سەرژمێری گشتی حەشیمەت و خانووبەرە
ساڵی (90) ی هەتاوی لە سیاسەتی قەومی نابەرانبەرەوە بۆ نۆڵیكردنی قەومی
خالید عەلیزادە

سەرژمێریكردن و بەدەستهێنانی زانیاری سەرەكی و بنەڕەتی سەبارەت بە حەشیمەت و خانووبەرە، ئەمڕۆ لە هەموو وڵاتانی دونیادا و بەتایبەت ئەو وڵاتانەی كە بەرنامە و پڕۆژەیان بۆ بەڕێوەبردنی كاروباری وڵاتەكەیان هەیە، یەكێك لە سەرەكیترین و بنەماییترین ئەو بەڵگەنامانەیە كە وڵاتان بایەخیپێدەدەن. ئەو زانیارییانەی كە لەم رێگەوە بەدەستدێن، دەتوانی تاڕادەیەكی زۆر نیشاندەری هەلومەرجی كۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابووری و كلتووری هەر وڵاتێك بێت. ئەم زانیاری و دەیتایانە وەكو مەتریالێكی خاو كەرەسەیەكی باش و یارمەتیدەرن بۆ سیاسەت و پڵانداڕشتنی گشتی، مەبەستی رۆژانە، خزمەتگوزاری شاری، دروستكردنی ژێرخانی ئابووری، دیاریكردنی سنووری ناوچەی هەڵبژاردن و تایبەتمەندی ئەو كەسانەی كە لەهەڵبژاردنەكاندا بەشداریدەكەن، داهاتی باج و خەراج، دانانی سیاسەت و یاسای لەبار و گونجاو لەگەڵ واقیعی كۆمەڵگا، دروستكردنی خانووبەرە، دیاریكردنی حەشیمەتی ئامادە بۆ چوونەسەر كار، بەساڵاچووان و بەگشتی دابینكردنی ئاسایش و خۆشگوزەرانی بۆ هەموو ئەو خەڵك و كەسانە كە لەڕێگەی سەرژمێریكردنەوە بەئەژمار هاتوون.(ویكس، 1385: 75 ـ 76) زۆر لەمێژە دەوڵەتان خوازیاری ئەوەن كە سەبارەت بە چەندایەتی و چۆنایەتی حەشیمەتی وڵاتەكانیان زانیاری بەدەستبهێنن. ئەم بەپەرۆشبوونەی دەوڵەتان بۆ بایەخدان بە خەڵك و بەدەست‌هێنانی زانیاری زانستی لەسەر مرۆڤ نییە، بەڵكو بۆ ناسینی رادەی باجدەران، چەكدار و كرێكارەكان و زۆر شتیدیكەی لەم چەشنە دەگەڕێتەوە. باشترین رێگە بۆ بەدەستهێنانی زانیاری سەبارەت بەڕادەی حەشیمەت، ژماردنی خەڵكە كە بەگشتی سەرژمێری پێدەڵێن. رێكخراوەی نەتەوە یەكگرتووەكان، سەرژمێریكردنی حەشیمەتی بەمشێوەی خوارەوە پێناسەكردووە: «پڕۆسەی گشتی كۆكردنەوە، رێكخستن و بڵاوكردنەوەی زانیاری دیمۆگرافی، ئابووری و كۆمەڵایەتی، لەسەر هەموو دانیشتوانی وڵاتێك و ئەو ناوچانەی لەژێر دەسەڵاتی ئەواندایە، لەیەككاتدا یان كات و دەرفەتێكگەلێكی تایبەتیدیكەدا» united nations, 1958) (وەرگیراو لە سەرچاوەی پێشوو) كە دەتوانی بەشێوەی سەرژمێری و نموونەگرتن یان بە وتەیەكیدیكە ئامارگیری (Census) بەڕێوەبچێ. هەندێجار بەهۆی ئەوەی كە سەرژمێریكردن بۆ دەوڵەتان خەرج و پارەیەكی زۆری دەوێ، دوڵەتان لەڕێگەی نموونەگرتنەوە ئەم زانیارییانە كۆدەكەنەوە. ئەو زانیاری و دەیتایانەیی كە لەڕێگەی سەرژمێریكردنەوە بەدەستدێن، بەمەرجی رەچاوكردنی واقعییەتی كۆمەڵگا، وەكو ئاوێنەیەك وایە كە نیشاندەری رادەی حەشیمەت و تایبەتمەندییەكانی لەڕووی ژن و پیاوبوون، منداڵ، جوان و بەساڵاچوو، جیاوازی ئایینی، زمانی و نەتەوەیی و هەندێ زانیاری بنەڕەتیدیكە وەكوو خانووبەرە، ئۆتۆمبێل، كەڵكوەرگرتن لە ئینتێرنێت و زۆرشتیدیكەی لەم بابەتە لەخۆدەگرێ. لەسەرژمێریدا بۆ بەدەستهێنانی زانیاری گشتی لەڕێگەی پرسیاركردنەوە ئەم كارە بەڕێوەدەچێ و ئەو پرسیارانەی كە لەسەرژمێریدا دێنەئاراوە تاڕادەێەكی زۆر گرنگی و بایەخداربوونی پرسیارەكان نیشاندەدەن. لە وڵاتی ئێمەدا (ئێران) وەكو هەموو وڵاتانیدیكەی جیهان، مێژوووی سەرژمێری هەر بەو هۆكارانەی كە لەسەرەوە ئاماژەیپێكرا، بۆ سەردەمی كۆن دەگەڕێتەوە. بەڵام بەشێوەی فەرمی و بەشێوەی ئیمڕۆیی تەمەنی سەرژمێری زیاتر لە سەدەیەك تێپەڕناكات.(سەعدوندیان، 1379: 16 ـ 48) بەوردبوونەوە و لێكدانەوەی دێمۆگرافی مێژوویی وڵاتی ئێران، بۆماندەردەكەوێ كە لەنێوان سەردەمی كۆن و نوێ لە شێوەی سەرژمێریكردندا، جیاوازییەكی زۆر بەرچاودەكەوێ. لە سەردەمی كۆن لەهەموو دانیشتوانی وڵات بە بۆنەی وەرگرتنی باج، بەزۆربردن بۆ بەرەكانی شەڕ، كاركردنی زۆرەملی و زۆر مەبەستیدیكە بەدوور لە هەرجۆرە جیاوازییەكی ئایینی، نەتەوەیی و بیروڕا و مەبەستێكی شاراوەی سیاسی، سەرژمێری بەڕێوەدەچوو، بەڵام لە سەردەمی درووستبوونی دەوڵەتی مودێڕنی ئێران، بەهۆی زاڵبوونی گوتاری ناسیۆنالیستی، تاڕادەیەكی زۆر دەتوانین بڵێین شۆڤێنیستی و رەگەزپەرەستانە لە هەوڵی ئەوەدا بوونە كە هەرجۆرە جیاوازییەكی نەتەوەیی، زمانی و ئایینی بسڕێنەوە و لەپشتی هەموو بەرنامە و پڕۆژەیەكدا، مەبەستێكی سیاسی شاراوە هەبووە. یەكێك لەو بەڵگە و پڕۆژە گرنگانەی كە دەتوانێ راستی ئەم وتەیە پشتڕاستبكاتەوە سەرژمێریكردنە. دەتوانین بڵێین سەرژمێری لەهەر وڵاتێكدا و بەتایبەت لە وڵاتانی فرەنەتەوە و ئاییندا، دەتوانێ تاڕادەییەكی زۆر رەنگدانەوەی سیاسەتی قەومی ئەو وڵاتانە بخاتەڕوو. بە چاولێكردن لە دێمۆگرافی مێژوویی وڵاتی ئێران، بۆماندەردەكەوێ كە لە سەردەمی كۆندا، ئەمجۆرە روانینە لەئارادانەبووە. ئەو بەڵگە و سەرچاوانەی كە لە رابردووەوە بۆمانماوەتەوە، ئەو راستییە دەسەلمێنێ كە دانیشتوانی ئێران لە نەتەوە و ئایینی جیاواز پێكهاتوون، بابەتێك كە ئەمڕۆ زۆربەی لێكۆڵەرانی ئەم بوارە جەختی لەسەردەكەنەوە. (هێلیدەی، 1358، كاتم: 1385: پاك‌ سرشت: 1387)، بەڵام لە سەردەمی نوێدا بەهۆی زاڵبوونی گوتاری یەكنەتەوە و یەكزمان، هەوڵدراوە بە پڕۆژە و سیستماتیك هەرجۆرە جیاوازییەك بسڕنەوە.
بۆ لێكدانەوە و تێگەیشتنی باشتری ئەم بابەتە دەتوانین مێژووی هاوچەرخی ئێران بەسەر سێ قۆناغدا دابەشبكەین: یەكەم: سەردەمی شۆڕشی مەشرووتەخوازی: لەم قۆناغەدا بەهۆی ئاشنابوون لەگەڵ بیر و ئەندێشەی رۆژئاوایی و هاتنەئارای بیروبۆچوونی ئازادی، بەرابەری، دادپەروەری، مافی تاك و دا‌ننان بە جیاوازی نەتەوەی و ئایینی و لەهەمانكاتدا رەچاوكردنی ماف بۆ هەرجۆرە جیاوازییەك، ئێمە شاهێدی جۆرێك لە گەشەسەندن و پێكەوەژیانی ئاشتیانەی نێوان ئایین و نەتەوە جیاوازەكانین كە بەداخەوە تەمەنی ئەم قۆناغە زۆر كورتخایەن بوو. دووهەم: قۆناغی دروستكردنی دەوڵەتی پەهلەوی (یەكەم و دووهەم): دوای لەكیسچوونی دەستكەوتی شۆڕشی مەشرووتەخوازی لە ئێران و هاتنەسەركاری دەوڵەتی پەهلەوی، دۆخێكی تایبەت بەسەر ئێراندا زاڵبوو كە هاوكاتە لەگەڵ داپڵۆسین و داماڵینی هەرجۆرە شوناسێكی جیاواز لەگەڵ شوناسی زاڵ و باڵادەست بەسەر ئێراندا. (عەلیزادە، 1387، 6 ـ 8). بەچاولێكردن و وردبوونەوە لە ناوەرۆكی ئەو سەرژمێرییانەی كە لەو سەردەمەدا بەڕێوەچووە، دەبینین هیچجۆرە ئاوڕێك لە نەتەوە، زمان و جیاوازییەكان نەدراوەتەوە. لەو سەردەمەدا تا شۆڕشی گەڵانی ئێران لە ساڵی (57)ی هەتاوی بەگشتی سیاسەتی قەومی، سیاسەتی تواندنەوە و نكۆڵیكردن بووە، واتە نەتەوەبوون وەكو هۆكارێك بۆ دابەشكردنی دەسەڵات، سامان و سەروەری كۆمەڵایەتی بەئەژمارنەهاتووە و لەهەرجۆرە داننان بە جیاوازییەكان، نكۆڵیكراوە كە لەئاكامدا دژكردەوە، ناكۆكی، ملمڵانێی نێوان دەوڵەت و گەڵانی زوڵملێكراوی لێكەوتووەتەوە.(سەرچاوەی پێشوو، 8 ـ 9) سێهەم: قۆناغی شۆرشی گەڵانی ئێران ساڵی (57): لەدوای رووخاندنی رژیمی پەهلەوی، بەهۆی ناڕەزایەتی خەڵكی ئێران بەگشتی و گەڵانی زۆرلێكراو بەتایبەتی و هاتنەسەركاری كۆماری ئیسڵامی لە دەرئەنجامی خەبات و شۆڕشی گەڵانی بەزاڵەهاتوو، دۆخێكیدیكە بەسەر ئێراندا زاڵبوو كە دەتوانین بڵێین تاڕادەیەك جیاوازترە لە سەردەمی پێش خۆی. ئەم بابەتەش بۆ بەشداری گەڵانی ئێران لەشۆڕشدا و هەروەهاش هەوڵ و تەقەڵاییەكی زۆر بۆ گونجاندنی مافە نەتەوەییەكانی خۆیان لە یاسای بنەڕەتی وڵاتدا دەگەڕێتەوە كە توانییان هەندێ لە مافە رەواكانی خۆیان بە نیوەچڵی لە چەند بڕگەی یاساییدا بگونجێنن و بەم كارەیان بوونە هۆی ئەوەی كە دەوڵەت دان بە گرووپە ئایینی و نەتەوەییە جیاوازەكاندا بنێ، بەڵام دەوڵەت بەفەرمیكردنی مەزهەبی تەشەییۆع بە پلەی یەكەم و دواتر زمانی فارسی لەیاسادا و داننان بە زمانی كوردی، عەرەبی، توركی، بەلوچی، توركەمەنی و مەزهەبی سوننە و كەمایەتییە ئایینییەكانیدیكە لە یاسای بنەڕەتی وڵاتدا لەتەنیشت زمان و ئایینی فەرمی، جۆرێك لە سیاسەتی قەومی نابەرابەری سەبارەت بەم گرووپە جیاوازانە رەچاوكردووە. كۆكردنەوەی هەموو هێز و توانا و دەسەڵاتی دەوڵەت لە چەند ناوچەی دیاریكراودا، دابەشكردنی نایەكسانی سەروەت و سامانی وڵات، راگرتنی گرووپە نەتەوەیی و ئایینیەكان لە پاشكەوتوویی، هەژاری و پەراوێزخراویدا، ئەو راستییە دەسەلمێنێ. لێكدانەوەی ئەو بەڵگە و داكیۆمێنتانە كە وەكو ئارشیڤ بۆمانماوەتەوە و لەهەمووشیان گرنگتر، بەڵگەی سەرژمێری و بەتایبەت بەچاولێكردن لە سەرژمێری ئەوساڵ (90)ی هەتاوی، بۆمانڕووندەبێتەوە كە لەپشتی ئەم پڕۆژە گەورەیە كە لەئاستی نەتەوەییدا بەڕێوەدەچێ تا چەندە گرنگی بە جیاوازییەكانی وڵات دەدرێ. لەو سەرژمێرییەی كە ئەوساڵ لە رۆژانی (2 تا 22) مانگی خەزەڵوەر بەڕێوەچوو، لە ناوەڕۆكی پرسیارەكان بۆماندەردەكەوێ كە هیچجۆرە پرسیارێك سەبارەت بە جۆری زمانی نەتەوەكانی ئێرانی نەهاتووەتەئاراوە، بابەتێك كە لە سی ساڵی ڕابردووی حكوومەتی ئیسڵامیدا تەنیا یەكجار لە دانیشتوانی ناوچەكانی ئێران پرسیاركراوە و بەهۆی هەلومەرجی شەڕی ئێران و عێراقەوە وەكو ئاكامی كۆتایی لەبەرچاونەگیراوە، واتە نەیانویستووە لەو راستییە تێبگەن كە رادەی ئەو كەسانەی كە بە زمانی كوردی، عەرەبی، توركی، بەلوچی و توركمەنی قسەدەكەن لەچ ئاستێكدان. هەر بەهەمانشێوە سەبارەت بە مەزهەبی سوننە، پرسیارێك نەهاتووەتەگۆڕێ. لە سەرژمێری ساڵی(90)ی هەتاوی دەوڵەت زۆر بەژیری و بەوردی لە داڕشتنی پرسیارەكاندا هەوڵیداوە تاكو جۆرێك پرسیار، دردۆنگی و بگرە رەخنەش لەلایەن گەلانی ئێرانەوە دروستنەبێت، بە ماناییەكیدیكە دەوڵەت لەڕێگەی بەفەرمیكردنی مەزهەبی شیعە و زمانی فارسی بە وڵاتانیدیكە رادەگەیەنێ، وڵاتی ئێران یەك زمان و یەك مەزهەبی هەیە و هیچجۆرە ناكۆكیەكی ئایینی و نەتەوەیی بوونی نییە و ئەگەر ناكۆكیشی هەبێت، شتێكی ناوخۆییە. هەڵسوكەوتی دەوڵەت سەبارەت بەم بابەتە بۆ دوو هۆكاری سەرەكی دەگەڕێتەوە. یەكەم : بەهۆی ئەوەیكە لەدوای شەڕی سارد و گۆڕان لە یاسای نێونەتەوەیی، بووەتە هۆی ئەوەی كە هەرجۆرە كردەوەییەكی دژەمرۆیی دەوڵەتان لە‌ دژی كەمایەتییە نەتەوەیی و ئایینییەكان، هەندێ دەركەوتەی چاوەڕواننەكراو، لە دەستێوەردانی سەربازی تا مەحكوومكردن بە تۆمەتی پێشێلكردنی ماڤەكانی مرۆڤی لێبكەوێتەوە. دووهەم : لەهەمانكاتدا بەم كارە لەئاستی ناوخۆدا نایهەوێ خەڵكی وڵاتەكە، لەو راستییە تێبگەن كە ئایین و نەتەوە و زمانی جیاواز لەم وڵاتەدا هەیە و جۆرێك لە وتوێژ لەسەر بنەمای شوناسی جیاواز لەنێو خەڵكانی وڵاتدا بێتەئاراوە و بەمكارە دەیهەوێ گەڵانی ئێران بە ئایین و نەتەوە جیاوازەكانەوە لە قەیرانی شوناسدا بگەوزێنێ كە بێجگەلەو كەسانەی كە دەسەڵاتی وڵاتیان قۆرخكردووە هیچكەس و گرووپێك قازانج لەمجۆرە كار و كردەوانە نابینێ (ئەلتایی، 1378: 157ـ 158) بابەتێك كە لە تەواویەتی خۆیدا لە دژی مافەكانی مرۆڤ، شوناسی نەتەوەیی و یەكگرتوویی خاك و خەڵكی ئێرانە. خوێندنەوەیەكی سەرپێیی و خیرایی سەرژمێری ساڵی (90)ی هەتاوی نیشاندەری ئەو راستییەیە كە دەوڵەت هیچ بەها و بایەخێك بە گرووپە نەتەوەیی و ئایینییەكان نادا و لە سیاسەتداڕێژی گشتی وڵاتدا ئەمجۆرە جیاوازییانە لە بەرچاونەگیراون و لە دابەشكردنی سەروەت و سامانی ئەم وڵاتەدا ئەم گرووپانە جێگایان نییە.
دەوڵەت بەمكارە بەدوای دابینكردنی چەند مەبەستێكی تایبەتەوەیە یەكەم: دەوڵەت دەیهەوێ تا ئەو جێگەی بۆیدەكرێت حەشیمەتی ئەو ناوچانەی كە دانیشتوانی لە كەمایەتی ئایینی و نەتەوەی جیاواز پێكهاتووە كەمتر لەوەی كە هەیە نیشانبدا و هەمووكات جۆرێك لەناڕوونی بەمكارەوە دیارە؛ رەنگە مەبەستێكیدیكەی دەوڵەت لەمكارە ئەوەبێت كە نایهەوێ ئەم كەمایەتییانە رێژەییەكی زۆرتر لە كورسییەكانی پاڕلمان داگیربكەن. دووهەم: دەوڵەت بەئاشكرا لەوەتێدەگا ئەگەر لە رێژەیی نەتەوە، زمان و ئایینە جیاوازەكان پرسیاربكا و ئەم گرووپانە بەفەرمی بناسێ، لەئاكامدا ناچاردەبێ لە سیاسەتی گشتی وڵاتدا لەهەموو بوارێكدا، لە دابەشكردنی دەسەڵاتی سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی و فەرهەنگیدا مافی تایبەت بە خۆیان بۆ دەستەبەربكا و جۆرێك هاوسەنگی و هارموونی لە سیستمی كۆمەڵایەتیدا لەبەرچاوبگرێ. بۆ وێنە بە پرسیاركردن لەڕادەی مەزهەبی سوننە، دەوڵەت ناچاردەبێ كە هەم لەئاستی ناوخۆ و هەم لەئاستی نێونەتەوەییدا بەرپرسیاربێت لەدابینكردنی پێداویستییەكانیان لە درووستكردنی مزگەوتەوە بگرە تا گونجاندنی یاسا و بڕگەی تایبەت بەم گرووپانە لە یاسای بنەڕەتی وڵات، لەبەرچاوگرتنی رۆژانی پشووی تایبەت، مامۆستا و كتێبی ئایینی تایبەت، پەروەردە و فێركردن و.. هتد. ئەم كار و كردەوانەی دەوڵەت لەپراكتیكدا تاڕادەیەكی زۆر لەگەڵ یاسای بنەڕەتی وڵاتدا كە‌ جێی پەسندی زۆربەی دانیشتوانی ئێرانە، یەكناگرێتەوە و ناكۆكی و دژایەتی هەیە. لەیاسادا، دان بە‌ جیاوازی نەتەوەیی و ئایینیدا نراوە، بەڵام لەسەرژمێریدا باسێك لەم بابەتانە نەهاتووەتەئاراوە. لەئاكامی ئەم پشكنین و بەدواداچوونەدا، چەند پرسیارێك درووستدەبێ. ئایا ئەو وێنەیە كە لەڕێگەی سەرژمێرییەوە لە كۆمەڵگای ئێران دەخرێتەبەرچاو و رای خەڵك، لەگەڵ واقیعی كۆمەڵگای ئێرانی كە كۆمەلگایەكی فرەڕەهەند و جیاوازە، یەكدەگرێتەوە؟ ئایا بەنكۆڵیكردن و حاشالێكردنی جیاوازییەكان لەئاماردا، ئەم جیاوازییانە لەسەر ئەرزی واقیعی دەسڕێنەوە؟ پەیڕەوكردن و جێبەجێكردنی وەها سیاسەتێكی قەومی لە وڵاتێكی فرەنەتەوە و ئایین و بەتایبەت لە سەردەمی بەجیهانیبوون، ئاڵوگۆڕەكانی باكووری ئافریقا و ناوچە، بەئاگاهاتنەوە و وازربوونەوەی نەتەوەكانی ئێرانی، چ ئاكام و دەرئەنجامێكی سەبارەت بە شوناسی نەتەوەیی، یەكپارچەیی و یەكگرتوویی وڵات لێدەكەوێتەوە؟ پرسیارێكیدیكە ئەوەیە، ئایا جیاوازی نەتەوەیی و ئایینی مەترسییە بۆ سەر ئێران یان دەرفەتە؟ ئایا ئەمجۆرە نكۆڵیكردن و سیاسەت داڕشتنە، پێویستی بە پێداچوونەوە نییە؟ ئایا ئەمجۆرە كردەوانە، نابێتە هۆی بێمتمانەیی لەنێوان گەڵانی ئێران و دەوڵەتدا و جۆرێك لە ناكۆكی و دژایەتی دروستناكات؟ پرسیاری كۆتایی ئەوەیە كە ئایا ئەوە گەڵانی ئێرانیین كە دەستپێشخەری شەڕ و ئاژاوەن یان دەوڵەتی ناوەندیە كە بە نكۆڵی و لەبەرچاونەگرتنی ئەم جیاوازییانە بەستێنی شەڕ، بێمتمانەیی و لێكنەگەیشتن و دیالۆگ دادەخا و بەداخستنی هەموو رێگەچارەیەكی یاسایی، پرسی نەتەوایەتی و ئایینی لە پرسێكی كۆمەڵایەتی، سیاسی و یاساییەوە دەكاتە پرسێكی چەكداری و ئەمنییەتی؟ بەپشتبەستن بە تەواو ئەو فاكت و بەڵگەنامانەی كە لەبەردەستدان و بەلەبەرچاوگرتنی ئەو ئاڵوگۆڕانەی كە لەئاستی جیهانی، ناوچەیی و نەتەوەیی لەئارادان و بەجەختكردن لەسەر ناوەرۆكی سەرژمێری ئەوساڵ، بۆماندەردەكەوێ كە بەڕێوەبەرانی باڵای حكومەت، هیچجۆرە زانیاری و خوێندنەوەیەكی راستودروستیان لەسەر رووداوەكانی دەوروبەر و ناوخۆی وڵات، سەبارەت بە پرسی كەمایەتی نەتەوەیی و ئایینییە جیاوازەكان نییە. هەربۆیە لە سیاسەتی گشتی وڵاتدا هیچ ئاوڕێكیان لێنەدراوەتەوە و هیچجۆرە بەرنامە و پڕۆژەیەك بۆ چارەسەركردنی كێشەكانیان لەبەرچاونەگیراوە و ئەگەر جارناجارێك لە هەندێ دەرفەتدا ئەم بابەتە زەقدەكرێتەوە، بەتەنیا تێڕوانینێكی كەرەسەییە بۆ پرسی نەتەوە و ئایینە جیاوازەكان. لەوەش زیاتر دەتوانین بڵێین تا رادەییەكی زۆر بۆچوونیان بەبەراورد لەگەڵ سەرەتای شۆڕش، گۆڕانی نەرێنی بەسەرداهاتووە، واتە لە سیاسەتی قەومی نابەرانبەرەوە بەرەو لای جۆرێك لە سیاسەتی نكۆڵیكردن و سەرپۆشدانان لەسەر هەموو جیاوازییەكان رۆییشتووە، دەرئەنجامی وەها هەڵسوكەوتێك دەبێتە هۆی بێمتمانەیی، دژایەتی و ناكۆكی، دروستكردنی بەستێنی توندوتیژی سیاسی و لەكیسدان و بەخەسارچوونی سامانی ئابووری، كۆمەڵایەتیی، ئینسانی و لەكۆتاییدا لێكترازانی كۆمەڵایەتی و یەكگرتوویی كۆمەڵایەتی كە ئەمڕۆ، وەكوو فاكتەرێكی گرنگی لێكنزیكردنەوەی و كۆكردنەوەی دانیشتوانی وڵاتێك بەئەژماردێت. بەچاولێكردن لە ئەزموونی سەرژمێری وڵاتانی فرەنەتەوە و ئایین، بۆماندەردەكەوێ لە سەرژمێری ئەو وڵاتانەدا، بەجیدی لە جیاوازی نەتەوەیی، ئایینی و زمانی ئاوڕدەدرێتەوە تا ئەو جێگە كە لە هەندێ وڵاتانی رۆژئاوایی لە توێژی تاراوگەنشین، دوو وەچەكان و زۆر پرسیدیكەی لەم بابەتە ئاوڕدەدرێتەوە. بۆوێنە لە سەرژمێری ساڵی 1970 لە ئەمریكا لەدوای شەڕی ڤیەتنام، پرســــی كەمئەندام و پەككەوتووەكان لەسەرژمێریدا دەخرێتە بەرباس.(ویكس، 1385: 54). هەر بەمشێوە لە ئەورووپا بۆ سەرلەنوێ درووستكردنەوە و راستكردنەوەی رادەی حەشیمەتی وڵاتەكانیان بەپشتبەستن بەئەو بەڵگانەی كە لە كلێسە و مەغرۆسانەكاندا هەیە، دیانەوێ مێژووی خۆیان سەرلەنوێ راستبكەنەوە. ئەمە لەحاڵێكدایە كە لە وڵاتی ئێمەدا، گروپە نەتەوەیی و زیندوەكان لەبەرچاوناگیریێن و بەپشتبستن بە رێژەی حەشیمەت و جیاوازییەكان، بەرنامەی ئابووری، سیاسی، كۆمەڵایەتی و كلتووری بەڕێوە ناچێ، بەڵام بە پێچەوانە لە وڵاتە رۆژئاواییەكان بە پشت بەستن بە رێژەی حەشیمەت و جیاوازییەكان بەرنامەكان بەڕێوەدەبەن و رەنگدانەوەی ئەم جیاوازییانە لەهەموو شوێنێكدا، لە بەرنامەی ئابووری، خوێندن لە قوتابخانە و زانكۆكان، نووسینی بەڵگەنامە فەرمییەكان، وەكو پاسپۆرت، رۆژمێری، كارتی پێناسەكردن، بەڵگەی ژنومێردایەتی، رۆژانی پشووی حەوتوو، كتێبی وانەوتنەوە، بەرنامەی رادیۆ و تەلەفزوێن و هەموو راگەیاندنە گشتییەكان و زۆر شتیدیكە لەم بابەتە لەخۆدەگرێ. نەبوونی وەها سیاسەتێكی قەومی واقیعبینانە و دروست لە ‌وڵاتی ئێمەدا، دەبێتە هۆی ئاژاوە و بەستێنی توندوتیژی و لە‌كیسچوونی ئەو سامانە كۆمەڵایەتییە كە بریتییەلە جیاوازی نەتەوەیی و ئایینی. وەكو دەرئەنجامێكی گرنگ دەتوانین بڵێین ئەگەر دەوڵەتی ئێران زانیاری دروست و باوەڕپێكراوی سەبارەت بەم بابەتە لەبەردەستدانەبێت، ئەوجۆرە كە پێویستە ناتوانێت ئەو جیاوازی و فرەدەنگییە سەرپەرشتی و مودیرییەتبكا.(ساڵحی ئەمیری، 1385: 432 ـ 427). بەلەبەرچاوگرتنی ئەم واقعییەتە، پێویستە دەوڵەت بەم سیاسەتە چەواشەكاریەییدا بچێتەوە و بە داڕشتنی هەندێ سیاسەتی قەومی پۆزەتیڤ، هەوڵبدا پەیوەندی نێوان نەتەوەكان و دەوڵەت سەرلەنوێ ساڕێژبكاتەوە.
ئەزموونی وڵاتانی فرەنەتەوەی ئەو راستییە دەسەلمێنن كە سیاسەتی قەومی لە وڵاتانی فرەنەتەوە و ئاییندا دەتوانێ بە دوو ئاقاردا بچێ. یەكەم: یەكگرتوویی و لێكنزیكبوونەوە، دووهەم: لێكدابڕان و پرشوبڵاوی لەیەك(سالحی امیری، 1389: 39). سیاسەتی قەومی رەچاوكراو لەئێراندا نیشاندەری ئەوەیە كە تاكو ئێستا سیاسەتی قەومی لەسەر ئەساسی تواندنەوە پەیڕەوكراوە بەمەبەستی لێكنزیكبوونەوە و یەكگرتوویی! بەڵام لەكردەوەدا كاردانەوەی خراپی لێكەوتووەتەوە و بووەتە هۆی دروستبوونی كەلێن لەنێوان شوناسی قەومی و نەتەوەیی، دابەشكردنی نابەرابەری هەل و دەرفەتەكان، هەست بە بێبەشبوونی رێژەیی، دابەزینی متمانەی كۆمەڵایەتی، هەست بە لەخوارەوەبوونی پێگەی كۆمەڵایەتی و لەكۆتاییدا خستنە مەترسی بەردەوامی ژیانی سیاسی و بەگشتی دابەزینی یەكگرتوویی و یەكپارچەیی كۆمەڵایەتی كە دەتوانی چوار ئاستی كلتووری، كۆمەڵایەتی و سیاسی، ئابووری لەخۆبگرێ(سەرچاوەی پێشوو: 95). شارەزایانی ئەم بوارە بۆ هەركام لەم ئاستانە، پێوەر و پێوانەگەلێكیان لەبەرچاوگرتووە كە لە نەبوونی ئەو پێوەرانەدا، تووشی پرشوبڵاوی كۆمەڵایەتی و لیكترازانی كۆمەڵایەتی دەبین. بۆوێنە لە بواری سیاسەتدا، بەشداری خۆبەخشانە و ئاگاهانە، لە بواری ئابووریدا دابەشكردنی لەبار و دادپەروەرانەی داهات و سامانی ئابووری، لە بواری كۆمەڵاتیدا، پەروەردە و فێركردنی پلۆراڵ، پشتگیری و یارمەتی رێكخراوە مەدەنی و كۆمەڵایەتییەكان و لە بواری كلتووریدا، كۆكبوون لەسەر بەها و بایەخە گشتییەكان لەخۆدەگرێ(سەرچاوەی پێشوو: 120 ـ 95). بە هاوردنەوە و خستنەبەرباسی ئەو نموونانە، وەكوو نیشانەی یەكگرتوویی كۆمەڵایەتی، بۆمان ئاشكرادەبێ كە لەهەر چوارئاستەكەدا، لیكترازان و دابەزین لەئارادایە، واتە لە بواری كلتووریدا جۆرێك لەیەكتێنەگەیشتن لەسەر بەها و بایەخە گشتییەكان، لە بواری سیاسەتدا لە پەراوێزخستنی ئیلیت و نوخبەی نەتەوەیی و ئایینی لە دەسەڵاتی سیاسیدا و دابەزینی بەشداری ئاگاهانە و خۆبەخش لەهەڵبژاردنەكاندا، لە بواری ئابووریدا كۆكردنەوەی هێز و دەسەڵاتی ئابووری لەچەند ناوچەیەكی تایبەتدا و دابەشكردنی نابەرانبەری داهاتی وڵات، لە بواری كۆمەڵایەتیدا زاڵبوونی پەروەردە و فێركاری پاوانخواز و دژبە‌ جیاوازی و پەكخستنی رێكخراوە مەدەنی و دیمۆكراتیكەكان، هەموو سەلمێنەری ئەو واقعییەتەن كە دەوڵەتی زاڵ بەسەر ئێراندا بەهۆی پەیڕەوكردن و جێبەجێكردنی سیاسەتی چەوت و چەواشەكارانە، لەسەر بنەما و ئەساسی تواندنەوە، كۆمەڵگای ئێرانی لەگەڵ گرژی و قەیران رووبەڕووكردووەتەوە و دەور و رۆڵی دەوڵەت لە دروستكردنی ئەم هەلومەرجەدا زۆر زەق و بەرچاوە. بابەتێك كە بەداخەوە لە‌لایەن هەندێ بەناو لێكۆڵەری ناوەندنشینەوە هیچ بایەخێكی پێنادرێ و تەواوی ئەو زانیاری و ئامارانەی كە لەم بوارەدا دەخرێنەڕوو و حیكایەت لە باشبوونی هەلومەرجەكە دەكەن، بەڵام بەپێچەوانە لەگەڵ واقیعی كۆمەڵگای ئێران یەكناگرێتەوە. ئەگەر ئەم رەوتە هەر بەمشێوەیە بڕواتەپێش، بێگومان لەداهاتوودا بە مەرجی ئەوەی كە هێزی سەركوت و زەبروزەنگ، روو لە‌ كزی و لاوازی بكا، جیاوازییەكان بە رەهەندە جۆربەجۆرەكانیانەوە خۆیان لە كۆتوبەند ئازاددەكەن و دێنەمەیدان و دەتوانێ لەگەڵ خۆی كۆمەڵێك دەركەوتەی چاوەڕواننەكراوی بەدواوەبێت. لەكۆتاییدا دەتوانم بڵێم ئەو زانیاری و ئامارانەی كە لەڕێگەی سەرژمێرییەوە بەبێ لەبەرچاوگرتنی راستییەكان دەخرێنەڕوو، زۆر لەگەڵ واقیعی كۆمەڵگای ئێران یەكناگرێتەوە و رۆژبەڕۆژ زۆرتر باوەڕ بە وتەی شاعیری گەورەی ئێرانی ئەحمەدی شاملوو، لامان بەهێزتردەبێ كە دەڵێ لەئێراندا سێ جۆر درۆ هەیە، یەكەم: درۆی بچووك، دووهەم: درۆی گەورە، سێهەم: ئامار. ••• سەرچاوەكان
1.الگائی، علی، (1378)، بحران هویت قومی در ایران، تهران، نشر شادگان.
2. پاك‌ سرشت، سلیمان، (1387)، بررسی تگبیقی ـ كمّی عوامل مۆپر بر بروز تچادهای قومی در دولت ـ ملت ‌های چند قومی بین سال‌ های 1980 تا 1999، رسالەی دورەی دكترای جامعەشناسی سیاسی، تهران، دانشگاه تربیت مدرس.
3. سعدونیان، سیروس، (1379)، درێ‌مدی بر جمعیت شناسی تاریخی ایران در عصر قاجار، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
4
. صالحی امیری، سید رچا، (1385)، مدیریت منازعات قومی در ایران، تهران، مركز تحقیقات استراتژیك.
5. صالحی امیری، سید رچا، (1389)، انسجام ملی و تنوع فرهنگی، تهران، پژوهشكدەی تحقیقات استراتژیك. 6. علیزادە، خالد، (1387)، بررسی جامعەشناختی عوامل مۆپر بر فعال شدن احساس شكاف قومی، پایان‌ نامەی كارشناسی ارشد جامعە شناسی، همدان، دانشگاە بوعلی سینا.
7. كاتم، ریچارد، (1385)، ناسیونالیسم در ایران، ترجمەی: احمد تدین، تهران، انتشارات كویر.
8. ویكس، جان، (1385)، جمعیت (مقدمەای بر مفاهیم و موچوعات)، ترجمەی دكتر الهە میرزایی، تهران، مدیریت و برنامەریزی.
9. هلیدی، فرد، (1385)، دیكتاتوری و توسعە سرمایەداری در ایران، ترجمەی فچل الله نیك ‌ێ‌یین.
12262 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Thursday, February 4, 2016
زیاتر
پەیوەندی سیاسی نێوان مستەفا بارزانی و
عەبدولكەریم قاسم (1958 - 1963 )
نیهایەت عەلی حسێن
له‌شکرکێشی تورکیاو پێوست بوونی هاوپه‌یمانیه‌کی نوێ؟!
سه‌ردار عه‌بدوڵا حه‌مه‌
رامانێك لە زانست و فەلسەفەی مێژوو
سەباح عەلی جاف
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
وەهمی زەردەشت و زەردەشتتییەت
لە نێوان پێغەمبەربوون و بەئایینبووندا
ئامادەكردنی: خالید دۆستی
ئیدەی کەلاوە
مەنسوور تەیفووری
هزر و فەلسەفە
رەهەندە هەمەڕەنگییەكانی ئەفسانەی ئادەم و حەوا
دكتۆر حەمید عەزیز بەشی فەلسەفە
بەرەو تورکیا یان ئێران؟ ...
تاهیر رەحیم
تیشكێك بۆ سەر رۆمانی "پێشمەرگە"
رەوەند حەمە جەزا
ژمارەی نوێی گۆڤاری کۆچ بڵاودەبێتەوە
پەرستگای ئاگری بەردەكونتەی مەهاباد
و. لە فارسییەوە: كەمال نووری مەعروف
ئایا داعش بە پلانی ئەمریکا هاتووەتە ناوچەکە؟
ئیحسان فەتاح
دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەتی ماد و رووخانی
هاوار حەمید
پێكەنین وەك چارەسەر لای هێرمان هێسە
بەفراو نوری
گفتوگۆ لەگەڵ سەید حوسەین نەسر
مامۆستای توێژینەوەی ئیسلامی لە زانكۆی جۆرج واشنتۆن
و. لە فارسییەوە: ئەرسەلان تۆفیق
وێنه‌ و حه‌قیقه‌ت...
ئومێد حه‌مه‌عه‌لی
پێگەی ئەدەبی كوردی لە كرمانشان و ئیلام و قۆناغەكانی
فەلاح شەریف / سنە
وه‌سفی كه‌سایه‌تی دیكتاتۆر
به‌ختیار محه‌مه‌د
فەلسەفە و زانست لای ئارسەر ئادنجتون
د.حەسەن حسێن سدیق
مامۆستای زانست ‌و لۆجیك لە زانكۆی راپەڕین/ بەشی فەلسەفە
پێكدادانی كورد و توركمان
له‌ كه‌‌‌ركوك و ناوچه‌كانی تر له‌ خزمه‌‌تی كێدایه‌؟!
نجم الدین فارس حسن
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمود و
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی
ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
شیکارییەک لە سەر ئازادکردنەوەی شنگاڵ
جیهاد موحەمەد
سمكۆی شكاك, وەرچەرخانێكی گرنگ لە ناسیۆنالیزمی كوردی
لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
ئەفسانەی ژێردەستەیی ژنان
ئیڤلین ڕید
وەرگێڕان: نەسیبە بارانی
کورد لە نێوان ململانێ مەزھەبیەکانی سعودیە و ئێراندا
نەوزادی موهەندیس
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
شرۆڤەی رەوتی ئەدەبی کوردیی پاش نالی و مەولەوی
و ھەڵسەنگاندنێکی ھاوتایانە لە دوو دیالێکتی کرمانجی خواروو(سۆرانی) و گۆرانیدا
رەووف محمەد پور
وەڵاتێک لە ژان ...
ئەمجەد شاکەلی
فه‌لسه‌فه‌ی ئێگزیستانسیالیزم،
ئومێد موقەدەس
عیشق له‌ كتێبی (بوون و نه‌بوون)ی ژان پۆڵ سارته‌ردا
رزگار عه‌لی
چەمکى زمان لەنێوان سیستم و جیاوازیدا
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا-هه‌ولێر
چیبکرێ تاوا لە پارتی بکرێ ببێ بە پارتێکی سیاسی مرۆڤدۆست؟
ئازاد حمە
ئاین ودەوڵەت
خۆشناو مەریوانی
شكست هێنانی ئه‌مریكا
له‌(ئه‌فسانه‌ی جه‌نگی دژه‌ تیرۆردا)!
یاسین له‌تیف
خوێندنەوەیەکی شیکاریی ڕەخنەگرانە سەبارەت بە ئەدەبی ئیسلامیی
عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
بێدەنگی هەولێر: تەنگژەی شوناسی هەولێریی
شێرکۆ کرمانج
ئایا خودا بونی هه‌یه‌ ؟
مه‌حمود عه‌بدوڵا
گێڕانەوەی ئەنفال وەکوو کارەساتێکی پارتیکولار
چەند سەرنجێک لەسەر کۆمەڵەچیرۆکی
"جەستەیەکی خۆڵاوی بەسەر قاڵیچەی سولەیمانەوە"
محەمەد محەمەدمرادی
بزوتنەوەی ئیسلامی و دوو ملیۆن ڕیالی حەڵاڵ
ئاسۆ کمال
ئایدیای زمان/ ئایدیای شانۆ
چەند خاڵی سەرەتایی و مانیفێستۆیی
ئەمین کەرەمی و هاوڕێ یووسفی
پیتەکانی پێش هەندێک لە سورەتەکانی قورئان
تاهیر رەحیم
مەعریفەی ئیگزیستانسیالیزم و کۆمەڵگەی باشوری کوردستان
ئه‌فشین غولامی
توماس هۆبز
رامین جەهانبەگلوو
و: عەتا جەماڵی
زمانی کوردی و پێوه‌ندی به‌ناسنامه‌ی کورده‌وه‌
محه‌مه‌د که‌ریمی
بە تەوزیف بوونی دیاردەکان !
هاورێ نەهرۆ
ئه‌ده‌بی پۆست مۆدێڕن، زه‌رووره‌تێکی ناوه‌خت
حه مه ی که ریمی
مــرۆڤــ و تــێكنۆلۆژی، كــامیان بــەسەرە كــامـیـانــدا زاڵــە؟
رێبوار حسێنی
سواره‌ له‌ نێوان دوو ئه‌زموون و دوو شێوه‌ ژیانی جیاوازدا
ئه‌مجه‌د غوڵامی
ناوچه‌ تاریکه‌کانی تیرۆریزم
ئالن به‌دیۆ و فه‌لسه‌فه‌ی سه‌ده‌ی بیسته‌می فه‌رانسه‌
نووسین و کۆکردنه‌وه‌ی ده‌ق: جه‌واد گه‌نجی
وه‌رگێڕانی له‌ فارسییه‌وه‌: حه‌مه‌ی که‌ریمی
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010