد، كورد و كوردستان لە بەڵگەنامە نهێنییەكانی حوكمەتی بەریتانیادا، بەرگی یەكەم، ئامادەكردنی: عەبدوڵڵا زەنگەنە و شەهلا تاهیر حەیدەری، (بەیروت: 2008)، ل72. 17. سر ارنلد ویلسون، المصدر السابق، ج3، ص 24؛ جرجیس فتح اللە، یقڤە الكرد، تاریخ سیاسی 1900- 1925، (اربیل: 2002)، ص 244. 18. كابتن لاین، كورد و عەرەب و بەریتانییەكان، بیرەوەرییەكانی كابتن لاین لەمەڕ رووداوەكانی باشووری كوردستان 1919-1929، و: یاسین سەردەشتی، (سلێمانی:2007)،ل 88-89. 19. سروە اسعد، ارا‌و و المواقف البریگانیە حول شیخ محمود 1918-1923، فی (یادنامەی شێخ مەحمود)،(سلێمانی:2006) ص 92. 20. عبدالرحمن ادریس البیا تی، المصدر السابق، ص125. 21. م.ڕ هاوار، شێخ مەحموودی قارەمان و حكومەتی خواروی كوردستان، ب1، (لەندەن:1990)، ل 448-449. 22. ئەحمەد خواجە، چیم دی، ب1، ل38. 23. خواجە، س.پ، ل 37. 24. م.ڕ هاوار،س.پ، ب1، ل485-487. 25. عبد المنعم الغلامی، پورتنا فی شمال العراق 1919-1920، ج1، (بغداد: 1966)، ص 97. 26. كەمال مەزهەر ئەحمەد، ویژدان و مێژوو یان دادگەریی موشیری حەمەی سڵێمان، رەنگین (گۆڤار)، ژمارە (102)، ساڵی 1997،ل 9 ؛ سر ارنلد تی. ویلسون، المصدر السابق، ج3، ص 27. 27. كەمال مەزهەر ئەحمەد، ویژدان و مێژوو، س.پ، ل 9 ؛ سرارنولد تی. ویلسن، ج3، ص28. 28. كەمال مەزهەر ئەحمەد، ویژدان و مێژوو، ل 10 ؛ مستەر لاین، س.پ، ل 90. 29. عبدالرحمن ادریس البیاتی، المصدر السابق، ص 144. 30. كمال مڤهر احمد، اچوا‌و علی قچایا دولیە فی الشرق الاوسگ، (بغداد: 1978)، ص 20؛ ڕەشید شێخ عەبدوالڕەحمان قادر، بەریتانیا - توركیا – ئێران – كورد 1915- 1931، (هەولێر: 2010)، ل 57. 31. رەفیق حیلمی، یاداشت، ل ل 113- 114. 32. مجید اللامی، جزیرە هنجام الاماراتیە منفی الساسە العراقیین المناهچین للانكلیز، التاخی، الاپنین، 21/5/ 2012؛ كابتن لاین، س.پ، ل90. 33. بڕوانە: شێخ رەشید عەبدولڕەحمان قادر، س.پ، ل ل 66- 67. 24. للتفصیل انڤر: كمال مڤهر احمد، دور الشعب الكردی فی پورە العشرین العراقیە،(بغداد: 1978). 25. انڤر: ابراهیم الداقوقی، اكراد تركیا،دار اراس للگباعە و النشر،(اربیل:2008)، ص105وما بعدها؛ جاسم محمد حسن العدول واخرون، تاریخ الوگن العربی المعاصر، (الموصل:2005). 26. فیلیب ویلارد ایرلند، العراق دراسە فی تگورە السیاسی، ت: جعفر خیاگ، (بیروت: 1949)، ص 153. 37. عبدالرزاق الحسنی، تاریخ الوزارات العراقیە، ج1، گ7، (بغداد: 1988)، ص 14-24. 38. رجا‌و الخگاب،الحكومە العراقیە المۆقتە، فی المفصل فی تاریخ العراق المعاصر، (بغداد: 2002)، ص 213. 39. كەمال مەزهەر ئەحمەد، چمكێك لە مێژووی یەكەم چاپخانەی كوردی شاری سلێمانی، رۆشنبیری نوێ‌ (گۆڤار)، ژمارە (77)، تشرینییەكەمی 1979، ل 32-33. 40. م. ڕ هاوار، ب2، ل 153. 41. ابراهیم خلیل احمد، جعفر عباس حمیدی، تاریخ العراق المعاصر، (الموصل:2010)، ص 30. 42. ابرهیم خلیل احمد و جعفر عباس حمیدی، المصدر السابق، ص 29؛ جاسم العدول واخرون، المصدر السابق، ص 58. 43.انڤر للتفصیل: خالدە ابلال الجبوری، الابعاد السیاسیە للحكم الهاشمی 1941- 1958، گ1، (دمشق: 2012)، ص 40- 41؛ كابتن لاین، س. پ، ل 80 ؛ ابراهیم خلیل احمد، جعفرعباس حمیدی، المصدر السابق، ص 31. 44. سها گارق الجبوری، مۆتمر القاهرە والستراتیجیە البریگانیە فی العراق، فی المفصل فی تاریخ العراق المعاصر، ص 245؛ میر بصری، اعلام الیهود فی العراق الحدیپ، دار الوراق، (لندن: 2006)، ص 52-58. 45. الحسنی، الوزارات، ج1، ص 36؛ سها الجبوری، المصدر السابق، ص 245. 46. سها الجبوری، المصدر السابق، ص 245- 249. 47. ابراهیم خلیل احمد و جعفر عباس حمیدی، المصدر السابق، ص 32. 48. عبدالرزاق الحسنی، تاریخ الوزارات العراقیە، ج 1، ص 58. 49. الحسنی، المصدر السابق، ج1، ص 73؛ ابراهیم خلیل احمد و جعفر عباس حمیدی، ص 32-33. 50. عبدالرزاق الحسنی، العراق فی ڤل المعاهدات، گ 6،(بیروت: 1983)، ص 10- 22. 51. سها الجبوری، المصدر السابق، ص 260. 52. احمد عپمان ابو بكر، المسالە الكردیە و مۆتمر القاهرە، خە بات، (جریدە)، العدد (693)، 22/9/ 1993. 53. سها الجبوری، المصدر السابق، ص 261. 54. احمد عپمان ابوبكر، المصدر السابق، 22/9/1993. 55. م. ڕ هاوار، س. پ، ب2، ل 71. 56. جرجیس فتح اللە، المصدر السابق، ص 237-238.
57. احمد عپمان ابو بكر، المصدر السابق، 22/9/ 1993.
58. جرجیس فتح اللە، ص 242.
59. كورد و كوردستان لە بەڵگە نامە نهێنیەكانی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیادا 1920-1922 و: شێركۆ فەتحوڵڵا، (هەولێر: 2012)، ل41؛ جرجیس فتح اللە، المصدر السابق، ص285. 60. انڤر:جرجیس فتح اللە، المصدر السابق، ص 247- 249؛ عبدالحمن البیاتی، المصدر السابق، ص 195، عبدالرقیب یوسف، بانگەوازێك بۆ رووناكبیرانی كورد، لەپێناوی كۆكردنەوە و زیندووكردنەوەی كەلەپووری كوردیدا، (سلێمانی: 1985)، ل10-12. 61. جرجیس فتح اللە، نفس المصدر، ص 255. 62. بڕوانە:جەمال خەزنەدار، بانگی كوردستان 1922-1926، (بەغدا: 1974)، ژمارە (10)، ل92. لیستی سەرچاوەكان أ. كتێبی بەڵگە نامەیی بەزمانی كوردی و وەرگێڕدراو
1. شێركۆ فەتحوڵڵا، كورد و كوردستان لە بەڵگەنامە نهێنییەكانی بەریتانیادا 1920- 1922، ئا: نەجاتی عەبدوڵڵا، (هەولێر: 2012).
2. كەمال مەزهەر ئەحمەد، كورد و كوردستان لە بڵگەنامە نهێنییەكانی حوكمەتی بەریتانیادا، ب 1، ئا: عەبدوڵڵا زەنگەنە و شەهلا تاهیر حەیدەری، (بەیروت: 2008). ب. یاددا شتننامە بەزمانی كوردی و وەرگێڕدراو
1. ئەحمەد خواجە، چیم دی، ب1، (بەغدا: 1968).
2. رەفیق حیلمی، یادداشت، (سلێمانی: 2003).
3. كەمال نوری مەعروف، یادداشتەكانی شێخ لەتیفی حەفید لەسەر شۆڕشەكانی شێخ مەحمود، (هەلێر: 1995).
4. كابتن لاین، كورد و عەرەب و بەریتانییەكان، بیرەوەرییەكانی كابتن لاین لەمەڕ رووداوەكانی باشووری كوردستان 1919- 1929، و: یاسین سەردەشتی، (سلێمانی: 2007). كتێبی چابكراو بە زمانی كوردی و وەرگێڕدراو
1. ئی.جەی. ئار، پوختەی كاروباری كاتی جەنگی جیهانی لە كوردستانی جنوبی، و: مەهاباد ساڵح، (سلێمانی: 2011).
2. جەمال خەزنەدار، بانگی كوردستان 1922-1926، (بەغدا: 1974).
3. سدیق ساڵح، حكومەتی كوردستان لە سلێمانی 1918- 1924، (سلێمانی: 2003).
4. م. ر. هاوار، شێخ مەحمودی قارەمان و حكومەتی خواروی كوردستان، ب1، (لەندەن: 1990).
5. رەشید شێخ عەبدولڕەحمان قادر، بەریتانیا- توركیا – ئێران – كورد 1915- 1931، (هەولێر: 2010).
6. عبدالرقیب یوسف، بانگەوازێك بۆ رووناكبیرانی كورد، لەپێناو كۆكردنەوە و زیندووكردنەوەی كەلەپووری كوردیا، (سلێمانی: 1985). وتارو لێكۆلینەوە بەزمانی كوردی 1. كەمال مەزهەر ئەحمەد، چمكێك لە مێژووی یەكەم چاپخانەی كوردی لە شاری سلێمانی، رۆشنبیری نوێ‌، ژمارە (77)، 1979. 2. كەمال مەزهەر ئەحمەد، ویژدان و مێژوو یان دادگەریی موشیری حەمەی سلێمان، رەنگین، ژمارە، (102)، 1997. كتێبی چاپكرا و بە زمانی عەرەبی و وەرگێڕدراو 1. ابراهیم الداقوقی، اكراد تركیا، (اربیل: 2008). 2. ابراهیم خلیل احمد و جعفر عباس حمیدی، تاریخ العراق المعاصر، (الموصل: 2010). 3. جاسم محمد حسن العدول و اخرون، تاریخ الوگن العربی المعاصر،(الموصل:2005). 4. جرجیس فتح اللە، یقڤە الكرد، تاریخ سیاسی 1900- 1925، (اربیل:2002). 5. خالدە ابلال الجبوری، البعاد السیاسیە للحكم الهاشمی فی العراق 1941-1958، گ1، (دیمشق: 2012) 6. سر ارنلد تی ویلسن، بلاد مابین النهرین بین ولائین، ج3، ترجمە: فواد جمیل، (بغداد: 1992). 7. شكری محمود ندیم، الجیش الروسی فی حرب العراق 1914- 1917، گ3، (بغداد: 1974). 8. عبد الرحمن ادریس البیاتی، الشیخ محمود الحفید البرزنجی و النفوژ البریگانی فی كردستان العراق حتی عام 1925، تقدیم: كمال مڤهر احمد، (السلیمانیە: 2007). 9. عبد الرزاق الحسنی، تاریخ الوزارات العراقیە، ج1، گ7، (بغداد: 1988). 10. عبد المنعم الغلامی، پورتنا فی شمال العراق 1919- 1920، ج1، (بغداد: 1966). 11. فاچل حسین و اخرون، تاریخ العراق المعاصر، (بغداد: 1980). 12. فیلیب ویلارد ایرلند، العراق دراسە فی تگوره السیاسی، ت: جعفر الخیاگ، (بغداد: 1949). 13. كمال مڤهر احمد، اچوا‌و علی قچایا دولیە فی الشرق الاوسگ، (بغداد: 1978). 14. كمال مڤهر احمد، دور الشعب الكردی فی پورە العشرین العراقیە، (بغداد: 1978). 15. كمال مڤهر احمد، كردستان فی سنوات الحرب العالمیە الاولی،ت: محمد الملا عبد الكریم،گ2، (بغداد: 1984). 16. مس بیل، فصول من تاریخ العراق القریب 1914- 1920، ت: جعفر الخیاگ، (بغداد: 1976). 17. موسی ابراهیم، قچایا عربیە ودولیە معاصرە، (بیروت: 2010). 18. میر بصری، اعلام الیهود فی العراق الحدیپ، (لندن: 2006). وتار ولێكۆڵینەوە بە زمانی عەرەبی:
1. احمد عپمان ابو بكر، المسالە الكردیە و مۆتمر القاهرە، خەبات، العدد (693)، 22/9/ 1993. 2. سروە اسعد صابر، أرا‌و والمواقف البریگانیە حول الشیخ محمود 1918- 1923، (یادنامەی شێخ مەحموود)،(سلێمانی:2006).
3. سها گارق الجبوری، مۆتمر القاهرە والستراتیجیە البریگانیە فی العراق، فی المفصل فی تاریخ العراق، (بغداد: 2002).
4. رجا‌و حسین الخگاب،الحكومە العراقیە المۆقتە، المفصل فی تاریخ العراق المعاصر، (بغداد: 2002).
5. مجید اللامی، جزیرە هنجام الاماراتیە منفی الساسە العراقیین المناهڤین للانكلیز، التاخی، 21/5/ 2012.
13395 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Tuesday, February 9, 2016
زیاتر
سەرژمێری گشتی حەشیمەت و خانووبەرە
ساڵی (90) ی هەتاوی لە سیاسەتی قەومی نابەرانبەرەوە بۆ نۆڵیكردنی قەومی
خالید عەلیزادە
ناوچه‌ تاریکه‌کانی تیرۆریزم
پەیوەندی سیاسی نێوان مستەفا بارزانی و
عەبدولكەریم قاسم (1958 - 1963 )
نیهایەت عەلی حسێن
له‌شکرکێشی تورکیاو پێوست بوونی هاوپه‌یمانیه‌کی نوێ؟!
سه‌ردار عه‌بدوڵا حه‌مه‌
رامانێك لە زانست و فەلسەفەی مێژوو
سەباح عەلی جاف
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
وەهمی زەردەشت و زەردەشتتییەت
لە نێوان پێغەمبەربوون و بەئایینبووندا
ئامادەكردنی: خالید دۆستی
ئیدەی کەلاوە
مەنسوور تەیفووری
هزر و فەلسەفە
رەهەندە هەمەڕەنگییەكانی ئەفسانەی ئادەم و حەوا
دكتۆر حەمید عەزیز بەشی فەلسەفە
بەرەو تورکیا یان ئێران؟ ...
تاهیر رەحیم
تیشكێك بۆ سەر رۆمانی "پێشمەرگە"
رەوەند حەمە جەزا
ژمارەی نوێی گۆڤاری کۆچ بڵاودەبێتەوە
پەرستگای ئاگری بەردەكونتەی مەهاباد
و. لە فارسییەوە: كەمال نووری مەعروف
ئایا داعش بە پلانی ئەمریکا هاتووەتە ناوچەکە؟
ئیحسان فەتاح
دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەتی ماد و رووخانی
هاوار حەمید
پێكەنین وەك چارەسەر لای هێرمان هێسە
بەفراو نوری
گفتوگۆ لەگەڵ سەید حوسەین نەسر
مامۆستای توێژینەوەی ئیسلامی لە زانكۆی جۆرج واشنتۆن
و. لە فارسییەوە: ئەرسەلان تۆفیق
وێنه‌ و حه‌قیقه‌ت...
ئومێد حه‌مه‌عه‌لی
پێگەی ئەدەبی كوردی لە كرمانشان و ئیلام و قۆناغەكانی
فەلاح شەریف / سنە
وه‌سفی كه‌سایه‌تی دیكتاتۆر
به‌ختیار محه‌مه‌د
فەلسەفە و زانست لای ئارسەر ئادنجتون
د.حەسەن حسێن سدیق
مامۆستای زانست ‌و لۆجیك لە زانكۆی راپەڕین/ بەشی فەلسەفە
پێكدادانی كورد و توركمان
له‌ كه‌‌‌ركوك و ناوچه‌كانی تر له‌ خزمه‌‌تی كێدایه‌؟!
نجم الدین فارس حسن
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمود و
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی
ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
شیکارییەک لە سەر ئازادکردنەوەی شنگاڵ
جیهاد موحەمەد
سمكۆی شكاك, وەرچەرخانێكی گرنگ لە ناسیۆنالیزمی كوردی
لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
ئەفسانەی ژێردەستەیی ژنان
ئیڤلین ڕید
وەرگێڕان: نەسیبە بارانی
کورد لە نێوان ململانێ مەزھەبیەکانی سعودیە و ئێراندا
نەوزادی موهەندیس
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
شرۆڤەی رەوتی ئەدەبی کوردیی پاش نالی و مەولەوی
و ھەڵسەنگاندنێکی ھاوتایانە لە دوو دیالێکتی کرمانجی خواروو(سۆرانی) و گۆرانیدا
رەووف محمەد پور
وەڵاتێک لە ژان ...
ئەمجەد شاکەلی
فه‌لسه‌فه‌ی ئێگزیستانسیالیزم،
ئومێد موقەدەس
عیشق له‌ كتێبی (بوون و نه‌بوون)ی ژان پۆڵ سارته‌ردا
رزگار عه‌لی
چەمکى زمان لەنێوان سیستم و جیاوازیدا
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا-هه‌ولێر
چیبکرێ تاوا لە پارتی بکرێ ببێ بە پارتێکی سیاسی مرۆڤدۆست؟
ئازاد حمە
ئاین ودەوڵەت
خۆشناو مەریوانی
شكست هێنانی ئه‌مریكا
له‌(ئه‌فسانه‌ی جه‌نگی دژه‌ تیرۆردا)!
یاسین له‌تیف
خوێندنەوەیەکی شیکاریی ڕەخنەگرانە سەبارەت بە ئەدەبی ئیسلامیی
عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
بێدەنگی هەولێر: تەنگژەی شوناسی هەولێریی
شێرکۆ کرمانج
ئایا خودا بونی هه‌یه‌ ؟
مه‌حمود عه‌بدوڵا
گێڕانەوەی ئەنفال وەکوو کارەساتێکی پارتیکولار
چەند سەرنجێک لەسەر کۆمەڵەچیرۆکی
"جەستەیەکی خۆڵاوی بەسەر قاڵیچەی سولەیمانەوە"
محەمەد محەمەدمرادی
بزوتنەوەی ئیسلامی و دوو ملیۆن ڕیالی حەڵاڵ
ئاسۆ کمال
ئایدیای زمان/ ئایدیای شانۆ
چەند خاڵی سەرەتایی و مانیفێستۆیی
ئەمین کەرەمی و هاوڕێ یووسفی
پیتەکانی پێش هەندێک لە سورەتەکانی قورئان
تاهیر رەحیم
مەعریفەی ئیگزیستانسیالیزم و کۆمەڵگەی باشوری کوردستان
ئه‌فشین غولامی
توماس هۆبز
رامین جەهانبەگلوو
و: عەتا جەماڵی
زمانی کوردی و پێوه‌ندی به‌ناسنامه‌ی کورده‌وه‌
محه‌مه‌د که‌ریمی
بە تەوزیف بوونی دیاردەکان !
هاورێ نەهرۆ
ئه‌ده‌بی پۆست مۆدێڕن، زه‌رووره‌تێکی ناوه‌خت
حه مه ی که ریمی
مــرۆڤــ و تــێكنۆلۆژی، كــامیان بــەسەرە كــامـیـانــدا زاڵــە؟
رێبوار حسێنی
سواره‌ له‌ نێوان دوو ئه‌زموون و دوو شێوه‌ ژیانی جیاوازدا
ئه‌مجه‌د غوڵامی
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010