پەیوەندی سیاسی نێوان مستەفا بارزانی و
عەبدولكەریم قاسم (1958 - 1963 )
نیهایەت عەلی حسێن

كورتەیەك لە ژیان و كەسایەتی مستەفا بارزانی مستەفا بارزانی دیارترین سەركردەی نەتەوەی كوردە لە مێژووی رزگاریخوازی كورد، پێویستە لێرەدا كورتەیەك لە ژیاننامەی بارزانی بخەینەروو، بۆ وەستان لەسەر كەسێتی و رۆڵی لە بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردا وەكو رابەرێكی كورد و عێراقییەك شایەنی رێزە لە خەباتی درێژخایەنی لەپێناو ئازادی و دیموكراسی گەلی كوردستان و لە بەرهەڵستكردنی دیكتاتۆرییەت و ستەمی ئاوەزی شۆڤێنی. ناوی تەواوی مەلا مستەفا (كوڕی شێخ محەممەد كوڕی شێخ عەبدولسەلامی یەكەمی كوڕی مەلا عەبدوڵڵای كوڕی مەلا عەبدولسەلامی كوڕی مەلا سەعیدی كۆڕی شێخ محەممەدی كوڕی مەلا ئەحمەد ناسراو بە (پێرەش) كوڕی مەلا عەبدولرەحیمی كوڕی میر یوسف خانی كوڕی میر سەعیدی كوڕی میر سەییدی خانی كوڕی میر قوبادی یەكەمی كوڕی حسێن (وەلی) كوڕی حەسەن بەگی كوڕی سەیفەدینی كوڕی محەممەد بەهائەدینی دامەزرێنەری میرنشینی بادینانە، لە رێكەوتی 1903/3/14 لە (گوندی بارزان) (لەدایكبووە) و سەربە شێخانی تەریقەتی (نەقشبەندی) یە، لە ئاوایی بارزان بە هەتیوی لەدایكبووە و ماوەیەك پێش لەدایكبوونی باوكی كۆچیدواییكردوە، هێشتا تەمەنی نەگەیشتبووە سێ ساڵان توركەكان لە ساڵی 1906 هەڵمەتێكی سوپایی دەهێننەسەر عەشیرەتەكانی كورد و شێخ عەبدولسەلامی براگەورەی بەدیلدەگرن، بارزانی لەگەڵ شێخی براگەورەی و دایكی بۆ ماوەی (9) مانگ لە زیندانی عوسمانییەكاندا لە شاری موسڵ زیندانیدەكرێن، هەر لە تەمەنی منداڵییەوە كەسایەتییەك بووە سەرنجی دەوروبەری بۆ لای خۆی راكێشاوە، بەمەش بارزانی دەبێتە (یەكەم منداڵی زیندانی كورد)واتە بارزانی بووەتە یەكەمین سەركردەی هەڵكەوتووی كورد كە هەر لە منداڵییەوە لەلایەن داگیركارانی كوردستان زیندانیكرابێت، بارزانی لەمالێكدا گەورەبووە كە تەریقەتی نەقشبەندی و رەوشتی ئایینی و جموجووڵی شۆڕشگێری و سیاسی و خەسڵەتی بەرچاو و دیاری ئەم خێزانە بووە، بۆیە هەر بە منداڵی بە بیری ئایینی و شۆڕشگێری پەروەردەدەكرێت و هەر لەزووەوە دەبێتە جێگەی سەرنجی خانەوادەكەی و خەڵكی دی، لە منداڵییەوە بەهۆی خورەوشتی بەرز و ئازایەتییەوە سەرنجی خەڵكی بۆ خۆی راكێشاوە و سۆز و خۆشەویستی خانەوادەكەی بەدەستهێناوە، چونكە هەر لە منداڵییەوە خانەوادەكەی بەرەو مەشقی راووشكاری و هونەری چەك ئاراستەیانكردبوو، سروشتی ژینگەی بارزانیش رۆڵی لەو ئامادەسازییە هەبووە، ئیدی بارزانی خۆی بە راووشكار لە چیا سەركەشەكانی بارزان خەریككردبوو بۆئەوەی لەرووی جەستییەوە رێك و بەهێزبێت. مەلا مستەفا شەش ساڵ لە قۆناغی فێربوونی زانستی سەرەتایی لەسەر دەستی مامۆستایانی تایبەتی لەگوندی بارزان تەواودەكات، پاش ئەوە بۆ ماوەی چوار ساڵ (شەریعەت و فیقهی ئیسلامی) لە بارزان دەخوێنێت و دوای ئەوە لەماوەی دوورخرانەوەكەشی لە سلێمانی لەسەر خوێندنی فیقهی هەر بەردەوامدەبێت و زۆر گرنگیداوە بە زانستی فیقهی ئیسلامی تاوەكو ئیجازەی زانستی لە بورای تەفسیر و فەرموودە وەرگرتووە، باسلەوەدەكرێت كە بارزانی زانستی ئیسلامی خوێندووە لەبەردەستی مامۆستایانی ئایینی لە سلێمانی لەوانە (مەلا عەبدوڵا چروستانی)، هەروەها شەرحی تەفتازانی خوێندووە لە زانستی رەوانبێژی لەژێر دەستی باوكی دكتۆر عیزدین مستەفا و شێخ محەمەدی خاڵ، هەژار دەڵێت: بارزانی لە خێزانێكی سۆفیگەری بووە زانستی عەرەبی خوێندووە، زۆربەی قورئانی لەبەركردووە، بروای هەبووە كە ئیسلام ئایینییەتی و بروای بە قەزاوقەدەر هەبووە، هۆكاری ئەوەی كە بارزانی گرنگی بەم زانستەی داوە دەگەریتەوە بۆئەو ژینگەی كەتێیدا پەروەردەكراوە كە دەگەریتەوە بۆ بنەماڵەیەك كە زۆر رەسەنن و چەندین زانای لێپەیدابووە، لەسەرووی هەموویان (شێخ عەبدوڵای بارزانی) یە كە دەكاتە قوتابی شێخی پایەبەرز (یەحیای مزووری)، بارزانی گرنگی بە بواری ئایینی و زانایانی ئایینی داوە بەهۆی بیروباوەریكی تەواو بەو ئایین و شەریعەتە. بارزانی كوردایەتی و ئیسلامیەتی لێكجوودانەدەكردەوە تەنانەت كاتێك رەنگی زەرد دەكاتە ئاڵای پارتەكەی لەبەرئەوەبووە كە بەیداخی سەركردەی موسوڵمانی كورد سوڵتان سەلاحەدینی ئەیوبی بوو،مەلا مستەفا لە بەناوبانگترین كوردی سەدەی بیستەم بوو، هەر لە سەرەتاوە دەسەڵاتی بارزانی لە ئایینەوە سەرچاوەیدەگرت و خێزانی بنەماڵەیەكی نیشتیمانپەروەر و ناسراوبوون، باپیر و باوك و براكەی شێخ ئەحمەد لەوانە بوون كە دژی دەسەڵاتی عوسمانییەكان بوون. بارزانی تەمەن (10) ساڵی بێ باوك و بێ مامۆستا مایەوە، شێخ عەبدولسەلام بۆ بارزانی هەردوو دەوری دەبینی، پاش شێخ عەبدولسەلام، (شێخ ئەحمەد) ی برای بەرپرسیاریەتی بنەماڵە و ناوچەی بارزانی كەوتەئەستۆ، لەنێوان ساڵی (1917-1919) شێخ ئەحمەدی براگەورەی لەگەڵ شێخ عەبدولرەحمانی شەرناخیدا بۆ كاروباری شۆڕش دەینێرێتە كوردستانی توركیا و لەوێ لە (موش) چاوی بە شێخ عەبدولقادری نەهری و شێخ سەعیدی پیران دەكەوێت، لەو سەردەمانەدا توركەكان سیاسەتی جینۆساید بەرامبەر ئەرمەنەكان پەیرەودەكەن، هەر بۆیە لەنێوان ساڵانی (1920-1921) شێخ ئەحمەد بۆ بەهاناوەچونی (ئەندرێكی) پاشای ئەرمەنەكان لەتوركیا فەرمانیدا (200) چەكداری كوردی ناوچەی بارزان رووبكەنە ئەو شوێنانە و بە هانای برا ئەرمەنەكانەوە بچن، مستەفا بارزانی كە هێشتا زۆر لاوبوو یەكێكبوو لەو دووسەد چەكدارەی كە خەڵكێكی زۆریان رزگاركرد لەوانەش بنەماڵەی ئەندرێك پاشابوو، لەم مەشقە پڕلەترس و خوێناوییەدا بارزانی لەم تەمەنە لاوییەدا ئازایەتی و بویەری و لۆجستی خۆی نیشاندا، هەر لەم تەمەنەوە سەلماندی كە هەستی ئەو هەستێكی مرۆڤانەیە بەبێ رەچاوكردنی ئایدۆلۆژیای ئایینی یان نەتەوەیی، تەنانەت لە ساڵی (1919) بە فەرمانی شێخ ئەحمەد بازانی بە سەرۆكایەتی هێزێكەوە دەچێتە هانای شۆڕشی (شێخ مەحمودی حەفید)و سەركردایەتی هێزێكی (300) كەسی كردووە بۆ بەهاناوەچونی ئەو شۆڕشە،ئەمەش لەكاتێكدا بوو كە لەو قۆناغەدا بارزانی تەمەنی شازدە ساڵان بوو، هەرچەندە تا ئەو گەیشتە شوێنی مەبەست شێخ مەحمود بەدیلگیرابوو شۆڕشەكەی شكستیخواردبوو، لێرەوە ئەو رووداوانە تۆوی كوردایەتییان لە دڵی بارزانیدا چاند، بارزانی هەر لە منداڵییەوە بەهرەی (رێبەرایەتیكردن) ی تێدادەركەوتووە و لە تەمەنی شانزە ساڵیدا هێزێكی دووسەد جەنگاوەری ناوچەی بارزانی بەریوەبردووە، هەروەها بەشداری هەموو بزووتنەوە شۆڕشگێرییەكانی ناوچەی بادینانی كردووە كە لە سییەكاندا توندوتیژترین شێوەی بەخۆیەوەگرتبوو كە باشترین قوتابخانەی پێگەیاندنی بارزانی بوو. بەمەش بارزانی نەمر لەناو سەختی و دژواری ژیاندا لەدایكبوو، هێشتاكە منداڵبوو گوێبیستی چەوساندنەوە و گرتووخانە و ئێش و ئازار و دەربەدەری و بەرەنگاربوونەوەی سیاسەتی نارەوای دوژمنان و بەرگریكردن لە ماف و ژیانی كورد بوویەوە و تیایدادەژیا، دەشێت بگوترێت قاڵبوونەوەی شۆڕشگێرانەی ئەم مرۆڤە مەزنە كەوتبوویە پێش هۆشە رامیاری و نەتەوەكەی و وەك ئەوەی بۆئەوە لەدایكبووبێت كە بەرەنگاری ئەو جەور و ستەم و زۆردارییە ببێتەوە، واتە هەر لە سەرەتای لاوێتییەوە دەستیكرد بە خەباتێكی بێوچان بۆ بەرگریكردن لە خاكی نیشتیمان و سەروەری و شكۆمەندی نەتەوەكەی، بارزانی هەردەم پێشمەرگەیەكی چوست و چالاك و وریا و ئامادەباشبوو، بۆیە هەركاتێك لە یەكێك لە وێنەكانی رادەمێنیت راستەوخۆ ئەوەمان بەرچاودەكەوێ و دەیخوێنینەوە كە هەمیشە وەكو پێشمەرگەیەكی ناو سەنگەر و كۆڕی خەبات خۆی رێكخستوە و بە جلوبەرگی پێشمەرگایەتی و بەخەنجەر و بڕنەو و خەریتە و فیشەكدان و كاڵا و پوزەوانە ئامادەیە، شارەزاییەكی باشی لە شەڕی پارتیزانی هەبوو،لەرووی رواڵەتەوە بارزانی پیاوێكی كورتەباڵابوو سیمایەكی كراوە و برۆیەكی پڕی هەبوو،برۆ پڕ و چاوەڕشە تیژەكانی بەجۆرێك بوون رێزی بەسەر بەرامبەردا دەسەپاند، كەسایەتییەكی هێندە بەهێزی هەبوو كە كوردەكان چەندە لێیدووربونایە هەستیان بە كارتێكردنەكەی دەكرد،و لەشولاری رێكوپێكبوو، نێوچاوانی پانبوو چاوەكانی گەورەبوون، سوارچاكی و ئازایەتی لە رەنگ و روویدا دیاربوو،كۆپییەكی خاكی بوو لە جلوبەرگی نەتەوەیی و كراسێكی پان و كورت و شەرواڵێكی فراوان و پشتێنی ناوقەد و پشتی لە قوماشی رەنگین، بارزانی خەنجەرێكی لە بەرپشتی نابوو لەگەڵ دارجگەرەیەكی درێژ و لەدواییدا جەمەدانییەكی (سوور و سپی) لە سەری نابوو، سەرباری هەموو ئەوانەش شێوەیەكی ئازایەتی زیرەكی پێوەدیاربوو. مەلا مستەفا بەهرەی خێرابۆچون و تێگەیشتن و توانایەكی سروشتی لە لێكدانەوە و شیكردنەوەدا هەبوو، بەدەستوبردانەش بریاریدەدا، بارزانی جگەلە زمانی نەتەوایەتی خۆی شێوەی كرمانجی ژووروو، بە عەرەبییەكی تارادەیەك رەوان و فارسی و روسیش دەدوا و قسەكانی بە كورتە چیرۆكی كوردی و فارسی دەرازاندەوە. مستەفابارزانی سێ ژنیهێناوە و (10) كوڕ و چەند كچێكی هەبوو،لە كۆتایی بیستەكاندا مەلا مستەفا لەگەڵ كچی مامی خۆی زەماوەندیكرد،ژنی یەكەمی مەلا مستەفا ناوی (مەحبوبە) بووە كە كچی ئەحمەد ئاغای شیروانییە و مەلا مستەفا لەو ژنەی سێ كوڕ و سێ كچی هەبووە ئەوانیش (عوبێدوڵڵا و لوقمان و سابیر و ئەقلیمییە و فەوزییە و جوهدییە)ن كە ئێستا هیچكام لەم منداڵانە لە ژیاندا نەماون و مەلا مستەفا لەگەڵ یەكەم منداڵی خۆی كە عوبەیدوڵڵایە ناخۆشی هەبووە و بۆیە ئەویش لە مەلا مستەفا یاخیبوو، دواتر رۆشتە لای سەدام حسێن و لەوێدا پلەی وەزیری هەبوو هەر بەدەستی سەدام حسێنیش كوژرا، ژنی دووەمی مەلا مستەفا ناوی حەفیزە یان (حەفسە) بووە كە كچی عەبدولرەحیمی بارزانییە و مەلا مستەفا لەو ژنەی كوریك و كچێكی هەبووە و ئەوانیش (ئیدریس و كەمیلەخان) بوون، (ئیدریس بارزانی) كە زیاتر لە بواری سەربازیدا كاریدەكرد، لەنێوان ئیدرس و مەسعودی كوریدا مەلا مستەفا زیاتر گرنگی بە مەسعود بارزانی دەدا وەك لە ئیدریس و هەمیشە هەر مەسعود بارزانی لەپێش ئیدریسەوە بووە، ئەوەش لەكاتێكدایە كە بەپێی وتەی هەندێك بەرپرسی ئەوكاتەی پارتی (ئیدریس بارزانی لە مەسعود بارزانی زیرەكتر و بەتواناتربووە، بەڵام چانسینەبوو لەوەی كوڕی حەمایل خان بێت) ، ژنی سێیەمی مەلا مستەفا ناوی حەمایل خان بووە كە كچی مەحمود ئاغای زێبارییە و خوشكی هۆشیار زێبارییە، مەلا مستەفا لەو ژنەی شەش كوڕ و دوو كچی هەبووە ئەوانیش (مەسعود و نیهاد و سیداد و سیهاد و دڵشاد و وەجیە و خاتوون و لەیلا)نبەمەش بارزانییەكان چ وەك بنەماڵە و بارزانی چ وەك سەركردە و نەوەكەشی لە مێژووی نوێ و هاوچەرخی كورددا گرنگی تایبەتی خۆیان هەبووە و جێدەستیان لەمێژووماندا دیاربووە بەتایبەت كەسایەتی دیار و سەركردەی شۆڕشەكانی كورد مستەفا بارزانی كە وەك رابەری بزووتنەوەی نەتەوەی كورد ئەمەش خاڵێكی گرنگە لە مێژووی كورددا كە بارزانی نەمر بۆ مێژوومانی تۆماركرد. مەلا مستەفا لە رۆڵی سەركردەیەكی جەنگیدا بۆ یەكەمجار لە ساڵی 1931 هاتەمەیدان، ئەوكاتە تەمەنی بیست و حەوت ساڵ بوو. بارزانی بەو ئەزمونانەی لەماوەی چەندین ساڵ و لە قۆناغە جیاجیاكاندا واتە (1924-1931)و یەكەم قۆناغی دوورخرانەوە (1934-1943)و قۆناغی كۆچكردنی ناچاری و كۆكردنەوەی ئەزموونی چەكدارانە و سەربازی نوێ لەئێراندا (1942-1947)و پاش ئەوەش لە كۆچكردنە مێژووییەكەدا بەرەو یەكێتی سۆڤێت و گەڕانەوەی یازدە ساڵ (1947-1958) ئیدی لەرێگەی گروپێكی چەكدارەوە بووبووە رێبەری سیاسی و چەكداری بزووتنەوەی نەتەوەی كورد و خاوەن بیرۆكەی ناسیۆنالیستی، بارزانی پاش هاتنەسەر حوكمی قاسم و ئەو گۆڕانكارییانەی لەو قۆناغەدا روویدا وەك قارەمانێكی نەتەوەیی گەرایەوە وڵات و چارەنووسی كوردی گرتەدەست،بارزانی لە 1961/9/11وە تاوەكو 1975/3/6 تاكە رێبەری بزووتنەوەی ئازادیخوازی سەرتاسەری كوردستان بووە، دواجار ئەوەبوو چوو بۆ ئێران و پاشان بۆ وڵاتەیەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ چارەسەری شێرپەنجەی سی،ئەوەبوو لە 1976/6/19 بەرەو ولایەتەیەكگرتەوەكانی ئەمریكا تارانی بەجێهێشت، لە 1/3/1979 بارزانی لە نەخۆشخانەی (جۆرج تاون) لە ولایەتەیەكگرتەوەكانی ئەمریكا بە ئازارێكی زۆرەوە كۆچیدواییكرد، ئەو سەركردەیەی ژیانی لەنێو ئازاری نەتەوەكەی گوزەراند و ئێش و ئازار چۆكیان پێدانەدا مەگەر تەنیا مەرگ نەبێت، رۆژی 5ی ئادار تەرمەكەی گەیشتە شاری شنۆ لەنێو ئاپۆرای سەدان هەزار كەس لە پەنابەرانی باشووری كوردستان و كوردەكانی رۆژهەڵات و باكوور و رۆژئاوای كوردستان بە خاكی كوردستان سپێردرا، لەدوای راپەرینی خەڵكی كوردستان لە 1993/10/6 تەرمی بارزانی و ئیدریسی كوڕی بە دوو هێلی كۆپتەری ئێرانی لە رۆژهەڵاتی كوردستانەوە هێنرایەوەژێر دەسەڵاتی حكومەت و پەرلەمانی كوردستان، لەكاتی دابەزاندنی كەژاوەكاندا رێورەسمەكە بەپێی پێشوازی سەربازی بەریوەچوو هەردوو تەرمەكەش بەو ئاڵایەی كوردستان رازێنرابوونەوە كە قازی محەمەدی سەرۆكی كۆمای كوردستان بەرلە سێدارەدانی بە بەرزانی بەخشیبوو دواجار لە گوندی بارزان بەخاكسپێردرا. بەمەش بارزانی دوای (76) ساڵ تەمەنی پڕلەنەهامەتی و هەوڵ و تێكۆشان و بەرگیكردن لە نەتەوەكەی..بوویە خاوەن كەسایەتییەكی كاریزمایی و سیاسی و مێژوویی بەهێز و لاپەڕەیكی گەش و پڕبایەخی لە مێژووی كورد وكوردستان و نەتەوەكەی تۆماركرد خۆیشی وەك كەسایەتییەكی پاڵەوانی مێژووی هاوچەرخی كورد ناسرا، هاوكات لەگەڵ ئەوانەشدا بارزانی توانی كێشەی كورد لە عێراقدا بگەیەنێتە ئاستێكی پێشكەوتووتر لە قۆناغەكانی رابردوو لە سەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتیدا بەمەش بارزانی بوویە شاسواری خەباتی كوردایەتی لە مێژووی هاوچەرخی كورد و كوردستان.. پێویستە نەوەی داهاتومان شانازی بەو سەركردە مەزنەوە بكات كە چۆن تەمەنی خۆی تەرخانكردووە بۆ بەئاواتگەیشتنی كورد و بەدەستهێنانی مافە رەواكانی گەلی كورد. كورتەیەك لە ژیان و كەسایەتی عەبدولكەریم قاسم ئەو كەسایەتییەی توانی لە مێژووی عێراقدا وەرچەرخانێكی گرنگ و مێژوویی تۆماربكات و سیستەمی سیاسی فەرمانڕەوایەتی وڵات بگۆڕیت، كەسایەتییەك بوو ناسراو بوو بە عەبدولكەریم قاسم، ناوی تەواویشی (عەبدولكەریم جاسم محەممەد بەكر)ە، لە 1914/11/21 لە گەڕەكی مەهدییەی بەری رەسافەی شاری بەغداد لەدایكبووە لە باوكێكی سوننە مەزهەب و دایكێكی شیعی كە ناوی (كەیفەیە حەسەن یەعقوب ساكنی) بووە، لە ساڵی 1930 باوكی عەبدولكەریم قاسم لە داوایەكی رەسمیدا ناوی خۆی دەگۆڕیت لە جاسمەوە بۆ قاسم، عەبدوكەریم خاوەنی دوو برا بووە بە ناوەكانی (عەبدوللەتیف و حامید)و دووخوشك بە ناوەكانی (ئامینە و نەجیبە). باوكی كوڕی (بەكر زەبیدی)ە لە خێڵی زەبیدییە قەحتانییە، باوكی كرێكاری دارتاشی بوو ماڵەكەی لە بەغداد گواستەوە بۆ قەزای (سوێرە) سەربە پارێزگای كوت (واست)،بۆلای (عەلی محەممەد ئەلبەكری) برای كە ئەفسەرێكی كۆنی سەردەمی عوسمانی بوو، خاوەن زەوی كشتوكاڵی بوو، لەوكاتەدا عەبدولكەریم قاسم حەوت ساڵان بوو، لە ساڵی 1922 لە سوێرە چووەتە قوتابخانە و هەتا پۆلی چوارەم لەوێبوون،ماوەی چوار ساڵ درێژە بە خوێندن دەدات، پاشان ماڵی باوكی دەگەڕیتەوە بۆ شاری بەغداد و لە گەڕەكی (قەمبەر عەلی) نیشتەجێدەبن، لە ساڵی 1927 قاسم خوێندنی سەرەتای تەواودەكات و پاشان دەچێتە قۆناغی ناوەندی و لە دواناوەندی (بەغداد)وەردەگیرێت و دەتوانێت بڕوانامەی ئامادەیی لە لقی وێژەیدا بەدەستبهێنێت، لە ساڵی 1931 -1932 لە قوتابخانەی شامییە (كە شارۆچكەیەكی باشووری عێراقە) قاسم وەك مامۆستا دەستبەكاردەبێت و ماوەی سالێك دەمێنێتەوە و زۆر هۆگری وانەوتنەوە نابێتو پیشەی مامۆستای نەبوویە مایەی رەزامەندی خواستەكانی، چونكە ئەو كوڕی خانەوادەیەكی هەژاربوو، مەودای ئاوات و هیواكانی دوور و فراوانبوو دەیویست خەونەكانی لە بۆ گۆڕینی بوارە گشتییەكانی ژیانی كۆمەڵگەی عێراقی و رزگاركردنی لەژێردەستی داگیركەر و چارەسەركردنی كێشەی هەژاری بهێنێتەدی، بۆیە قاسم بیری لەدەستبەرداربوونی كاری مامۆستای كرد و رووەو سوپا هەنگاوینا و پێیوابوو كە لەڕێگەی سەربازییەوە دەتوانێت گۆڕانكاری ریشەییبكات، لەراستیدا (محەممەد عەلی جەواد) كە سەرهەنگی فڕۆكەوان و سەرۆكی هێزی ئاسمانی بوو، لەگەڵ ئەوەشدا كوڕی خاڵی قاسم بوو رۆڵێكی بەرچاوی بینی لەنزیككردنەوە و راكێشانی قاسم بۆناو كۆلێژی سەربازی و لە ساڵی 1932 بەسەركەوتوویی دەرچوو، لە15نیسانی 1935 بووبە ئەفسەر بە پلەی مولازمی دووەم لە سوپاو ماوەی پێنج ساڵ لە یەكە جیاوازەكانی سوپای عێراقدا دەمێنێتەوە و خزمەتدەكات، لەوماوەیەشدا كودەتای (بەكر سدقی) روودەدات قاسم یەكێك دەبێت لەوانەی كە زۆر سەرسامدەبێت بە كەسایەتی سدقی و هەرلەوێشەوە دەچێتەنێو بواری سیاسییەوە و تێكەڵدەبێت بەوبوارە بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا هەر دەستبەرداری پەرەپێدانی بواری سەربازی خۆی نابێت و ساڵی 1941 پەیوەندی دەكات بە كۆلێژی ئەركانەوە كە لەوكاتەدا ئەوانەی لەو كۆلێژەدا وەردەگیران دەبوایە زۆر لێهاتوو و بەتوانابوونایە و لەگەڵ ئەوشدا دەبوایە زۆر دڵسۆزبوونایە دواجاریش قاسم لەو كۆلێژە وەردەگیرێت و ماوەی دووساڵ دەخوێنێت و تەواویدەكات، ساڵی 1947 قاسم سەردانی بەریتانیا دەكات بەمەبەستی چارەسەركردن و لەوێ زۆر سەرسامدەبێت بە ژیان و گوزەرانی ئەو وڵاتە، ساڵی 1948 بەشداری شەڕی فەلەستین دەكات و توانا و لێهاتوویی خۆی دەسەلمێنێ، ساڵی 1950 بەهۆی توانا و لێهاتنیەوە سەرۆكایەتی ئەركانی سوپای عێراقی رەوانەی وڵاتی بەریتانیای دەكات بەمەبەستی بینیی خولێكی شەش مانگە بۆ پێگەیاندنی گەورە ئەفسەرانكە بەسەركەوتوویی تەواویكرد و گەرایەوە بۆ عێراق و بەردەوامبوو لە كاری سەربازیكردن تاوەكو گەیشەتە پلەی (راگری روكن) دوایەمین پلەی سەربازییە لە بواری دامەزاراوەی سەربازیدا هەیبوو. قاسم هەر لە منداڵییەوە ژیانێكی هەژارانەی بردوەەتەسەر و بەپێخاوسی لەگەڵ باوكیدا دارتاشی و كشتوكاڵیكردووە، هەر لە سوێرەوە تا بووە بە مامۆستا و دوای چووەتە كولیەی عەسكەری ژیانی بە هەژاری و نەداری بەسەربردووە، خۆی لەوتارێكدا لە یادی چل و یەكەمین ساڵی دامەزراندنی سوپای عێراق باسی ئەوەیكردووە و دەڵێت: (من كوڕی هەژارێكم من هەژاری خۆم ناسیوە لە گەڕەكی هەژاراندا ژیاوم زۆر ناڕەحەتی و تاڵی ژیانم چەشتووە)، قاسم جیاوازی زۆری دیوە لەنیوان چینەكانی كۆمەڵدا بۆنموونە كاتێك مامۆستا بووە لە لادێ هەستی بە ئازار و چەوساندنەوەی جوتیاران كردووە لەلایەن دەرەبەگەكانەوە، هەروەها كاتێك لەگەڵ باوكیدا دارتاشیدەكرد هەستی بە ئێشوئازاری كرێكاران دەكرد كە دەیانچەشت لەپێناوی پەیداكردنی بژێوی رۆژانەی مەمرەومەژیدا، كاتێك بوو بە ئەفسەر هەستی بە ناڕەحەتی و ئازاری سەربازی و ئەفسەرە بچووكەكان دەكرد كە چۆن جیاوازییاندەكرا لەگەڵ چینە سەربازییەكانی سەرووخۆیان، گەڕانی قاسم لەنێوان شار و لادێدا بووە هۆی هەستكردنی ئەو جیاوازییە چینایەتییە گەورەیەی كە لەنێوان چینەكاندا هەبوو، بینی كە خەڵكە دیهاتییەكان لەچ حاڵێكی ئابووری و كۆمەڵایەتی خراپدا دەژیان، لەباری عێراقەوە بەگشتی هەستی بەمبارە نالەبارە كرد كەتێیدادەژیا لەگەڵ وڵاتانی دەرەوەدا كە ئەم لە سەردان و سەفرەكانیدا بینیویەتی بەتایبەتی بەریتانیا كە خاوەن چ پێشكەوتنێكی ئابووری بەرز و شارستانییەتێكی گەورەبووە و هەستی بەوەكرد كە ئەم هەمووە پێشكەوتن و بەرزییەی ئەوان بەهۆی دەستبەسەراگرتن و دزینی كەرەسەی خاو و سامانی گەلانی ژێردەستیان كە عێراقیش یەكێكە لەو گەلانە. پاش سەركەوتنی شۆڕشی 1952/7/23 عەبدولكەریم قاسم دەكەوێتەژێر كایگەری ئەو شۆڕشە و لەژێر ئەو كارێگەرییەش دەمێنێتەوە تا ئەوەی لە ساڵی 1956 پێوەندی دەكات بە رێكخراوی ئەفسەرانی ئازادیخوازی عێراقەوە و دەبێت بە ئەندامی لیژنەی باڵا كە لیژنەی باڵا پێكهاتبوو لە (15) ئەندام و رێكخراوەكەش خاوەنی (203) ئەندام بوو،لیژنەی باڵا یەكێك لە ئەندامە كاراكانی بە (رەگەز كورد) بوو، ئەویش (عەقید روكن محێدین عەبدولحەمید) بوو كە سەرۆكی كوتلەی رێكخستنی بەغداد بوو، تاپێش هەڵبژاردنی قاسم بۆ سەرۆكایەتی لیژنەی باڵا محێدین رۆڵی بەرچاوی گێراوە،پاش گفتوگۆ و رەزامەندی دەربڕین لەسەر دانانی سەرۆكایەتی بۆ رێكخراوی ئەفسەرانی ئازادیخواز بەشێوەیەكی مەركەزی و لیژنەیەكی سێ كەسی دیاریكرا بۆ سەرۆكایەتیكردن كە بریتیبوونلە (زەعیم روكن عەبدولكەریم قاسم و عەقید روكن محێدین عەبدولحەمید و عەقید روكن ناجی تالیب) پاش ئەوەی دەنگدان بەڕێوەچوو لەسەر هەرسێ پاڵێوراوەكە، لەئەنجامدا (زەعیم روكن عەبدولكەریم قاسم) هەڵبژێردرا وەك سەرۆكی لیژنەی باڵای ئەفسەرانی ئازادیخواز بەوپێوەدانگەی كە كۆنترین ئەفسەری ناولیژنەكە بوو. پاش ئەوەی قاسم دەچێتە لیژنەی باڵای ئەفسەرانی ئازادیخواز و بەدوای خۆیشیدا عەبدولسەلام عارف دێنێتەنێو لیژنەكە و هەردووكیان دەبنە بەشێكی سەرەكی لە كارەكانی ئەو لیژنەیە و ئاگاداری وردەكارییەكانی ئەو هەنگاوانە دەبن كە لیژنەكە دەیەوێت بیگرێتەبەر بۆ رووخانی رژێمی پاشایەتی و لەوكاتەدا و لەمبوارەدا چەند هەوڵێكدەدرێت، بەڵام بێئاكام دەمێنێتەوە،چونكە هەلومەرجەكان نەگونجاوبوون بۆ سەرخستنی، ئیتر ئایا هۆكارەكە پێوەندی بە دەسەڵاتی پاشایەتییەوە هەبووبێت یان پێوەندی بەو پلان و نەخشانەوە هەبوبێت كە دایانڕشتبوو یاخود پێوەندی بەو كەسانەوە هەبووە كە بە كارەكە هەستاون،سەرئەنجام لە بەرەبەیانی 14ی تەموزی ساڵی 1958 كودەتایەكی سوپایی بەرپاكرا و رژێمی پاشایەتی رووخا لەسەر دەستی كۆمەلێك لە ئەفسەرانی ئازادیخوازی عێراقی بە سەركردایەتی عەبدولكەریم قاسم،بەماوەیەكی كەم توانی دەستبگرێت بەسەر سەرجەم شار و شارۆچكە و ناوچە سەربازییەكان، بێئەوەی خوێنێكی وابڕژێت تەنیا ئەوەندە نەبێت كە لە بنەماڵەی پاشا نزیكەی (30) كەسێك كوژران، بەمەش لەماوەیەكی پێوانەیی شۆڕش توانی رەگوڕیشەی رژێمێكی تەمەن سی و حەوت ساڵە لەناوببات. یەكەم رۆژی شۆڕش ژمارەیەك بەیاننامە و بریار دران كە تایبەت بوون بەم قۆناغە نوێیە لە مێژووی عێراقدا، وەكو گۆڕینی سیستەمی حكومرانی لە پاشایەتییەوە بۆ كۆماری و دامەزراندنی كابینەی نوێی حكومەت و دابەشكردنی پلەوپایەكانیدیكە چ لەلایەنی كارگێڕی بێت چ لەلایەنی سیاسی، یەكەمین كابینەی سەردەمی كۆماری لە سەرۆكوەزیران و جێگرەكەی و پازدە وەزارەت پێكهاتبوو،وەزارەتەكان سێ ئەفسەری سەربازی پلەباڵای تیابوو، عەبدولكەریم قاسم سەرۆكوەزیران و وەزیری بەرگری و لەتەنیشت ئەم دوو پۆستەشدا فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكان بوو، عەبدولسەلام عارفیش جێگری سەرۆكوەزیران و وەزیری ناوخۆ بوو. لە 6ی كانونی دووەمی 1963بووە بە فەریقڕوكن و لەگەلێك جەنگ و چالاكی سەربازی وەك فەلەستین و فورات و بەرزان و زێبار بەشداریكردووە،لەدوای شۆڕشی 14ی تەموزی 1958 بووە بە سەركردەی گشتی سوپا و سەرۆكوەزیران و وەزیری بەرگری،بەمەش عەبدولكەریم قاسم لە رۆژی 14ی تەموزی 1958 لەگەڵ ئەو كۆمەڵە ئەفسەرەی كە شۆڕشی 14ی تەموزیان بەرپاكرد، قاسم حوكمرانی كرد تاوەكوو 8ی شوباتی 1963، عەبدولكەریم قاسم كە سەرۆكی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش و سەرۆكوەزیران و وەزیری بەرگری بوو نەبەسترابوو بەهیچ پارت و رێكخراوێكی سیاسییەوە و هیچ بیروباوەڕێكی سیاسی ئاشكرای نەبوو،لەگەڵ ئەوەشدا تائەوكاتەی تیاچوو، قاسم نە شیوعی بوو نە نەتەوەیی و نە سۆسیالیستی و نە دیموكراسی و نە ئینگلیزی بوو بەڵكو بەواتای تەواو (قاسمی) بوو، قاسمیش بوو بەواتای گرنگیدان بە دەسەڵات و هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی و هێشتنەوەی لەدەستی خۆیدا،عەبدولكەریم قاسم لەماوەی ژیانیدا ژنینەهێنا و هەرچی دایكی لەسەر ئەو بابەتە پێداگریدەكرد و پێویستییەكانی بۆ ئەو رووندەكردەوە لەوەڵامدا قاسم دەیوت: (تائەوكاتەی ئەنجامەكانم نەیەتەدی زەماوەندناكەم) ئامانجە نهێنییەكەی ئەو هەمان رێكخستنی كودەتای سەربازی دژی رژێمی پاشایەتی بوو. قاسم لەماوەی دەسەڵاتی سەرۆكایەتییەكەیدا كە چوار ساڵ و شەش مانگ و بیست و چوار رۆژ بوو لە بارەگای وەزارەتی بەرگریدا مایەوە و كاتێكیش تیربارانكرا تەنها دیناریك و دووسەد و پەنجا فلس سەروەت و سامانی هەبوو،بەمەش كۆتایی بە حكومرانی عەبدولكەریم قاسم هات كە تەمەنی چل و نۆ ساڵ بوو،كودەتاچییەكان لە بەیانی 1963/2/8 ئەو مەرام و خواستەی نەخشەیان بۆ داڕشتبوو ئەنجامیاندا و بەشێوەیەكی یەكجار دڕندانە عەبدولكەریم قاسم و دڵسۆزەكانیان لەناوبرد و بەگڵاوترین كودەتای خوێناوی هەستان و لەماوەیەكی كورتدا سەدان كەسیان تیرۆركرد. هەرچەندە قاسم كەسایەتییەك بوو لەنێو كۆمەڵگەی چەوساوەی عێراقدا دەركەوت و لە خەمی هەژاران و ژێردەستەكاندا بوو، دەیویست بەو خولیایەی كە لەمێشكیدایە بارودۆخێكی لەبار بۆ گەلانی عێراق بەگشتی بهێنێتەبوون، ئەم خەونەشی لەكاتێكدابوو كە دووربوو لە كورسی و دەسەڵات، بەڵام ئەم كەسایەتییە كە شۆڕشی كرد و لەسەر كورسی دەسەڵات جێگیربوو لەسەرەتادا ئومێدێكی باشی نیشانی گەڵانی عێراق دا، بەڵام دواتر دەركەوت ئەم كەسایەتییە تەنها شەیدای كورسی و دەسەڵاتە و دەیویست وەك كەسایەتییەكی كاریزمی لە عێراقی كۆماری دەركەوێت و هەموو گۆڕانكارییەكان لەژێر فەرمانی ئەوبن و كەس لەو زیاترنەبێت، ئەوەبوو قاسم لەبری ئەوەی سیاسەت بكات سیاسەت خستییەهەڵەوە و لەخۆی گۆرا و بارزانی و كوردی لەخۆی كرد و پەیوەندییەكانی بردەوە خاڵی سەرەتا. هەڵوێستی كورد بەرامبەر شۆڕشی 14ی تەموزی 1958 بۆئەوەی بمانەوێت ئاستی ژیانەوەی كێشەی كورد دوای بەرپابوونی (شۆڕشی) 14ی تەموزی ساڵی 1958 لە عێراق بزانین، سەرەتا پێویستمان بەئاشنابوون بە هەڵوێسی كورد لەم شۆڕشە هەیە، بەڵام بەرلەوە پێویستە ئەوە بزانین كە لە سەرچاوە مێَژووییەكاندا ئەوەیان ساغكردووەتەوە كە بارودۆخی گەلانی عێراق بەگشتی و گەلی كورد بەتایبەتی لە سەردەمی رژێمی پاشایەتیدا لە ژیان و گوزەرانێكی خراپدابوون،هاوكات لەگەڵ ئەوەشدا شۆڕشی 14ی تەموزی ساڵی 1958 بەڕێكەوت سەریهەڵنەداوە، هەروەها جۆرە جموجووڵێكی تایبەت نەبوو تاوەكو بڵێین لەخۆیەوە سەریهەڵداوە یان كودەتایەكی سەربازی بێبەرنامە و پلانی تایبەتی خۆی بێت، بەڵكو ئەم شۆڕشە لەئاكامی خەباتێكی دوورودرێژی گەڵانی عێراق بووە بە عەرەب و كورد و گەلانیدیكەوە لە ساڵانی پێش ئەو شۆڕشە مەزنە بوو، ئەو شۆڕشە كاردانەوەیەك بوو بوویە فاكتەری دواكەوتنی باری رامیاری و كۆمەڵایەتی و ئابووری و تەندروستی عێراق لە سەردەمی پاشایەتی هاتەدی. لە ناوەراستی ساڵانی پەنجاكاندا هەوێنی نەتەوایەتی لەعێراقدا هێندە پەرەیسەندبوو كە مەترسی لەسەر بەزیندووهێشتنەوەی رژێمی پاشایەتی هاشمی سەربە بەریتانیا دروستبكات، لە مانگی تەموزی ساڵی 1958دا دەستەیەك لە ئەفسەرانی سوپا كە پێیاندەوترا (ئەفسەرانی ئازاد) لەژێر سەركردایەتی قاسمدا كودەتایەكی سەركەوتوو لەهەمانكاتدا خوێناوییان دژی مەلیك فەیسەڵی دووەم و حكومەتەكەی بەرپاكرد و بانگەوازی دامەزراندنی رژێمێكی سیاسی نوێی كۆماریان لەعێراقدا بڵاوكردەوە، زۆربەی گروپە نەیارەكانی وڵات پێشوازیان لەلابردنی رژێمی پاشایەتی كرد و پشگیری و لایەنگیری خۆیان بۆ حكومەتی كۆماری نیشاندا لەگەڵ هیواخواستن بۆئەوەی كە سەردەمێكی نوێ لە پەیوەندی نێوان كورد و عەرەب دەستپێبكات. لە بەهاری ساڵی 1954دا دەستەیەك ئەفسەری عێراقی رێكخراوێكی نهێنیان بەنێوی (ئەفسەرانی ئازاد)ەوە سازكردبوو بۆ رووخاندنی رژێمی پاشایەتی هاشمی كاریاندەكرد، ئەو دەستەیە هەوڵیاندەدا كە چەند لەتوانایاندابێت چەك و تەقەمەنی كۆبكەنەوە و بیشارنەوە بۆ بەكارهێنانی لە داهاتوو و كاتی پێویستدا، ئەمانە لە هەل و دەرفەتێك دەگەڕان كە شا و جێنشینی شا و سەرۆكی حكومەت هەرسێكیان پێكەوە لە یەك شوێن و كاتدا بگیرێن و لەهەمانكاتدا لەنێوببرێن، وەها دەرفەتێكیش لە 14ی تەموزی 1958دا هەڵكەوت كاتێك ئەو سێ كەسە كۆبوونەوە و دەیانویست بۆ ئامادەبوون لەكۆنگرەیەكدا بچن بۆ ئەستەمبوڵ. بەرەبەیانی چواردەی تەموزی 1958تیشكی ئازادی عێراقی گرتەوە،ئەوەبوو لە بەرەبەیانی 14ی تەموزی ساڵی 1958 كودەتایەكی سوپایی بەرپاكرا و رژێمی پاشایەتی رووخا، لەسەردەستی كۆمەڵێك لە ئەفسەرانی ئازادیخوازی عێراقی بە سەركردایەتی عەبدولكەریم قاسم (مەلیك فەیسەڵی دووەم)و (نوری سەعیدی) سەرۆكوەزیران وەلی عەهد (عەبدولئیلا) كوژران و زۆربەی وەزیر و دەسەڵاتدارانی سوپا گیران و دوای ماوەیەك دادگای شۆڕشیان بۆ پێكهێنان و دوای چەندین دانیشتنی دادگاییكردن ژمارەیەكی بەرچاویان تیربارانكران و لەسێدارەدران. لەناوچون و كوشتنەكەشیان بەمشێوەیەبوو، سەرئەنجام لە سەعات 6ی بەیانی 14ی تەموزی 1958 فەرماندرا هێرشبكرێتەسەر كۆشكی (ریحاب) كە شا فەیسەڵی دووەم و عەبدولئیلا و خاڵی (وەسی) تێدانیشتەجێبوون، لەئەنجامی هێرش و بەرگریدا (ئەندامانی خێزانی پاشایەتی) بەمشێوەیە لەناوچوون: شا فەیسەڵی دووەم و خاڵی عەبدلئیلالە و شاژن (نەفیسە) دایكی عەبدولئیلا و ئەمیرە (عابدییە) هەرلەوێدا گیانیاندەسپێرن، بەڵام ئەمیرە (هیام) ژنی عەبدولئیلا و خزمەتكارەكەی (رازقییە) ئەوانیش برینداردەبن، چێشتلێنەرێكی تورك لەگەڵ خزمەتكارێكدا لەوێ دەكوژرێن و نەقیب یونس گوللەی بەردەكەوێت و هەرلەوێدا گیانیدەسپێرێت، هەمان بەیانی رۆژی 14ی تەموز هێزێكیدیكەش هێرشدەكاتە سەرماڵی نوری سەعیدی سەرۆكوەزیران، بەڵام لە15ی تەموزدا لە گەڕەكی (بەتاوین) لە بەغداد بە بەرگی ژنانەوە ئاشكرادەبێت جەماوەر پەلاماریدەدن و دەكوژرێت،بەكوشتنی ئەمانە شۆڕش سەركەوتنی بەدەستهێنا كە جەماوەر و پارتە سیاسییەكان رۆڵێكی بەرچاویان تێداگێرا و بۆ بەرەبەیانی 14ی تەموز لە بەغدا و شار و شارۆچكەكانیدیكەی عێراقی خەڵكی بەسەرجەم چین و توێژەكانەوە هاتبوونەسەر شەقامەكان و پشتگیری خۆیان بۆ شۆڕش دووپاتدەكردەوە، ئەوەبوو هەر لە یەكەم رۆژی شۆڕش جەماوەری شارەكانی (سلێمانی، كەركوك، هەولێر، كۆیە، زاخۆ) هاتنەسەر شەقامەكان و ئەفسەر و سەربازانی كورد و جەماوەری كوردستان بوونە شۆڕشگێڕی راستەقینە و دڵسۆزی خۆیان بۆ كۆماری تازەی عێراق دەربری، لەراستیدا سەركەوتنی شۆڕشی تازەی عێراقی بەندە بە پشتیوانی كورد، چونكە لە سێ بەشی سوپا بەشێكی كورد بوون و رۆڵێكی بەرچاویانگێرا لەگەڵ ئەفسەرە عەرەبەكان و شانبەشانی یەكتری توانیان رژێمی پاشایەتی كۆتاییپێبهێنن،تەنانەت كاتێك قاسم لە ساڵی 1958 لە شا هەڵگەڕایەوە و بانگی سیستەمی كۆماریدا، كارەكەی تەنها كودەتای رامیاری نەبوو بەڵكو شۆڕش بوو بەرەی دیموكراتیخواز لەگەڵیبوون تەنانەت پارتی دیموكراتی كوردستانیش. ئەگەرچی ئەو ئەفسەرە لاوانەی كە لە ساڵی 1958 هاتبوونەسەر تەخت و روانینێكی ئاشكرایان بۆ داهاتووی عێراق نەبوو، هەروەها هیچ ئیلتیزامكردنێكی دیاریان لەبەرامبەر كێشەی كورد پیشاننەدابوو، بەڵام هەڵوێستیان بەرامبەر كورد هەڵوێستێكی دۆستانەبوو، بەهەرحاڵ ئەگەر وەهاشنەبووبێت ئەوا بەشێوەیەكی لەبەرچاو هاوسۆزی كورد بوون،لەهەمانكاتدا كوردەكانیش هەرچەندە بەرنامەی كاری كودەتاچییەكان و هەڵوێستی ئەوانیان بەرامبەر بە كێشەكانیان نەدەزانی، بەڵام ئەو سیاسەتەی كە رژێمی پاشایەتی لەماوەی 37 ساڵی دەسەڵاتیدا لە عێراق بەرامبەر بە كورد پیادەی دەكرد لە دامركاندنەوەی شۆڕشەكان و دەربەدەركردنی دانیشتوانی كوردستان و زیندانیكردنی سەركردەكانیان و دژایەتیكردنی خواستەكانیان وایكرد كوردی باشوور بەگشتی پشتیوانی خۆیان بۆ كودەتاكە دەربڕنو دامركاندنەوەی شۆڕشە یەك لەدوای یەكەكانی كورد و بێبەشكردنی لە مافە سەرەتاییەكانی هەموو ئەمانە هۆكارێك بوون بۆئەوەی كورد هەمیشە بۆ دەرفەتێك دەگەرا كە ئامانجە نەتەوەییەكانی بەدەستبهێنێت، بۆیە شۆڕش دەستیپێكرد لەلایەن دەستەی ئەفسەرانی ئازادەوە كە لەو دەستەیە ئەفسەرێكیان بە رەگەز كوردبوو وەك (عەقید روكن محێدین عەبدولحەمید) پارتی دیموكراتی كوردستانیش كە لە كۆنگرەی 1946/8/16دا پاش هەڵوەشاندنەوەی هەردوو حیزبی شۆڕش و رزگاری دامەزرا و بارزانییان بە سەرۆك هەڵبژارد و ئامانجەكانی روونبوون كە بریتیبوولە تێكۆشان بۆ رووخانی رژێمی پاشایەتی و رزگاری دیموكراسی. شۆڕشی 14ی تەموز ئەفسەرانی ئازاد مژدەی خولێكی ئومێدبەخشیان بەكورداندا، قاسم كاتێك جڵەوەی دەسەڵاتی بەدەستەوەگرت گفتیدا كۆمارێكی دیموكراتی لە وڵات دامەزرێنی و كابینەیەكی پێكهێنا كە ئەندامەكانی ئەفسەران و ئەندامانی بەرەی نیشتیمانی یەكگرتووبوو ئەگەرچی پارتی دیموكراتی كوردستان و حیزبی شیوعی لەم كابینەیەدا ئەندامنەبوون، بەڵام (باباعەلی كوڕی شێخ مەحمود) بانگكرا بۆناو كابینەكە،بەڵام وەكو ئاماژەیەك بۆ نیشاندانی نییەتپاكی ئەوان بەرامبەر بە كورد لیژنەی سەركردایەتی نوێ كە لە سێ كەس پێكهاتبوو واخۆی نیشاندەدا لەجارەكانیدا كە سەركردایەتییەكی بەكۆمەڵی وڵاتە و لەو سێ كەسەش یەكێكیان كورد بوو كەئەویش (خالید نەقشبەندی) بوو كەپێشتر پارێزگاری هەولێر بوو لە خێزانێكی خاوەنموڵكی ئایینی بووو ئەفسەری پێشووبوو، (محەممەد مەهدی كوبە) كە سەرۆكی پێشووی حیزبی ئیستقلال بوو، (نەجیب ئەلڕوبەیعی) سوننە كە ئەفسەر و لایەنگرێكی بێدەنگی بزووتنەوەی ئەفسەرە ئازادەكان بوو، ئەمەش بۆ رازیكردنی هەرسێ پێكهاتە سەرەكییەكەی عێراق دانرا ئەوانیش (شیعە، كورد، عەرەبی سوننە) بوون، ئەمكارەش بەئاشكرا كارێكی نمایشیبوو،هەروەها لەپێكهاتەی یەكەمین حكومەتیشدا كە سیازدە شالیاری (وەزیر) لەخۆگرتبوو دوانیان كوردبوون ئەوانیش (بابا عەلی شێخ مەحمود)و (دكتۆر محەممەد ساڵح) بوون، بەڵام هەردووكیان كەسایەتی سەربەخۆبوون،هاوكات گۆڕانی رژێمی پاشایەتی لەعێراقدا و دامەزراندنی سیستەمێكی كۆماری بۆ یەكەمینجار بە فاكتەرێكی گرنگدادەنرێت كە كورد بتوانێت بەشێك لە مافە نەتەوایەتییەكانی دەستەبەربكات،سەرئەنجام دەتوانێت بوترێت ئەو دەسكەوتانەی كە كورد بەدەستیهێنا لەم شۆڕشەدا و پشتگیری (عەبدولكەریم قاسم)ی بۆ كێشەكەی زیاتر بەهێزكرد و لێرەوە ژیانەوەی كێشەی كورد زیاتر برەویسەند. ئەگەر كەمێك بۆ رووداوەكانی سەرەتای هەڵگیرسانی شۆڕشی تەموز بگەڕێینەوە بەئاشكرا بۆماندەردەكەوێت كە نەتەوەكەمان رۆڵێكی باشیگێراوە لەسەرخستنی شۆڕش شانبەشانی عەرەب، بەتایبەتی رێكخستەنەكانی پارتی و ئەفسەرانی كورد لەوانە (موقەدەم عەبدولفەتاح شالی)و (رەئیس مستەفا عەبدوڵڵا)و چەند ئەفسەرێكیتر بەشدارییەكی كارێگەریان هەبوو لەسەرخستنی شۆڕشدا، بەمشێوەیە بۆماندەردەكەوێت كە سەركەوتنی شۆڕشی 14ی تەموزی ساڵی 1958 خاڵێكی وەرچەرخان بوو لە پەڕەسەندن و بەرەوپێشچوونی دۆزی رەوای كورد لە ناوچەكە و جیهان،لەڕاستیدا رووخانی رژێمی پاشایەتی سەركەوتنێكی مێژوویی بوو كە بەهەوڵ و تێكۆشانی هاوبەشی هێزی عەرەبی و كوردی و كەمەنەتەوەییەكانیدیكەی عێراق بەدەستهات، بەمەش كودەتای 14ی تەموزی 1958 توانی دسەڵاتی 37 ساڵەی پاشایەتی لەعێراقدا كۆتاییپێبێنێت و لەگەڵ خۆیدا كۆمەڵێك ئەنجام بەدەستبهێنێت كە كورد لە مێژووی رابردووی لە سنووری عێراقدا ئەمجۆرە دەسكەوتانەی بەدەستنەكەوتبوو،وەك ناوەڕۆكی خاڵی سێیەم لە دەستوەری كاتی و ماوەدان بە تێكۆشەری كۆچكردوو مەلا مستەفای بارزانی و گشت ئەو بارزانییانەی ماوەی یازدە ساڵ لە وڵات دوورخرابونەوە كە بەوپەڕی ریزلێنان و شیارییەوە لەكاتی گەڕانەوەدا پێشوازییەكی كەموێنەیان لێبكرێت و دەرهێنانی عێراق لە (پەیمانی بەغداد) كە خاك و گەلی كوردستانیان بە یەكێك لە دوژمنە سەرەكییەكانی دەژمارد و بواردان بە پارتی دیموكراتی كوردستانی عێراق كە وەك پارتێكی نیشتیمانی و دیموكراتی بكەوێتەكاركردن، پارتایەتی ئاشكرا و رۆژنامەی (خەبات) ئۆرگانی پارتییەكە و چەندان گۆڤار و رۆژنامەی پێشكەوتووخواز بە زمانی كوردی بڵاوكرابوونەوە، سەرتاپای دەستكەوتەكانی گیانی نیشتیمانپەروەری و پێشكەوتووخوازی كوردایەتی بووژاندەوە و كەوتنە قۆناغێكی پێشكەوتوترەوە، رەنگدانەوە و كاردانەوەی باشی لەسەر هەست و بزووتنەوەی كوردایەتی لەگشت پارچەكانی كوردستاندا هەبوو. سەرئەنجام شۆڕشی 14ی تەموزی ساڵی 1958 هەڵگەڕانەوەیەكی مێژووی بوو لە مێژووی عێراقدا و هەژانەوەی گەلانی عێراق بوو لەنێو ئەو بارودۆخە رامیاری و ئابووری و كۆمەڵایەتی دواكەوتووی ئەم وڵاتە،پێویستە ئەوەبۆ مێژوو بخرێتەڕوو كە پشتگیریكردنی كورد لە كودەتای ساڵی 1958 لەبەرئەم هۆیانەبووە: یەكەم: جۆری سیاسەتەكانی بەریتانیا و عێراق لەمەڕ دۆزی نەتەوەیی كورد، بەدرێژایی ساڵانی حوكمڕانییەتی پاشایەتی لەعێراقدا، دووەم: هەبوونی پەیوەندی هاوكاری و رێككاری لەنێوان سەركردایەتی كورد و پارت و لایەنە نەیارەكانی ناو عێراق لە دژی سیاسەتەكانی بەریتانیا و حكومەتی پاشایەتی عێراقدا لە چالاكی بەردەوامدابوون، واتە هاوئامانجی و هاوخەباتی لەوقۆناغەدا، سێیەم: دروشم و هەڵوێستە بەراییەكانی رابەرانی كودەتای ساڵی 1958 بەشێوەیەكی گشتی لەگەڵ بەشێك لە دروشم و ئامانجە گشتییەكانی پارتیدا یەكیدەگرتەوە و لەوڕووەوە هیوابەخشبوون بۆ دیموكراتخوازانی عێراق بەگشتی و گەلی كورد بەتایبەتی، چوارەم: هەڵوێستی پۆزەتیڤی وڵاتانی وەكو یەكێتی سۆڤیەت و میسر بەرامبەر بە كودەتاكە و رێنماییكردنیان بۆ دەسەڵاتدارانی نوێی عێراق كە لە سنوورێكی دیاریكراودا رەچاوی مافەكانی گەلی كورد بكەن، لەم روانگەیەشەوە كورد بەرژەوەندی خۆی لەسەرخستنی كودەتاكە و چەسپاندنی كۆڵەكەكانی سیستەمی كۆماری و دوورخستنەوەی هەبوون و دەسەڵاتی ئەو وڵاتە نەیارانە لە ناوچەكە دەبینییەوە. لەمەوە بۆماندەردەكەوێت كورد رۆڵێكی دیار و بەرچاوی هەبووە لە سەركەوتن و سەرخستنی شۆڕش و لەناوبردنی رژێمی پاشایەتی لەعێراقدا و ئەمكارەشی بەرئەنجامی ئەو هەمووە زوڵم و زۆرەبوو كە لە سەردەمی پاشایەتیدا لە كورد كراوە لە باشووری كوردستان، بۆیە كورد هەمیشە چاوی لە هێزێكیدیكەی عێراقی بووە كە وەك فریاد رەسێك كە بێتەسەر حوكم و گۆڕانكارییەكی نۆێ لەعێراقدا ئەنجامبدات و دان بە مافە نەتەوەییەكانی گەلی كوردا بنێت لەناو عێراقدا و هەربۆیە كاتێك شۆڕشی 14ی تەموز لەعێراقدا روودەدات كورد بەشدارییەكی بەرچاوی دەبێت لەسەرخستنی ئەم شۆڕشەدا. بۆیە دەشێت بڵێین ئەم شۆڕشە دەسكەوتی رەنج و كۆششی هاوبەشی نێوان كورد و عەرەب و نەتەوەكانیدیكەی عێراق بوو كە زۆربەی میللەتەكە بە كورد و عەرەب و ئەرمەن و توركمانەوە یارمەتیدەری شۆڕش بوون،سەرئەنجام لەمانەوە دەكرێت بڵێین شۆڕشی 14ی تەموزی ساڵی 1958 موڵكی هیچ نەتەوەیەكی تایبەت نییە بەتەنها بەڵكو مۆڵكی هەموو گەلانی عێراقە بەبێ جیاوازی ئایین و نەتەوە و مەزهەبەوە.
گەڕانەوەی مستەفا بارزانی لە سۆڤیەت و پێوەندی سیاسی لەگەڵ عەبدولكەریم قاسم سەرئەنجام شۆڕی 14ی تەموز روویدا و سەركەوتنێكی دیار و بەرچاوی بەدەستهێنا لەماوەیەكی كەمدا و سەردەمێكی نۆێ بۆ گۆڕانكاری لەعێراقدا هاتەدی و كوردیش چاوی لەو گۆڕانكارییە بوو بۆ چارەی كێشەكانی. ئێستا بەڕووكەش هەموو شتێك بۆ چارەسەركردنی گرژی نێوان بەغداد و كۆمەڵی كورد لە ساڵی 1921وە بەردەوام لەباربوو،لەوبارودۆخەدا سیستەمی حوكمڕانی عێراق چەندین گۆڕانكاری لەسەر ئاستی ناوخۆی و نێوچەیی و نێودەوڵەتی هێنایەكایەوە، لەشێوەی گۆڕانی سیستەمی فەرمانڕەوایی عێراق و پێوەندییە نێوچەیی و نێودەوڵەتییەكان، لەبارەی پرسی كوردیشەوە لە باشووری كوردستان سەرەتای قۆناغێكی نوێ لە بزووتنەوەی نەتەوەی كورد دەستیپێكرد. ئەوەبوو دوو رۆژ دوای كودەتاكە لە 16ی تەموزدا پارتی دیموكراتی كوردستان (بەیانێك)ی دەركرد و هەموو توانایەكی خۆی خستەژێر دەسەڵاتی سەركردایەتی شۆڕشی 14ی تەموز و لایەنگری شۆڕشەكەی كرد، بەمشێوەیە، ئیبراهیم ئەحمەد وەك سكرتێری گشتی پارتی دیموكراتی كوردستان دەستبەجێ‌ پشتگیری پارتی بۆ رژێمی تازە راگەیاند و بەیاننامەیەكی بڵاوكردەوە كەتێیدا بەگەرمی پێشوازی لە رژێمی تازە و ئازادی و برایەتی هەردوو میللەتی كورد و عەرەب دەكرد، لە 16ی تەموزی 1958 پارتی بەیانێكی بۆ گەلی كورد بڵاوكردەوە و لیژنەی ناوەندی بە كۆیدەنگ پەسەندیكرد، كەتێیدا جەختی لەسەر ئەوەدەكردەوە كە پارتی پێیوایە هەلومەرجی نوێی عێراق زەمینە بۆ ژیانێكی پڕلە ئازادی و یەكسانی لەنێوان هەردوو گەلی كورد و عەرەب دەرەخسێنێت، لەبەرئەوە بەهەموو توانایەوە بەرگری لە كۆماری عێراق و چەسپاندن و گەشەسەندنی دەكات و هەموو توانایەكی دەخاتەژێر دەسەڵاتی سەركرداتییەكەوە و ئامادەیە هەموو ئەندام و لایەنگرانی خۆی وەك گیانبەخش سازبكات بۆئەو ئامانجە، حكومەتی تازەی عێراق بەرامبەر بەو هەڵوێستە گەشەكردووەی كورد هەڵوێستێكی ئەرێیانەی هەبوو، ئەمەش لەگەڵ هەنگاودا رەنگیدایەوە كە حكومەت بەپەلە ئەنجامیدا،لەڕاستیدا پشتگیریكردنی سەركردایەتی كورد لە شۆڕشی چواردەی تەموز كارێكی دروست و پڕبایەخبووە، چونكە چاوخشانێك بە ماك و بیروباوەڕەكانی شۆڕشدا دەردەكەوێت كە زۆربەیان لە بەرژەوەندی پرسی كورد بوون. سیستەمی نوێ بەڵێنیدا كە گۆڕانكاری جیدی لە بارودۆخی مەسەلەی كورددا بكات،گۆڕانكاریی تازە نیشاندەری دید و بۆچوونی دەسەڵاتدارانی عێراق بەرامبەر بە كێشەی كوردستان و گەلی كورد یەك لەدوای یەك روویاندەدا،ئەوەبوو لە رۆژی 1958/7/21بە بڕیارێكی تایبەت لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانی كۆماری عێراقەوە گوناهبار و سیاسییەكان عەفووكران و لێبوردنی گشتی راگەیەنرا، (شێخ ئەحمەد)و بارزانییەكان و (شێخ لەتیفی كوڕی شێخ مەحمود)و (گۆرانی شاعیر) یەكەم كەسانێك بوون كە ئەم لێبوردنە گشتییە گرتنیەوە،ئیدی لەئەنجامی ئەو گرنگییەی شۆڕش بوو وەفدێكی پارتی بە سەرۆكایەتی (ئیبراهیم ئەحمەد) لە 27ی تەموزی 1958 سەردانی بەغدادی كرد و لە وەزارەتی بەرگری چاویان بە (عەبدولكەریم قاسم) كەوت، تێیدا ئیبراهیم ئەحمەد بەناوی ئامادەبووانەوە وتارێكی پێشكەشكرد و باسی گەلی كورد و خاكی كوردستانی كرد، هەروەها یاداشتێكی پێشكەش بە حكومەتی تازەكرد كە ناوەڕۆكی یاداشتەكە بریتیبوولە: 1. دەركردنی لێبوردنی گشتی بۆ بارزانییەكان 2. خوێندن بە زمانی كوردی بێت لە كوردستان 3. رێگەبدرێت بە رێكخراوە سیاسی و پیشەیی و كۆمەڵایەتییەكانی كورد كە بەئاشكرا كاری خۆیان ئەنجامبدەن 4. بووژانەوەی كشتوكاڵی و دامەزراندنی كارگەی پیشەسازی لە شارە كوردییەكان و دامەزراندنی فەرمانبەرانی كورد لەوشوێنانە. قاسم لەو دیدارەی لەگەڵ شاندە كوردییەكەدا ئەنجامیدا جەختی لەسەر برایەتی هەردوو نەتەوە كردەوە و بەشێوەیەكی سەرپێی و تەمومژاوی ئاماژەی بە مافە نەتەوەییەكانی گەلی كورد كرد و بانگهێشتی گەڕانەوەی بارزانی بۆ وڵات دووپاتكردەوە،جێگەی باسە كە رۆڵی دیبلۆماسییەتی سەركردایەتی پارتی و خودی (برایم ئەحمەد) كارێگەری راستەوخۆی هەبووە لەسەر (قاسم) بۆ دەربڕینی رەزامەندی بە گەڕانەوەی بارزانی و یاوەرانی بۆ عێراق چونكە سەركەوتنی هەوڵی گەڕانەوەی بارزانی رێگەی بۆ سەركەوتنیدیكە خۆشكرد لەشێوەی خستنەڕووی دۆزی نەتەوەیی كورد و داخوازییەكانی،بەڵام لەمەگرنگتر لە1958/7/27 (دەستوری نوێی) عێراق دانرا، لە بڕگەی (3)ی دەستورەكە دانینا بە هاوبەشی كورد و عەرەب لە خاكی عێراقو بەپێی ئەم دەستورە مافە نەتەوایەتییەكانی كورد لەناو عێراق دەچەسپێ، ئەمەش بۆ یەكەمینجارە دەربارەی یەكێك لەو دەوڵەتانەی كە بەشێك لە كوردستانیان داگیركردووە دانینا بە مافە نەتەوایەتییەكانی كوردا،لەلایەكیترەوە لە ناوەڕۆكی دەستورە كاتییەكەوە بۆ یەكەمجار داننرا بە بوونی كوردا وەكو پێكهاتەیەكی ئێتنیكی جیاواز لەپاڵ ئەوەشدا دانبەوەدانرا كە دەبێت كورد مافی نەتەوایەتی خۆی هەبێت،ئەم یەكسانییەی هەردوو شەریكی عەرەب و كوردە لە چوارچێوەی وڵاتی عێراقدا كە بۆ یەكەمجار لە رۆژی دامەزراندنی وڵاتی عێراق بەم لاوە باسكراوە. بەمشێوەیە لەو دەستورە كاتییەدا حكومەتی نوێی عێراق بەڵێنیدا كە سەرجەم مافە نەتەوەییەكانی گەلی كورد لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا جێبەجێبكات، ئەم مادەیە كە ئەم دەستورە گرتوویەتییەخۆی بە سەركەوتن دادەنرێت بۆ بزووتنەوەی نەتەوەی كورد لە عێراق. جێگەی باسە لەم بەندەی دەستوری كاتی عێراقدا، سەركردایەتی پارتی و خودی (برایم ئەحەمەد) رۆڵیان لەچەسپاندنیدا هەبووە و بۆئەو مەبەستەش بەردەوام لە پەیوەندی و گفتوگۆدابوون لەگەڵ سەركردایەتی پارت و رێكخراوە عێراقیەكان. هاوكات لەگەڵ ئەوانەشدا، عەبدولكەریم قاسم كە دایكی بە كوردێكی شیعە دادەنرا بەئاشكرا سووربوو لەسەر چاككردنی بارودۆخی مەسەلەی كورد و ژمارەیەك كوردی لە ئاستە بەرزەكانی حكومەتدا دانا، تەنانەت لە پێكهاتەی یەكەمین حكومەتیش كە سیازدە وەزیری لەخۆگرتبوو دوانیان كوردبوون، ئەوانیش (بابا عەلی شێخ مەحمود) وەزیری گواستنەوە و ئەشغال و (د.محەممەد ساڵح) وەزیری تەندروستی بوون. سەبارەت بە هەڵویستی مەلا مستەفا و بارزانییەكانی سۆڤیەت بەرامبەر كودەتاكە و عێراقی نوێ‌، ئەوانیش وەك زۆربەی كوردەكانی باشوور دڵسۆزی خۆیان بۆ دەسەڵاتی نوێ پیشاندا، لەم سەرووبەندەدا دوای ئەوەی مستەفا بارزانی هەواڵی سەركەوتنی شۆڕشی بیست لە مۆسكۆ بوو ئەم هەواڵەی بە هاوڕێكانی خۆی راگەیاند و لە 1968/8/21 مۆسكۆی بەجێهێشت و روویكردە رۆمانیا و لە شاری بوخارستانەوە (بروسكەیەك)ی بۆ قاسم نارد و پیرۆزبایی سەركەوتنی شۆڕشی لێكرد و داوایلێكرد رێیبدات خۆی و هاوڕێكانی بگەڕێنەوە عێراق بۆ خزمەت و پشتگیری كۆماری تازە دامەزراو، عەبدولكەریم قاسم سەركردەی شۆڕش و سەرۆكوەزیرانی ئەوكات بە بروسكە وەڵامی نامەكەی بارزانی دایەوە داوایلێكرد بگەڕێتەوە نیشتیمان، نامەكەی بارزانی و وەڵامەكەی قاسم بۆ ماوەی رۆژێك لە بڕگەی یەكەمی دەنگوباس لە ئێزگەی بەغداد خوێنرایەوە، ئالەم روانگەیەوە بارزانی نەمر بۆ دەستەی حكومەتی تازەی عێراق دەیسەلمێنێ كە ئاشتیخوازە و دژی شەرە، لە وەڵامی نامەكەی بارزانیدا قاسم بەناوی حكومەتی نوێی عێراقەوە داوایلێبوردنیلێكرد، دەربارەی ئەو ناعەدالەتییانەی كە حكومەتی پاشایەتی لەوەوپێش دەرهەق بە گەلی كورد پیادەیكردبوو، لەدرێژەی نامەكەدا قاسم داوای لە بارزانی كردبوو بگەڕێتەوە وڵات، ئەم نامەیەی قاسم ئومێدێكی زۆری لای بەرزانی دروستكرد كە لە سایەی حكومەتی نوێدا كۆتایی بە ژیانی ئاوارەیی خۆیی و هاوڕێكانی بهێنێت و بگەڕێتەوە بۆ عێراق و درێژە بە خەباتی نەتەوەیی خۆیان بدەن تادەگەن بە ئامانج. لە ڕیكەوتی 1958/8/21دا هەریەكە لە بارزانی و میرحاج ئەحمەد و ئەسعەد خۆشەوی مۆسكۆیان بەجێهێشت و گەیشتنە بوخاریست و دواتر پراگی پایتەختی چیكۆسلۆفاكیا، پاشان برایم ئەحمەد رێوشوێنی گەڕانەوەی (بارزانی) رێكخست و توانی لەڕێگەی وەزیری ناوخۆ (عەبدولسەلام عارف)ەوە چوار پاسپۆرت ئامادەبكات و بۆ پێشوازیكردن لە بارزانی و هاوەڵەكانی و بەرەو پراگ بەڕێكەوت، دواتر لە پراگ چاویان بە برایم ئەحمەد كەوت و دوای وتوێژێكی كەم لەبارەی رێكخستنەكانی پارتی و بارودۆخی كوردستان، بەباشزانرا كە بە (قاهیرە)ی پایتەختی میسردا بگەڕێنەوە و هەلومەرجی گفتوگۆیەكی سیاسی لەنێوان مستەفا بارزانی و (جەمال عەبدولناسر)دا رێكخرا، بەوهیوایەی كە بناغەی هاوكاری نێوان نەتەوەی (كورد و عەرەب) داڕێژن، ئەوەبوو لە بوخارستەوە و لەڕێگەی باڵوێزخانەی كۆماری عەرەبی یەكگرتوەوە بروسكەیەكی پیرۆزبایی بۆ (قاسم) نارد و تێیدا داوای رێگەپێدانی گەڕانەوەیانی لێكرد، دواتر بۆ پراگ چوو سەرۆكی چیكۆسلۆڤاكیای بینی و لە (1958/8/29)دا نامەیەكی بۆ هەمان مەبەستی پێشوو بۆ قاسم نارد و ئەمیش لە (1958/9/2)دا وەڵامی نامە و بروسكەكەی بەئەرێی دایەوە، لە1958/9/10دا دوابروسكەی پیرۆزبایی و دەربڕینی پشتیوانی و سوپاسگوزاری بۆنارد، لە 1958/10/3دا لە پراگەوە گەیشتە قاهیرە و لە 1958/10/4دا سەرۆكی میسر (جەمال عەبدولناسر) پێشوازیلێكردن و پێخۆشبوونی وڵاتەكەی بۆ گەڕانەوەیان دەربری و لێرەدابوو بارزانی بەردی بناغەی ئەو پەیوەندییە مێژووییەی خۆی لەگەڵ پێشەوای بزووتنەوەی نەتەوایەتی عەرەب دانا. لە ئێوارەی رۆژی 1958/10/6 بارزانی لەنێو پێشوازییەكی رەسمی میللی بێوێنەدا كە بریتیبوونلە دەیان هەزار كەس لە رۆڵەكانی گەلی عێراق بە عەرەب و كورد و كەمینەكانیدیكە هاتبوونە فڕۆكەخانەی موسەننا و گەیشتنە بەغداد و مەلا مستەفای بارزانیان وەك پاڵەوان پێشوازییانلێكرد و بانگیانلێدەكرد: (بارزانی اهلا بیك، شعب العراق یحییك) واتا بارزانی بەخێربێی، گەلی عێراق سڵاوتلێدەكا. بارزانی رۆژێك لە ئوتێل (سەمیر ئەمیس) بەسەردەبات پاشان قاسم كۆشكی كوڕی نوری سەعیدی پێدەدا و لەوێدا نیشتەجێدەبێتو ئۆتۆمبێلێكی خستەخزمەتی و مانگانەیەكی باشیشی بۆ بڕییەوە،بۆ رۆژی دوای سەردانی قاسمی كرد و سوپاسگوزاری و منەتباری خۆی پێشكەشكرد، ئەوەشی دووپاتكردەوە كە: (ئەو خۆی بە سەربازێكی شۆڕشی تەموز دادەنێت و لەژێر فەرمانی زەعیمدایە) ، لەبەرامبەردا قاسم ریزی لە خۆی و بنەماڵەكەی گرت. گەڕانەوەی بارزانی رووداوێكی سادەنەبوو، ئەو كە نوێنەری خەباتی نەتەوەیی كورد بوو هاتەوە تا هێزی خۆی بخاتەسەر هێزی عەرەب بۆ پارێزگاری لە كۆمار، هاتنەوەی بارزانی نەمر بۆ خاكی نیشتیمان لە ساڵی 1958 یەكێتی كورد و عەرەب و كەمەنەتەوەكان پتەوتربوو، هەربۆیەش پێشوازیكردنی بارزانی تەنها لەلایەن كوردەوە نەبوو، بەڵكو خەڵكێكی زۆری عەرەب بەشدارییانتێداكرد لە ئامادەبوون لە فڕۆكەخانەی بەغداد شانبەشانی كورد كە لەگشت ناوچەكانی كوردستان و عێراق هاتبوونە پێشوازی، ئەم هەمووە شتانە بەڵگەی ئەوەیە بارزانی كەسێكی ئاشتیخوازە بە گەڕانەوەی ئاشتی سەقامگیردەبێت لەنێوان گەلانی عێراقدا. بارزانی لەگەڵ گەڕانەوەیدا بۆ عێراق دەستیكرد بە رێپاككردنەوە بۆ گەڕانەوەی هاوڕێكانی، (500) كەس لە هاوڕێكانی بارزانی كە لە رێوڕۆشتنە مێژووییەكەی ساڵی 1947دا بارزانی بردبوویی بەڕێوە و سنوور و سوپای سێ دەوڵەتیان بەزاند كە عێراق و توركیا و ئێران بوون و خۆیان گەیاندە (یەكێتی سۆڤیەت)و هەرلەوێ مابوون، تەنانەت حكومەتی عێراقیش بەپەلە هەموو كارە یاسایی و رواڵەتیی تەواوكرد و بارزانیش میرحاج و ئەسعەد خۆشەویی ناردە مۆسكۆ بۆ هاودەنگی و سەرپەرشتی كاری گەڕانەوەیان و یەكێتی سۆڤیەتیش لای خۆیەوە هەموو ئاسانكارییەكی رێكخست و پاپۆڕی (كرۆزیا)ی ئامادەكرد بۆ گواستنەوەی بارزانییەكان،بەمەش ئەو بارزانییانەی كە لە سۆڤیەت مابوون لە 1959/4/16دا بە كەشتییەكی نەفەرهەڵگری سۆڤێتی بەناوی كرۆزیا لە ئۆدیساوە گەیشتنەوە بەسرە، ئەمانە بریتیبوونلە 460 پیاو 180 ژنی سۆڤیەتی نەژاد، بەتایبەت قەرقیزی و لەگەڵ 225منداڵ،دوای پێشوازییەكی گەورە لە 4/17دا بەسەر كەركوكدا تێپەڕین و چوونەوە بۆ هەولێر و هاوینەهەواری سەلاحەدین و شەقلاوە، لە وێستگەی كەركوكیشەوە دیسان پێشوازییەكی گەورە كرانو ژمارەیەكیان لە بەغداد مانەوە و دەستیانكرد بە هاوكاری مەلا مستەفا، هەر لەومانگەدا بارزانی نامەیەكی سوپاسگوزاری بە بۆنەی گەڕانەوەی یاوەرەكانی لە سۆڤێتەوە بۆ عێراق پێشكەش بە عەبدولكەریم قاسم كرد و بەڵێنەكانی پێشووی دووپاتكردەوە. لە ساڵانی سەرەتای دەسەڵاتی قاسمدا پەیوەندی هێمنی و پێكەوەگونجاندن لەنێوان حكومەت و كوردا پەرەیسەند، قاسم و مەلا مستەفا كەوەك پاڵەوانێك دوای یانزەساڵ لە ئاوارەیی سۆڤیەت گەڕابووەوە بۆ عێراق گەیشتنە ئەو بۆچوونەی كە پێویستە هاوكاری یەكتر بكەن بەمەبەستی بێدەستكردن و بێتواناكردنی نەیارە تایبەتییەكانیان، نەیارەكانی قاسم بریتیبوونلە كۆمۆنیست و بەعسی و (ناسرییەكان)و هەروەها عەرەبە قەومییەكانیدیكە، هەموو ئەمانە هەریەكیان ئاواتەخوازی پێكهێنانی بنیادێكی نۆێی سیاسی كۆمەڵایەتی بوون بۆ عێراق ئەویش بەپێی خەیاڵی خۆیان. هاتنەوەی بارزانیش بەخۆڕایی نەبوو بەڵكو لەئەنجامی كۆمەڵێك هۆكاری ناوەوە و دەرەوەی كوردستان و عێراق و ناوچەكەبوو، بەهاتنەوەشی نەتەوەكەمان گەلێك دەسكەوتی سیاسی و رۆشنبیری و ئابووری و كۆمەڵایەتی لە عێراق بەدەستهێنا، ئەم دەسكەوتانەش لە پارچەكانیدیكەی كوردستان دەنگیدایەوە، ئەوەبوو هەستی نەتەوەیی سەرلەنوێ بووژایەوە لەلایەن كوردەوە، ئینجا لەڕووی دەرەوەش نەتەوەكەمان گەلێك دەسكەوتی مەزنی بەدەستهێنا لەوانە: پاڵپشتیكردنی یەكێتی سۆڤیەت و وڵاتانی بەرەی سۆشیالستی لە گەڕانەوەی بارزانی و هەڤاڵەكانی دەسكەوتێكیدیكەی گەورەبوو لەسەر ئاستی دەرەوە نەتەوەكەمان بەدەستیهێنا، هەروەها كێشانەوەی عێراق لە پەیمانی بەغداد لە رۆژی 24ی حوزەیرانی 1959، ئەم پەیمانەش لە ئەساسەوە دژی نەتەوەی كورد دامەزرابوو لەنێوان داگیركەرانی كوردستان بە پاڵپشتی بەریتانیا و كشانەوەی عێراق لە یەكێتی هاشمی. هاوكات لەگەڵ ئەوانەشدا، سەرئەنجام بەهۆی سەركەوتنی شۆڕشی 14ی تەموزی 1958 لە عێراق ئاسۆیەكی نوێ بۆ نەتەوەی كورد كرایەوە بەتایبەت بۆ گەلی كورد لە كوردستانی عێراق لەسەر ئاستی دەرەوە و ناوەوە گەلی كورد گەلێك دەسكەوتی بەدەستهێنا، لەسەر ئاستی ناوەوەش وەك: لە بەندی (3)ی دەستوری عێراق هاتووە كە (كورد و عەرب) لەم نیشتیمانەدا هاوبەشن و كورد بوو بە ئەندام لە ئەنجوومەنی سەركردایەتی كە لە سێ ئەندام پێكهاتبوو ئەویش بەڕێز عەقید (خالید نەقشبەندی) بوو و یەك وەزیری كورد لە حكومەت بەشداربوو، سەرئەنجامیش گەورەترین دەستكەوت كورد بەدەستیهێنا گەڕانەوەی بارزانیبوو بۆ عێراق و پارتی دیموكراتی كوردستان بە رەسمی ناسرا و بە دەیان رۆژنامە و گۆڤار بە زمانی كوردی دەردەچوون و دروشمی دەوڵەتی تازە نیشانەی سەردەمی وەك یەكبوونی دوو نەتەوەی كورد و عەرەبە، چونكە لە ئاڕمی رەسمی كۆماریدا كە بریتییەلە خەنجەرێكی كوردی و شمشێرێكی عەرەبی و بەشێوەیەكی یەكتربڕ دانراون وەك رەمزێك بەرجەستەدەبێت. لە ساڵی 1959دا پەیوەندی سەركردایەتی كورد و قاسم بەهێزبوو ئەمەش وایكرد حكومەت رێگە بە دەرچوونی (14) گۆڤار و رۆژنامەی كوردی بدات،لەنێوانیاندا رۆژنامەی (خەبات)ی ئۆرگانی ناوەندی پارتی دیموكراتی كوردستان كە لە 1959/4/4دا دەرچووە و رۆژنامەی كوردستانیش زمانحاڵی ئەو پارتەبوو، هەروەها لێرەوە ئاسۆیەكی بەربڵاو لەبەردەم گەلی عێراقدا كرایەوە و بناغەی بۆ برایەتی هەردوو نەتەوەی سەرەكی لە كورد و عەرەب و كەمایەتییەكانی نەتەوەی ئایینی دانا،یەكێكیدیكە لە دەسكەوتە فەورییەكانی شۆڕش كە بۆ كوردان یەكجار بەبایەخە ئازادی چاپەمەنییە، هەڵبەتە كوردەكان لە سایەی رژێمی پێشووشدا دەیانتوانی ژمارەیەك گۆڤار و رۆژنامە دەربكەن، بەڵام ئەم بڵاوكراوانە هەمووی ئەدەبی و لێكۆڵینەوەی مێژوویی و ئەدەبی و چیرۆك و شیعر بوون، كەموزۆر بەلای باسی رووداوە سیاسییە هاوچەرخەكاندا نەدەچوون، هەتاو كە مانگانە بوو لە ساڵی 1953 لە سلێمانی دەردەچوو وەكو گەلاوێژ كە دوای شۆڕش هیوا جیگەی گرتەوە و ژین كە گۆڤارێكی دوو هەفتانە بوو، پاش شۆڕش كوردانی سلێمانی جگەلەمانە پێشكەوتن و شەفەقیان بڵاودەكردەوە، لەكەركوكدا گۆڤاری بەیان و رۆژی نوێ بڵاودەبوونەوە،بەمەش پاش سەركەوتنی شۆڕش كورد دەستیاندایە چاپ و بڵاوكردنەوەی رۆژنامە و گۆڤاری نوێ و تێیاندا باسی سیاسیان بەگوێرەی رۆژ و سەردەم بڵاوكردەوە و كورد لە بارودۆخی نوێ و داڕمانی رژێمی پاشایەتی و بەستنی پەیمانی برایەتی و هاوكاری لەگەڵ عەرەب خۆشحاڵبوون، ئەو خۆشحاڵییە لە وتار و نووسراوەكانی ناو بڵاوكراوە و چاپەمەنی كوردیدا بەشێوەیەكی بەربڵاو رەنگیدایەوە، هەروەها قاسم بەڕێوەبەرایەتییەكی بۆ خوێندنی كوردی دامەزراند، لە زانستگەی بەغدادیش بەشێكی بۆ زمانی كوردی كردەوە، بەرنامەی كوردی رادیۆی بەغداد زیادكرا، لە قوتابخانە سەرەتاییەكاندا دەرس بە كوردی دەگوترایەوە،هەروەها رێگەدرا بە كورد زمانی كوردی وەك زمانی رەسمی خۆیان بەكاربهێنن، بەمشێوەیە لە ساڵانی سەرەتادا رژێمی قاسم بواری چالاكی كەلتوری كوردی دا هەتا گەشەبكات و پەڕەبسەنێت. سەرئەنجامی ئەمانەش كورد پشگیری و هاوكاری تەواوی لە دەسەڵاتەكەی قاسم دەكرد و لە زۆربەی رووداوەكاندا هاوكاری تەواوی قاسمی دەركرد، یەكێكیدیكە لەو رووداوانەی كە لەعێراقدا روویدا، كورد رۆلێكی باشی بینی لە دامركاندنەوەی بۆ هاوكاری عەبدولكەریم قاسم كودەتای (عەبدولوەهاب شەواف) بوو لە موسڵ، ئەمەش لەڕێكەوتی 8 مارسی 1959 لەشكری دووی عێراق لە موسڵ بە فەرماندەیی شەواف كودەتایكرد و هەوڵیدا هێرشبكاتەسەر بەغداد، ئەمكارەش جێگەی عەبدولكەریم قاسمی خستەمەترسییەوە چونكە ئەگەر لە سەربازەكانی ناو بەغداد كەڵكیوەربگرتایە ئەوا ناسرییەكان لەوانەبوو لەپشتەوە پەلاماریبدەن و ببنەهۆی رووخانی رژێمەكەی و هەروەها لەوانەبوو هەندێك لە هێزەكانی لەكاتی شەڕدا بچنەپاڵ لەشكری دووەم هەرچۆن بوو قاسم بەبیریداهات داوایلە شوعییەكان و كوردەكانی ژێر فەرماندەی بارزانی كرد بۆ رووبەڕووبونەوە و دامركاندنەوەی یاخیبوونەكە، ئەوەبوو بارزانی پشگیری لە رادەبەدەری قاسمی كرد و هەزاران پێشمەرگەی نارد بۆ موسڵ بۆ شەڕكردن شانبەشانی حكومەت، سەرئەنجام شەڕ هەڵگیرسا و تەنیا شەڕی نێوان لایەنگرانی كۆماری عەرەبی یەكگرتوو و دژەكانی نەبوو بەڵكو لەپاڵ ئەوەشدا شەڕی خاوەن زەوییەكانیش بوو بە دژی جوتیاران و هەروەها شەڕی خێڵە كوردەكان بوو دژی خێڵەكانیدیكە، سەركەوتنی هێزە دڵسۆزەكانی قاسم بووە هۆی هاریكارییەكی نزیكی نێوان مەلا مستەفا و عەبدولكەریم قاسم، لەڕاستیدا ئەگەر هێزەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان نەبوونایە لەوانەبوو عەبدولكەریم قاسم بڕووخێت، لەهەمانكاتیشدا ئەو یاخیبوونە لە ئەساسەوە دژی گەلی كورد بوو تەنانەت وایانپیشاندەدا كە گوایە قاسم دەوڵەتێكی كوردی دادەمەزرێنێت،سەرئەنجام كودەتای شەواف بە كوژرانی رێبەرەكەی كە برینداربوو لە نەخۆشخانە كەوتبوو، پووچەڵدەبێتەوە، ئەوەبوو موسڵ بۆ ماوەی 48 سەعات لە دەستی (جەنگاوەرانی كوردا) دەبێت. هەروەها یەكێكیدیكە لەو رووداوانەی كە روویدا جووڵانەوە چەكدارییەكەی (شێخ رەشید لۆلان) بوو كە پارتی و بارزانی لەسەر داوای قاسم رۆڵی كارێگەریان بینی لە دامركانەوەی كە لە ساڵی 1959دژی حكومەت ئەنجامیدا بەهاندان و پشتیوانی توركیا و ئێران،بارزانی بەم كارانەی خزمەتێكی گەورەی بۆ بەغداد پێشكەشكرد و ئەو هێزانەی سەركوتكردبوو كە هەڕەشەیان لە قاسم دەكرد وەك ناسیۆنالیستەكانی عەرەب و بەعسییەكان و هۆزە یاخیبووەكانی كورد، سەرئەنجامیش عەبدولكەریم قاسم لە كانوونی دووەمی ساڵی 1960دا پاداشتی مەلا مستەفای دایەوە بەوەی كە مۆڵەتی یاسایی دا بە پارتی دیموكراتی كوردستان و هەروەها ئەو زەویوزارانەشی بۆ خودی مەلا مستەفا گێڕایەوە كە لە سەردەمی رژێمی پاشایەتی دەستیبەسەرداگیرابوو،هەموو ئەم كارانە شایەنی ئەوەبوون كە بیسەلمێنێ كوردەكان پارێزەر و پشتیوانی قاسم بوون، لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا لە كۆتایی ساڵی 1959و سەرەتای ساڵی 1960و ساردی كەوتەنێوان پارتی و قاسمەوە، رەوتی پەیوەندییەكانیان بەجۆرێك گۆڕا كە لەئاكامدا پەیڕەوكردنی سیاسەتێكی شۆڤێنیزمانەی توندڕەوی لەلایەن قاسمەوە دژبە گەلی كورد لێكەوتەوە، لەگەڵ هەموو ئەو هاوكاری و یارمەتییەی كوردەكان پێشكەشی قاسمیان كرد لەسەرخستنی خۆی و شۆڕشەكەی، بەڵام سەرئەنجام ئەمە پێچەوانەبوویەوە و بە زیانی كورد كۆتاییهات و قاسم لەو هەڵویستە باشانەی پەشیمانبوویەوە كە لە سەرەتای شۆڕش بەڵێنی جێبەجێكردنیدابوو بەرامبەر بە كورد و بەڵام ئەوەمان بۆ ڕوونبوویەوە كە هەموو ئەم كارانەی قاسم بۆ كات بەڕێكردن بوو لەو قۆناغە مێژووییەی عێراقدا. تێكچوونی پەیوەندی مستەفا بارزانی و عەبدولكەریم قاسم هاوكاری و یارمەتی بارزانی لەگەڵ قاسمدا بەتایبەتی لە سێ ساڵی یەكەمی شۆڕشی 14ی تەموزدا وایكرد كە كورد پێشكەوتنی باش لەڕووی یاساییەوە بەدەستبهێنێت، بەڵام دواتر ئەوەی كورد چاوەڕوانیدەكرد نەهاتەدی و سیاسەتی قاسم بەتەواوی بەرامبەر بە كورد گۆڕانیبەسەرداهات و مافە دیموكراسییەكانی عێراق و كوردستانی نەسەلماند. لەڕاستیدا قاسم كە لە سەرەتاوە بەمەبەستی چەسپاندنی شوێنپێی خۆی روویەكی خۆشی پیشانی ئازادیخوازانی كورد دا و بەڵێنی بەدیهێنانی مافە نەتەوایەتییەكانی گەلی كوردی پێدان، هەرزوو پشتیكردە بەڵێنەكانی و كەوتەبیانووگرتن بە دیموكراتخوازانی كورد، كارێكی وا كە گشت هەوڵێكی ئاشتیخوازانەی پووچەڵكردەوە و پەیوەندییەكانی نێوان كورد و قاسمی گەیاندە بنبەست، هەربۆیە رێبەرایەتی جووڵانەوەی نەتەوایەتی گەلی كورد لە كوردستانی عێراق كە ئەودەم خۆی لە مەلا مستەفا و پارتی دیموكراتی كوردستاندا دەبینییەوە پەنایان بۆ خەباتی چەكداری برد تاوەكو خواستە نەتەوەییەكانی كورد بهێننەدی. تەنانەت قاسم دوای ئەوەی جێی خۆی قایمكرد و دەسەڵاتداریەتی خۆی چەسپاند، دەرگای ئازادی بۆ دەمارگیریەتی عەرەبی خستەسەرپشت و كوردەكانیش لێیانڕوون و ئاشكرابوو كە حكومەت ئامادەنییە هیچجۆرە مافێكی تایبەتیان بداتێ‌و هەموو ئەو دەسكەوتانەی كە جووڵانەوەی نەتەوەیی كورد بەدەستیهێنابوون حكومەتی عەبدولكەریم قاسم هێدی هێدی لە كوردی دەسەندەوە و پاشگەزدەبوویەوە. كاتێك كە شۆڕشی 14ی تەموز دووچاری كۆسپ و گلانی گەورە بوویەوە بەهۆی ئەو بەشبەشییەی كە لە ئەنجامی ململانی لەسەر دەسەڵات لەناو باڵە جیاجیاكاندا سەریهەڵدا، ئەو ئەنجامانەش لێیكەوتنەوە بوونە مایەی ئەوەی عەبدولكەریم قاسم دەسەڵات داگیربكات و دواتر شۆڕش وردەوەردە لە بنەما سەرەكییەكانی خۆی لایدا و پێگە میللییەكەشی رووی لە كەمبوونەوە كرد و ئەنجامەكەشی بوویە هۆی ئەوەی پەیوەندی نێوان قاسم و بارزانی رووی لە ئاڵۆزیكرد، لەلایەكیدیكە عەبدولكەریم قاسم لە دەركەوتنی كەسایەتی مەلا مستەفای بارزانی و حیزبەكەی نیگەرانبوو، ئەمەش بەتایبەت دوای سەفەرێكی دوو مانگی بۆ یەكێتی سۆڤیەت. بارزانی لە 1960/11/3دا بۆ بەشداری لە ساڵیادی شۆڕشی ئۆكتۆبەر بۆ مۆسكۆ دەچێت، خرۆشۆڤ لەو دیدارەدا زۆر بەڕێزەوە رەفتاری لەگەڵ دەكات، بارزانی تاناوەڕاستی مانگی 1961/1 بۆ بەغداد ناگەڕێتەوە و هێچ كەسێك ئاگاداری ئەوەنییە كە چ شتێك لەنێوان ئەو و رێبەری سۆڤیەتدا بووە، ئالەم سەروبەندەدا پێوەندی بارزانی و قاسم زۆر بە خراپی بەرەو تێكچوون دەچێت،بەڵام وەك لەسەرچاوەكاندا هاتووە، بارزانی لەو سەفەری مۆسكۆ كۆمەڵێك گفتیپێدەدرێت، لەوانە یەكێتی سۆڤیەت چەك و جبەخانەی بە باڵەفڕ بە سنووری ئێران لەپشت چیایی شیرینی ناوچەی بارزان فڕێدەداتەخوارەوە، بەڵام لەبەر هەندێك گرفتی تەكنیكی جێبەجێنەكراو لەجیاتی ئەوە بڕێك پارە تەرخانكرا لەڕێگەی باڵوێزخانەی سۆڤیەت لە بەغدا دەگەیشتە دەست بارزانی كە ئەم پارەیەش بۆ كڕینی چەك بوو،بارزانی لە1961/1/13دا گەڕایەوە بەغداد و بۆ رۆژی داویی داوای چاوپێكەتنی عەبدولكەریم قاسمی كرد، بەڵام قاسم بەئەنقەست چاوپێكەتنەكەی دواخست، بارزانی زیاتر لە هەفتەیەك چاوەڕوانبوو تاتوانی عەبدولكەریم ببینێ، بارزانی لە قسەكانی قاسمدا بۆیدەركەوت قاسم ئەوەندەی گومان لەدڵدایە هەروا بەسانایی پاكنابێتەوە و ئەو دڵنیابوو لەوەی بارزانی ركەبەری سەكردایەتی لەگەڵدا دەكات، بارزانی لەم دیدارەیدا هەوڵیدا دڵی قاسم بهێنێتەوەجێ و گۆمانەكانی بڕەوێنێتەوە و گەرد بەدڵییەوەنەهێڵێت و دڵنیایبكات كەوا هەرچی گومان لەدڵیدایە هیچی لەجێدانییە، ئەو و پارتی هیچ نیازێكی خراپیان بەرامبەر ئەو نییە، هەرچی بەڵگە و هۆیەكی متمانەپێپەیداكردنی قاسمی شكبرد هەمووی لەگەڵدا بەكارهێنا، بەڵام هیچ دادێكینەدا و ئەنجامێكینەبوو، لەڕاستیدا ئەمە یەكێك بوو لە هۆیەكانی تێكچوونی بارزانی و قاسم لەپاش گەڕانەوەی لە مۆسكۆ كە بەردەوام گومان و دوودڵی قاسم لە بارزانی زۆر زیادیكرد و ساردییەك كەوتەنێوانیان كە بەردەوام رووی لە خراپی دەكرد. لەگەڵ ئەوانەشدا سیاسەتی قاسم و دەسەڵاتە ناوخۆییەكانی دژبە كورد لە كۆتاییەكانی ساڵی 1960 مۆركێكی ئاشكرای لەخۆگرتبوو، ئەندامانی پارتی دیموكراتی كوردستان و سەركردەكانیشی لە بەغداد و شارەكانیتریش رووبەڕووی راوەدوونان و تیرۆر و تۆقاندن بوونەوە، لە بارودۆخێكی ئاوادا مستەفا بارزانی وقاسم بەیەكگەیشتن كە ماوەی سێ كاتژمێری خایاند، بەڵام نەگەشتنە ئەنجامێكی چاوەڕوانكراو ئەوەبوو لە ئازاری ساڵی1961بارزانی و چەند سەركردەیەكیدیكەی پارتی دیموكراتی كوردستان لەسەر داوای مەكتەبی سیاسی حیزب بەغدایان بەجێهێشت بەرەو كوردستان، چونكە مانەوەی بارزانی لە بەغداد مەترسیداربوو،لە بەدبەختی عەرەب و كورد ئەو لیبراڵییەتە زۆری نەخایاند كە چنگی قاسم لە كورسی گیربوو، بووبە دیكتاتۆرێكی سوپادۆست و لەگشت بەهرەكانی پەشیمانبوویەوە و یەك لەدوای یەك كەوتەلێدانی پارتەكان. بارزانی هەوڵێكی زۆری دەدا قاسم لە خۆی رازیبكات و كارێكی وانەكات كە دڵی بڕەنجێنێت، بەڵام ئەم پەیوەندییە تاسەر بەردەوامنەبوو هەر زوو عەبدولكەریم قاسم بەهۆی كارێگەربوونی بە بیروباوەڕی عەرەبە شۆڤێنییەكان و ئەوانەی دژی چارەسەركردنی كێشەكەبوون بەڕێگەی ئاشتییانە و ناكۆكی نێوان كورد و قاسم دەگاتە رادەیەك كە چەند رێوشوێنێكی خراپ دەرهەق بە كورد بگرنەبەر، هەر لە داخستنی رۆژنامەوە تادەگاتە دروستكردنی گیروگرفتیتر، بۆیە وردەوردە لادانی قاسم لەو بەڵێنانەی كە لە دەستوری كاتیدا بە گەلی كوردی دابوو وای لە پارتی دیموكراتی كوردستان كرد كە بیر لە هەڵوێستی خۆیان بەرامبەر بە قاسم و داكۆكیكردنی پتر لە مافە نەتەوەییەكانی گەلی كورد بكەنەوە و لەبەرامبەریشدا هەڵوێستەكانی حكومەت بەرامبەر بە كورد توندتردەبوو، لەهەمانكاتدا حكومەت سیاسەتی (پەرتكە و زاڵبە)ی پێڕەودەكرد و لەپێناوی دژایەتی مەلا مستەفادا پەنای بردبوویەبەر هاندانی خێڵە كوردەكانی نەیاری بارزان، دواتر حكومەتی قاسم كۆمەڵێك بریاریدەركرد كە زیاتر زەمینە بۆ دوورخستنەوەی پەیوەندییەكانی نێوانیان رەخساند، لەوانە كۆنگرەی مامۆستایانی قەدەغەكرد كە بڕیابوو لە شوباتی 1961دا لە شەقلاوە ببەسترێت، لەهەمانساڵیشدا رژێمی قاسم كەوتەشێواندنی مێژوو و رەگەزی رەسەنی كورد و وشەی كوردی گێڕایەوە بۆئەو نازناوەی كە گوایە فارسەكان لەسەردەمی داگیركردنی وڵاتان لەلایەن ئیسلامەوە بۆ شەركەرە ئازاكانیان بەكاریانهێناوە، مەبەستی قاسم لەم هەڵوێستەدا ئەوەبوو كە نكۆڵی لە نەتەوەی كورد بكات و لە بەڵێنەكانی خۆی پاشگەزبێتەوە سەبارەت بە مافەكانی كورد. بەمشێوەیە پێوەندی نێوان عەبدولكەریم قاسم و پارتی دیموكراتی كوردستان هەر لە ساڵی 1961ەوە و بەجۆرێكی تایبەت و لەپاش گەڕانەوەی بارزانی لە زستانی ساڵی 1961 لە سەفەری مۆسكۆ بۆ بەغداد بەردەوام رووی لەخراپیبوو، دەرهاویشتەی ئەم پەیوەندییە ئاڵۆز و گرژە و وەرگەڕانی عەبدولكەریم قاسم لەو پرەنسیپانەی كە لەكاتی هاتنەسەر حوكم هەیبوو و لە دەستوری كاتی عێراق رەنگیدابوویەوە، دەركردنی ژمارەیەكی زۆری كرێكارانی كورد لە كۆمپانیای نەوتی كەركوك و دامودەزگا بەریوەبەرایەتییەكانی عێراق و دەركردنی ئەفسەرە كوردەكان لە سوپا و دامودەزگا مەدەنییەكان بەتایبەتیش لە پارێزگاكانی كوردستان،تەنانەت لە كۆتایی ساڵی 1960 كورد بە سەركردایەتی بارزانی یەكەم مەترسیان لەبەردەم قاسم قوتكردبوویەوە، قاسم ترسی شەخسییەت و نێوبانگ و شۆرەت و دەسەڵاتی بارزانی لەدڵنیشتبوو، ویستی ئەویش و كورد بێهێزبكات و رۆژنامە كوردییەكانی یەك لەدوای یەك قەدەغەكرد، دواتر قاسم كەوتەگیانی بڵاوكراوە كوردییەكان و لەئەنجامدا پێنج رۆژنامەی رۆژانەی لە بەغداد (خەبات كە ئۆرگانی پارتی دیموكرات بوو، دەنگ، كورد، ئازادی، كوردستان) بڵاوكردنەوەیان قەدەغەكرا و رۆژنامەنووسان دەستگیركرانو هەروەها دەسەڵاتدارانی عێراق بڕیاری دەستگیركردنی ئیبراهیم ئەحمەد و جەلال تاڵەبانیان دەركرد كە دوو سەركردەی پارتی دیموكراتی كوردستان بوون و بڕیاری قەدەغەكردنی رێكخراوەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان لە كەركوك و موسڵ پاشان لە شارەكانیتریش كە ئەمەش سیاسەتێكی رەگەزپەرستانە بوو لەبەرامبەر گەلی كورد،قاسم پێیوابوو ئەگەر كێشە و ناكۆكی لەنێوان سەرۆكخێڵەكان و مەلا مستەفادا پەرەیپێبدرێت باشترین رێگەچارەیە بۆ لاوازبوونی دەسەڵاتی بارزانی بۆئەم مەبەستەش بە پارە و چەك كەوتە هاوكاریكردنی خێڵەكانی (زێباری و برادۆست و سورچی و هەركی و رێكانی)، لەهەمانكاتدا سەرۆكهۆز و دەرەبەگەكانی بە چەك و پارە دژی بارزانی هاندا و دەستی خێڵەكانی ئاوەڵاكرد بۆ نانەوەی شەڕی خێڵەكی لە ناوچەكە،بەمشێوەیە وەك پێشتر باسكرا رژێمی قاسم چەندین رێگە و شێوازی ترسناكی گرتەبەر بۆ سەركوتكردن و بەرەنگاربوونەوەی رەوتی نیشتیمانی كوردی، ئەویش بە (پێدانی چەك و پارە بەسەر هۆز و خێلە كوردییەكان*)ی دۆستی حكومەت و دژ بە بارزانی و هەوڵیدا كوردەكان دژی یەكتر چەكداربكات و هەوڵیشیدا یەكێك لە بەهێزترین هۆزە عەرەبییەكان كە هۆزی (شەمەر)ە بەكاربهێنێت دژی كورد، بەڵام ئەو هۆزانە ئامادەنەبوون ئەم كارەبكەن، لەلایەكیدیكەشەوە بارزانی لەگەڵ هەندێك لە هۆزە نەیارە دێرینەكانی دەورووبەری بارزان تووشی شەڕهات. لەگەڵ هەموو ئەو بەڵێنانەی كە پێشتر درابوون بە كورد هیچی بەدینەهات. سەرئەنجام دەسەڵاتی تازەش هەمانشێوازی سیاسەتی پاشایەتی بەكارهێنایەوە دژی كورد و كەوتەدژایەتیكردنی فێربوونی رۆشنبیری كوردی و كێشە و تەگەرەیان دەخستەبەردەم بەرەوپێشچوون و گەشەكردن، زۆربەی خوێندنگەكانیش لەئاستی خۆیان مانەوە، پرۆسەی فێربوونیش بە زمانی عەرەبی بوو، جگەلە قوتابخانە سەرەتاییەكان لە شاری سلێمانی و چەند شوێنێكیتر و لە خوێندنگە كوردییەكانیشدا بەهیچ جۆرێك رێگەنەدەدرا بە خوێندنی مێژوو و زمان و ئەدەبی كوردی، هەروەها كوردستان بێبەشكرا لە زانكۆی كوردی و لەهەمانكاتیشدا خوێندكارانی كورد بێبەشبوون لە ناردنیان بۆ دەرەوەی وڵات و ژمارەی خوێندكارە كوردییەكان لەكۆلێژەكاندا كەمكردەوە، هەروەها بەبیانووی كەمی چاپ و بڵاوكردنەوەی كتێبی كوردی زمانی دایكیان قەدەغەكردبوو لە كۆی 211 چاپخانە لەعێراقدا تەنها 10 دەزگای چاپخانە لەكوردستاندا هەبوو، بەمشێوەیە ئەمانە هۆكاری گرژی و ئاڵۆزی بزووتنەوەی كورد و حكومەت بوون، رێگە خۆشكەربوون لەبەردەم هەڵگیرسانی شۆڕشێكی نەتەوەیی لەكوردستاندا. لەهەمانكاتدا بارودۆخی عێراق دوای چوار ساڵ لە بەرپابوونی شۆڕشی 14ی تەموزی 1958 زۆر تێكچووبوو، لەلایەنی ئابورییەوە قورسایی گوزەران لەسەر چینە رەنجكێشەكان زۆر زیادیكردبوو، ئەو پلانە ئابورییەی كە دیراسەكرابوو هیچجۆرە ئەنجامێكی لێنەكەوتەوە و ئەو چاكسازیی كشتوكاڵییەی كە شۆڕش رایگەیاندبوو بەجێنەهێنرا، لە بواری سیاسیشدا ئازادی و دیموكراتییەت خەفەكرا و هیچ یەكێك لەوبەڵێنانەی كە شۆڕش پێشكەشیكردبوو نەهاتەدی لە گواستنەوەی دەسەڵات بۆ گەل و دەسەڵاتی سەربازی تادەهات زیاتردەبوو، لەڕاستیدا پێویستە ئەوەبۆ مێژوو بوترێت كەوا حكومەتی عێراق لە سەرەتای دامەزراندنیەوە هەتا رووخانی رژێمە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق بەڵێنێكی روونیان بە كورد نەداوە و جێبەجێبكەن، ئەوەی ئەوان باسیانكردووە تەنها مەرەكەبی سەر كاغەز بووە و نەچووەتە بواری جێبەجێكردنەوە و تەنها كاتبەسەربردن و سوودلەكاتوەرگرتن بووە بۆ خۆیان و لاوازی و خۆشباوەڕی سەركردەكانی كورد بووە بە وەعد و بەڵێنی ئەوان، هەرئەمەش وایكرد بە درێژایی ئەو دەسەڵاتانە كورد هیچی دەستنەكەوێت جگەلە شەڕ و ماڵوێرانی و لەسەر ئەنجامی ئەو هەڵوێستانەی قاسم بەرامبەر بە كورد، كوردی بەرەو شەڕ و شۆڕشێكی مێژوویی برد ئەویش شۆڕشی ئەیلول بوو كە دیسانەوە سەرجەمی پەیوەندییەكانی بردەوە خاڵی سەرەتا كە كورد لەوپێناوەدا هەوڵێكی جیدی بۆدابوو تا پەیوەندییەكانی ئاساییبكاتەوە. هەڵگرسانی شۆڕشی ئەیلول و لەناوچوونی عەبدولكەریم قاسم گۆڕانكاری لە پەیوەندی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و عەبدولكەریم قاسم بەچەند هەنگاوێكی یەك لەدوای یەك گوزەریكرد، لەكۆتاییدا گەیشتنە رووبەڕووبونەوە و پێكدادانی چەكداری، سەرئەنجام پەیوەندییەكانی نێوان كورد و حكومەتی قاسم رۆژ لەدوای رۆژ بەرەونەمان و هەڵوەشان چوو، قاسم لەسەرجەم بەڵێنەكانی خۆی پاشگەزبوویەوە كە بڕیاربوو بۆ كوردی بەرجەستەبكات، ئەمانە و كۆمەلێك هۆكاریدیكە بوونە هۆی زەمینە خۆشكردن بۆ بەرپابوونی شۆڕشێكی چەكداری لە دژی حكومەتی قاسم، لەلایەكیدیكەوە دەسەڵاتی بۆرژوای عەرەبی بەجۆرێكی شۆڤێنییانە كەوتەداپڵۆسینی نەتەوەی كورد و بەمەش سەرەتای تێكشكانی شۆڕشی تەموز دەستیپێكرد، سیاسەتی تاكڕەوی عەبدولكەریم قاسم و نەسالماندنی مافە دیموكراسییەكانی عێراق و كوردستان هاندەری سەرەكیبوون بۆ بەرپابوونی شۆڕشی ئەیلولی ساڵی 1961. هەموو بیروڕاكان لەوەدا هاودەنگبوون كە 11ی ئەیلولی 1961 سەرەتای شۆڕشی مەزن بوو، سیاسەتی چەوتی دوژمنكارانەی لە مەسەلەی نەتەوەی كورددا دەورێكی دیار و ناهەمواری هەبوو كە بوویە هۆی هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلول، ئەم شۆڕشە وەڵامدانەوەیەكی مێژووییبوو بەرامبەر بە سیاسەتی سەركوتكەرانەی حكومەتی قاسم، ئەنجامی پاشگەزبوونەوەی حكومەتی عێراق بوو لە بەڵێنەكانی بۆ چارەسەركردنی كێشەی نەتەوایەتی كوردستان لە چوارچێوەی ژیانی دیموكراتی و ئاشتیدا،ئەم شۆڕشەش لە ئەنجامی كۆمەڵە هۆكارێك دەستیپێكرد كە هەندێك لەم هۆكارانە بۆ بارودۆخی كوردستان و ویست و ئیرادەی سەركردایەتی كورد دەگەڕێتەوە و هەندێكیدیكەش بۆ بارودۆخی عێراق و ویستەكانی عەبدولكەریم قاسم دەگەڕێتەوە و هەندێكیدیكەیان بۆ هۆكارە دەرەكییەكان دەگەڕێتەوە، هەموو ئەم هۆكارە جیاجیایانە بەیەكەوە كۆدەبنەوە و وا لە كەشوهەوای كوردستان و ئیرادەی كوردەكان دەكا كە بتەقێتەوە، عەبدولكەریم قاسم وردەوردە كەسایەتی تاكڕەوانەی خۆی بەدەرخست و نەیدەتوانی كەسایەتی تاكێكیدیكە ببینێ كە خۆی لە شانی ئەوبدات، چونكە خۆی لەبنەڕەتدا پارتێكی نەبوو بۆیە نەیدەتوانی ژیانی فرەحیزبی و بەدەركەوتنی حیزبی شیوعی عێراقی و پارتی دیموكراتی كوردستانیش ببینێ كە باڵادەستترین حیزب بوون،سیاسەتی تاكڕەوی عەبدولكەریم قاسم و نە سەلماندنی مافە دیموكراسییەكانی عێراق و كوردستان هاندەری سەرەكیبوون بۆ بەرپابوونی شۆڕشی ئەیلولی 1961،سیاسەتی قاسم لەوكاتەدا بەرامبەر بە حیزبە سیاسییەكانی عێراق (عەرەب و كورد) گەیشتبووە ئەو رادەیەی كە لەلایەكەوە هەوڵی كەمكردنەوە و لێدانی حیزبی شیوعی عێراقی دەدا و لەلایەكیتریشەوە دەیویست ناكۆكی بخاتەناو سەركردایەتی پارتی و پرۆژە و داواكانیان پووچەڵبكاتەوە ئەویش لەڕێگەی مەلا مستەفاوە دەیویست ئەمكارە جێبەجێبكات،تەنانەت لەڕێكەوتی 1961/3/6 جگەلە شاری بەغدا و سلێمانی و حكومەت بڕیاری داخستنی هەموو بارەگاكانی پارتی دەركرد و بەشێك لە لێپرسراوانی دەستگیركران، سەرئەنجام قاسم كەوتە ئابڵۆقەدانی پارتە سیاسییەكانی ئەوكات و لێدانی دەسەڵاتیان لە داموودەزگا دەوڵەتییەكاندا و ئەمەش سیاسەتیكیدیكەی قاسم بوو، دیارە ئەمە هەلێكی گونجاوبوو لەهاتنەدی ویستی عەبدولكەریم قاسم بە چڕكردنەوەی ناكۆكییەكان و دژایەتیكردنی نێوان پارتەكان، تا بەئاسانی دەسەڵاتی خۆی بەسەر تەواوی گەلانی عێراقدا بسەپێنێ، ئەوەی قاسمی تووشی لادانكرد و لە بنەما سەرەكییەكانی شۆڕشی دوورخستەوە و خستیەنێو زەلكاوی هەڵەوە شێتی خۆبەزلزانی بوو كە خۆی بە نموونەی باڵای جەماوەر و بەرزتر لە پارتەكان دەزانی كە لە سەرەتای شۆڕشەوە بەدەر لە پێویست گرنگیپێدابوون و بڕوا و متمانەی خستبوویەسەریان و هاوكاری بێسنووری دەكردن و هەموو ئاسانكارییەكی لەپێشیاندا رەخساندبوو، هەمانكات پەشیمانبوونەوەی لەو بەڵێنانەی دابوونی بە پارتەكان بە بەشداریكردنیان لەدەسەڵاتدا هۆكاربوو لە هەڵوێستوەرگرتنیان و بەرهەڵستكردنی رژێم، لەوئاستەشدا قاسم زیاتر كەوتە دژایەتیكردنیان و خستنەوەی ناكۆكی و دووبەرەكی لەنێوانیان، بەتایبەتی توانی ناكۆكی توند بخاتە ریزەكانی پارتی كۆمەنیستی عێراقەوە هەر لەوسەردەمەدا بەمەبەستی لاوازكردنی پارتی دیموكراتی كوردستان و سستكردنی چالاكییەكانی هەمان رێگەی بێئاكامی گرتەبەر، بەڵام هۆشیاری سەركردایەتی و تۆندوتۆڵكاری رێكخستنەكانی و وابەستەبوونی جەماوەر بەو سەركردایەتییەوە لەچەند لایەكەوە شكستی بە نیازەكانی قاسم هێنا وەك: یەكەم: نەبوونی كۆمەڵە كەسانێكی خۆفرۆش و باوەڕپێكراوی حكومەت لە كوردستان و لە رێكخستنەكانی پارتی دیموكراتی كوردستاندا، دووەم: بێتوانایی قاسم لە پەیداكردن و خەڵەتاندنی چەند دەستەیەكی كارێگەر لە كۆمەڵگەی كوردەواریدا و بەكارهێنانیان لە بەرژەوەندی رژێمەكەی، جگەلە هەندێك ئاغا و دەرەبەگی چاوچنۆكی ریسوای ناوجەماوەر، لەلایەكیدیكە نەیدەویست گەل دەستی بە ئازادی و سەربەستی و یەكێتی و خێروخۆشی كۆمار رابگات، لە بەڵێنەكانی ماف و دەسكەوتە سەرەتاییەكان پاشگەزبوویەوە و لە رێبازی شۆڕش لایدا و دەستیدایە سیاسەتی تاكڕەوی بەرامبەر بە گەلی عێراق بەگشتی و گەلی كورد بەتایبەتی،، بەرلەدەستپێكردنی شۆڕشی 11ی ئەیلول بارزانی نەمر هەوڵێكی جیدییانەی ئاشتیخوازی دا لەگەڵ قاسم بەڵام بێسوودبوو، یاداشتی یەكەم لە بەهاری ساڵی 1961 لەبارەی ئەو گیروگرفتانەی كە لە كوردستان پەیدابووە و روونیكردەوە ناحەزانی برایەتی كورد و عەرەبە و كاربەدەستانی ناوچەكە دروستیدەكەن و دەبێت سنوورێك بۆ ئەم بارە ئاڵۆزە خراپە لە كوردستان دابنرێت و چارەسەربكرێت بە ئاشتی نەك بە شەڕ ئەمەش بەڵگەیەكی روون و ئاشكرایە كە بارزانی هەردەم دژی هەڵگیرسانی شەڕبووە. لەلایەكیدیكە لە حوزەیرانی ساڵی 1961دا مەلا مستەفا و ئەندامانی پارتی دیموكرات داواكارییەكیان سەبارەت بە ئۆتۆنۆمی لە چوارچێوەی عێراقدا دا بە دەوڵەتی عێراق بەمشێوەیەی خوارەوە: یەكەم: زمانی كوردی وەك زمانی رەسمی لە ناوچە كوردییەكاندا بناسرێت دووەم: یەكەكانی پۆلیس و سوپا لە ناوچە كوردییەكاندا هەموو كوردبن و بنەما سەربازییەكانیش هەر بە كوردی بن، سێیەم: دەوڵەتی ناوخۆی كوردستان مافی كۆنترۆڵكردنی كاروباری فەرهەنگی و رۆشنبیری و تەندروستی و پەیوەندییەكانی لە شار و گوندەكاندا هەبێت، چوارەم: بەشێكی دادپەڕەرانە لە داهاتی نەوتی موسڵ و كەركوك بۆ ناوچە كوردییەكان خەرجبكرێت، پێنجەم: كاروباری بەرگری و سیاسەتی دارایی لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندا بێت، جێگری سەرۆكوەزیر و جێگری سەرۆكئەركانی سوپا و جێگری هەموو وەزیرەكان كوردبن، شەشەم: وەرگرتنی كورد لە ریزی سوپادا لەدەرەوەی ناوچە كوردییەكان دەبێ بە رەزامەندی دەوڵەتی ئۆتۆنۆمی كوردستان بێت مەگەر لەكاتی تەنگەژەدا وەك مەترسی دەرەكی، بەڵام ئەم داواكارییانەش رەتكرانەوە، لەگەڵ هەموو ئەمانەش بارزانی و پارتی دوا هەوڵی خۆیان دا لە هاوینی ساڵی 1961 بۆ ئاشتی و رێكەوتن لەگەڵ عەبدولكەریم قاسم، بەڵام قاسم هەردووكیانی رەتكردەوە، سەرەڕایی ئەوەی پەیوەندییەكان بەرەو گرژی دەڕۆشت، بەڵام لایەنی كوردی سووربوو لەسەر داخوازییەكانی و لەبەرامبەریشدا هەڵویستەكانی حكومەت توندتردەبوون، لە كۆتایی ساڵی 1960دا بەئاشكرا دەركەوت كە قاسم لەژێر كاریگەری تاقمی داخلەدڵی هەلپەرست و شۆڤێنییەكاندا بەرەو لێكدابران دەڕوات، لەگەڵ گەلی كورددا بەجۆرێك سەریلێشێوابوو لەم دواییانەدا چاك و خراپی و دۆست و دوژمنی لێكجیانەكردەوە. ئەمانە لەلایەك و لەلایەكیتر دروستبوونی كێشەی نێوان دەسەڵاتی عەبدولكەریم قاسم و سەركردایەتی كورد لەئەنجامدا بووە هۆی هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلول لە 1961/9/11 بە سەركردایەتی بارزانی لە ئەنجامی چەندین هۆكاری دیار چ لەنێوان كورد و هاندانی سەركردایەتی كورد و چ لەنێوان دەسەڵاتی قاسم و سەركردایەتی كورد و مافەكانی لەهەموو لایەنە جۆربەجۆرەكان، رژێمیش بڕیاری پرۆسە سەربازییەكانی خۆی لە كوردستان راگەیاند و دوو لەسەر سێی سوپای عێراق تێیدابەشداربوو، لەبەرامبەر ئەم سیاسەتەی حكومەتیش پارتی دیموكراتی كوردستان لە 1961/9/11دا خەباتی چەكداری بە رەسمی لە دژی حكومەت راگەیاند، بەمەش شۆڕشی ئەیلول بە یەكێك لە شۆڕشە هەرە مەزنەكانی كورد دادەنرێت كە لەپێناو هێنانەكایەی مافەڕەواكانی كورد لە باشووری كوردستان بەرپاكرا، لەماوەی چواردە ساڵ تەمەنی خۆیدا توانی گشت چین و توێژەكانی كۆمەڵگەی كوردەواری بە جیاوازی بیروڕا و دیدوبۆچونی سیاسییەكانیانەوە بۆ بەدیهێنانی مافە نەتەوەییەكانی كورد كۆبكاتەوە، شۆڕشێك كە لە مێژووی كوردی نوێ و هاوچەرخدا بە شۆڕشی ئەیلول ناودەبرێت و وەرچەرخانێكی چۆنایەتی بوو لە جووڵانەوەی نەتەوایەتی گەلی كورددا، بەچەشنێك جووڵانەوەكەی لەڕووی سیاسی و چەكداری و رێكخراوەی و راگەیاندن و ئامادەكارییەوە بگرە لەڕووی دیبلۆماسیشەوە گەیاندە قۆناغێكی پێشكەوتووتر. ماوەی نێوان كۆتایهاتنی پێوەندی خۆشی قاسم لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستاندا لە ساڵی 1961و هەتا رووخانی رژێمەكەی قاسم شەڕێكی بەربەرییانەی بەخۆیەوەبینی لەنێوان كورد و هێزەكانی حكومەتی عێراقیدا كە ماوەی كورتكورتی گفتوگۆ ئەو شەڕەی وەستاند،بەمشێوەیە بەدرێژایی زستانی ساڵی 1961 جگەلە چەند پێكدادانێكی پەراگەندە شەڕی قورس لەنێوانیاندا رووینەدا و لە سەرەتای ساڵی 1962دا گفتوگۆ بەمەبەستی شەڕڕاگرتن لەنێوان رژێمی قاسم و شۆڕشدا دەستیپێكرد، لە ناوەڕاستی مانگی ئازاردا ئەم گفتوگۆیانە بێئەوەی ئەنجامێكی لێبكەوێتەوە تەواوبوون و دیسانەوە شەڕ لە كوردستان بەگەرمی دەستیپێكردەوە، بەهۆی ئەو سەركەوتنە یەك لەدوای یەكانەوە كە شۆڕشی كورد بەدەستیهێنا و ئەو رەنجی سیاسی و رێكخستنییانەی كە پارتی دیموكرات بۆ بڵاوكردنەوەی بیروبۆچوون و ئامانجەكانی خۆی لەنێو چینەكانی گەلدا دابووی دەسەڵاتی شۆڕش بەتەواوی لەسەر كوردستاندا دیاربوو،هەروەها شۆڕشی ئەیلول هەڵگری چەند داواكارییەك بوو لەوانە بەكارهێنانی زمانی كوردی وەك زمانێكی رەسمی و گێڕانەوەی كارمەندانی كورد لە ناوچەكانی عەرەبنشین و درێژەدان بە چاكسازی كشتوكاڵی و پەڕەپێدانی پیشەیی لەوانە خۆماڵیكردنی پیشەسازی نەوت و هەڵوەشاندنەوەی ئەحكامی عورفی و جێبەجێكردنی مادەی سێی دەستوور، بەڵام بەندی سێیەم لە دەستووری عێراق جێبەجێنەكرا، ئیدی عەبدولكەریم قاسم ئەوەی جێگیر رد لە دەستوری عێراقی كە عێراق بەشێكە لە نیشتیمانی عەرەبی بەمەش كوردستانی بەعێراق دانا، بۆیە رۆژنامەی خەبات بە زنجیرەیەك وتار بەرپەرچی ئەو رایەی دایەوە، كاتێك قاسم كوردی بە هاوبەشی عەرەب ناودەبرد ئەمە تەنها رستەیەكی زارەكیبوو، چونكە ئەم دەستورە بەپێچەوانەی دەستوری ساڵی 1924وە گەلی عێراقی بە بەشێك لە نەتەوەی عەرەب دەستنیشانكردبوو، دەیساچۆن پیاو دەبێتە هاوبەشی شتێك كە هیچ پەیوەندییەكی تێدانەبێت، لەگەڵ ئەوەشدا خۆڵیانكردەچاوی زۆر كوردەوە و قاسمیش توانی بێخشپە سیاسەتی خۆی پیادەبكات. ئەوەی گرنگە بوترێت ئەوەیە ئەو هۆكارە سەرەكییانەی كە بوونە هۆی دەستپێكردنی خەباتی چەكداری درێژخایەن لە دژی حكومەتی قاسم بریتیبوونلە: یەكەم: شكستهێنانی رێوشوێنە رامیاری و دیبلۆماسییەكان لە چارەسەركردنی كێشەكانی نێوانیان و بەدەستهێنانی مافەكانی گەلی كورد، لەبەرئەوەی بەهۆی سیاسەتەكانی حكومەتەوە لە دژی گەلی كورد و مافەكانی زەمینەی دانووستانی سەركەوتوو نەڕەخسا، دووەم: شكستهێنانی سیاسەتەكانی حكومەت لە چارەسەركردنی دۆزی نەتەوەی كورد و فەرامۆشكردنی ماف و داخوازییەكانی و پەیڕەوكردنی سیاسەتی سەركوتكردن و دواخستن و پەراوێزخستن، سێیەم: جێبەجێنەكردنی بەندەكانی دەستوری كاتی عێراق بەتایبەت ئەوانەی كە پەیوەندییان بە مافەكانی گەلی كوردەوە هەبوو، چوارەم: بەرپەرچدانەوەی سیاسەتی حكومەت لەمەر بەرپاكردنی جەنگ و سوتماككردنی خاك و كۆمەڵكوژی كورد وەكو بەشێك لە مافی چارەی خۆنووسین و مافی بەرگریكردنی رەوا لەخۆ كە لە زۆرێك لە بەڵگەنامە یاساییە نێودەوڵەتی و نێوخۆییەكانی پێوەندیداردا سەلمێنراوە. لە ساڵی 1963دا پێشمەرگەكانی مەلا مستەفا كوشتاری قورسیان لە هێزەكانی عێراق كرد و سەركەوتووبوون لەبەرامبەر دوژمنانی سەرەكی كورد و رێگەگرتن لە هێرشی خێڵە لایەنگرەكانی بەغداد، تاكتیكی پێشمەرگەكانی مەلا مستەفا لە ناوچە چیاییەكانی كوردستاندا هێزەكانی قاسمی ماندوو و بێئومێدكردبوو،لەئەنجامیشدا لە كانوونی دووەمی ساڵی 1963دا هەردوو لا رازیبوون بۆ مۆركردنی ئاگربەست كە ئاراستەی دووژمانەیەتی گۆڕی بۆ بەگژاچوونەوەی ناحەزەكانی لەنێو بەعسییەكان و ناسرییەكان و گروپە نیشتیمانییەكاندا، بەڵام قاسم نەیتوانی سەربكەوێت بەسەریاندا و بە ماوەیەكی كورت لەدوای ئاگربەست و لە 8ی شوباتی 1963دا قاسم لەلایەن بەعسییەكانەوە لابرا،ئەمەش لە بارودۆخێكی نادیار و تەماوییەوە لە رۆژی هەینی روویدا، لەلایەن كۆمەڵە كەسانێكەوە كە تا ئەوسەردەمە لای بەشێكی زۆری خەڵكی نەناسراوبوون، ئەمەش بۆئەوەبوو كە كەس هەست بە كارەكەیان نەكات لەبەرئەوەی رۆژی هەینی رۆژی پشوودانە و لەناو وێستگە سەربازییەكاندا تەنیا ئەو ئەفسەرانە بوونیان هەیە كە لەئیشكگریدان، بەمەش كۆتایی بە حكومەتی شۆڕشی 1958 هێنا و رۆژی شەممە 9ی شوبات قاسم گوللەبارانكرا، لەناوچون و گوللەبارانكردنیشی بەمشێویەبوو: لە كاتژمێر حەوت و نیوی بەیانی 8/شوبات/1963 چەند فڕۆكەیەك لە سەربازگەی (حەبانییە) هەستان بە بۆردومانكردنی بارەگای عەبدولكەریم لە وەزارەتی دیفاع و لەهەمانكاتیشدا دوو فڕۆكەیدیكەش لە (سەربازگەی رەشید)ەوە هەستان و هەمان بارەگایان بۆردوومانكرد، لەوكاتەشدا سێ دەبابە گەیشتنە بەردەم بارەگای وەزارەت و دەستیان بە تەقەكرد و بەلام ئەفسەرەكانی ئەم دەبابانە لەكاتی بەرگریدا كوژران و فڕۆكەیەكیش خرایەخوارەوە، دوای ئەوەی قاسم زانی هێزی نەیارەكان چوونەتە وەزارەتی بەرگرییەوە زانی بەرگری بۆناكرێت و بریاری خۆبەدەستەوەدانی دا وهێنایان بۆ ئێستگە لە (سالحییە) لەگەڵ (عەقید فازیل عەباس ئەلمەهداوی، زەعیم تەها، شێخ ئەحمەد، نەقیب كەنعان خەلیل حەداد، موقەدەم قاسم جەنابی) برانە ژووری تۆماركردنی مۆسیقا لە ئێسگە لەوێدا موقدەم قاسم جەنابیان لێدوورخستنەوە بۆئەوەی تووشی زیاننەبێت لە ژوورێكیدیكە دایاننا، چونكە ناوبراو ئیشی بۆدەكردن و زانیاری زۆری دەدا بە (حیزبی بەعس) پێش ئەوكاتە لەوشوێنەدا عەبدولكەریم قاسم بەشێوەیەكی باش خۆڕاگربوو هەرچەندە هیلاكی بە دەموچاویەوە دیاربوو و لەكاتی دادگاییكردندا بێدەنگبوو بێئەوەی زەلیلی و ترسی پێوەدیاربێت، دوای حوكمدانی بە كوشتن ویستان چاویببەستنەوە بەڵام عەبدولكەریم قاسم رازینەبوو چاویببەستنەوە و داوای دادگاییكردنێكی دادپەروەرانەی دەكرد، لەكاتی گوللەبارانكردنیدا قاسم هۆتافی بە ژیانی گەلی عێراقی دەكێشا بەمشێوەیە كۆتایی بە حوكمڕانی قاسم هات كە تەمەنی 49 ساڵ بوو،بەمەش تائەوكاتەی مرد ژنینەهێنا و لەماوەی دەسەڵاتی سەرۆكایەتییەكەیدا كە (چوارساڵ و شەش مانگ و بیست و چوار رۆژ) بوو لە بارەگای وەزارەتی بەرگری دەمایەوە و كاتێكیش كوژرا تەنها دینارێك و دووسەد و پەنجا فلس سەروەت و سامانی هەبوو، هەرچەندە قاسم لەماوەی ئەو چوار ساڵ و نیوەی دەسەڵاتی لەعێراقدا گەلێك كاری باشیكردووە و سوپایەكی بەهێزی چەكداری پێكهێنا و دانینا بە برایەتی و هاوبەشی كورد و عەرەب لە عێراق و ئیمپریالیزمی بەریتانی لە عێراق راماڵی، قاسم لە سەرەتای شۆڕشی 14ی تەموزدا وەك نیشتیمانپەروەر دەركەوت لەبەرئەوە خۆشەویستی زۆربەی خەڵكی عێراق بوو، لەگەڵ ئەوەشدا قاسم سوودی لەم خۆشویستنەی وەرنەگرت، چونكە خاوەن كەسایەتییەكی سیاسی بەهێزنەبوو نەیتوانی سوود لەوبارودۆخە وەرگرێت پێكەوە لەگەڵ سەركردایەتی كورد چارەسەری هەڵەكانی رابردووبكەن، هەرئەمەش بەرەو لاوازی و لەناوچونی برد. بەڵام لەراستییدا سیاسەتی عەبدولكەریم قاسم بەر لەهەموو شتێك گەورەترین هۆكاربوو بۆ سەركەوتنی كودەتاكە، چونكە خاوەنی سیاسەتێكی دیاریكراونەبوو، هەروەها نەیتوانی بەسەر هەموو چین و توێژەكاندا زاڵبێت، بەڵكو هەموو پارتە سیاسییەكانی ناو عێراقی كردبووبە دوژمنی خۆیو تاكڕەوەی و عەقڵییەتی دڵسافی و عەسكەری عەبدولكەریم قاسم و لەلایەكیدیكەش شۆڕشی كورد لە ئەیلولی 1961و تاشوباتی 1963 قاسمی وابێهێزكرد كە بەعسییەكان توانیان زۆر بەئاسانی بە كڵاوێك بیگرن و خۆیان بێنە جێگەیو یەكیكیدیكەش لە هۆكارە سەرەكییەكانی رووخانی حكومەتی پێشوو بریتیبوولە نەگرتنەبەری رێگەچارەی ئاشتییانە و دیموكراتییانە بۆ دۆزی نەتەوەی گەلی كورد و سووربوون لەسەر بەكارهێنانی رێوشوێنی زەبروزەنگ و سەركوتكردنی سەربازی بەجۆرێك تاساتی رووخانی ئەو حكومەتە كێشمەكێشی سەربازی لەكوردستاندا درێژەی هەبوو. جیا لەم هۆكارە ناوخۆییانە ژمارەیەك هۆكاریدیكەش هەن كە رۆڵی سەرەكییان بینیوە لە رووخانی رژێمەكەی عەبدولكەریم قاسمدا، حیزبی بەعس كە بە هاوكاری و هەماهەنگی دەوڵەتانی رۆژئاوا رۆشتبووە سەرحوكم و ئەو دەوڵەتانە بەمەبەستی بەرژەوەندی خۆیان دایانمەزراندبوو، بۆیە رووخانی دەسەڵاتی قاسمیان زۆر بەلاوەگرنگبوو لەسەروو هەموویانەوە ئەمریكا، چونكە بەمە سنوورێكی بۆ دەسەڵاتی یەكێتی سۆڤیەت دادەنا ئەمانە رۆڵی گرنگیان هەبوو لە هێنانی بەعس بۆسەر تەختی دەسەڵات لەعێراقدا، بە بەڵگەی ئەوەی بەعسییەكان خۆیان دانبەوراستییەدا دەنێن كە ئەمان بە پاڵپشتی رۆژئاوا هاتوونەتەسەر تەختی دەسەڵات، بوونی ئەم پاڵپشتییە سەرەكییە هانی حیزبی بەعسی دا ئەم بارودۆخە لاوازە بقۆزێتەوە و خۆی بۆ لەناوبردنی قاسم و رژێمەكەی سازوئامادەبكات، لەم چوارچێوەیەشدا لە بەیانی رۆژی 8ی شوباتی 1963 چەند ئەفسەرێكی سوپا كە سەربە حیزبی بەعس بوون كودەتایەكیان ئەنجامدا بەمەش لە مێژووی عێراقدا قۆناغێكی تازە دەستیپێكرد و لەڕووی كودەتای سەربازییەوە عێراق بوویە دەوڵەمەندترین وڵات لە رۆِژهەڵاتی ناوەراستدا. ئەوەی گرنگە ئاماژەی پێبدرێت ئەوەیە، كودەتای بەعس لە ساڵی 1963دا بۆ كوردی باشووری كوردستان بە یەكێك لە ساڵە رەش و شوومەكان دادەنرێت، لەراستیدا ئەو هەلومەرجەی كە كودەتای 1963/2/8ی تێداڕوویدا تەمومژاویبوو، بەم گۆڕانكاییە كۆتایی بە قۆناغێكی مێژووی رامیاری عێراق و بزووتنەوەی رزگاریخوازی نەتەوەیی كورد لەباشووردا هێنا و قۆناغێكی نۆێ دەستیپێكرد، سەبارەت بە كارێگەری جەنگی حكومەتەكەی قاسم لە دژی گەلی كورد و بزووتنەوەكەی لەسەر خێراتربوونی هەرەسهێنانی ئەو حكومەتە لەڕێگەی ئەو كودەتایەوە، وادیارە كە جۆرێك لە كۆدەنگی لەنێو توێژەراندا لەوبارەیەوە هەیە بۆنموونە (مەجید خدوری) دەڵێت: دەكرێت جەنگی كورد بە یەكێك لەوهۆكارە گرنگانە دابنرێت كە بوویە مایەی رووخانی عەبدولكەریم قاسم. لێرەدا دەكرێت ئەوە بۆ مێژوو بخرێتەڕوو كە بەلەنێوچوونی و كوژرانی قاسم كۆتایی بە پەیوەندی سیاسی نێوان هەردوو كەسایەتی بارزانی و قاسم هات و ماوەی ئەم پەیوەندییەش پێنج ساڵێك كەمتری خایاند و لەوماوەیەشدا زۆرجار پەیوەندی سیاسی نێونان ئەم دوو كەسایەتییە لایەنی باش و خراپی بەخۆیەوە دەدی و هەندێكجار بەرەو ئاشتی هەنگاویدەنا و هەندێكجاریش بەرەو تێكچون تاسەرئەنجامی گەشتە خاڵی كۆتا و پەیوەندییە سیاسییەكانی بارزانی و قاسم بە شەڕی سەربازی كۆتاییهات، قاسم بەهۆی هەڵەی خۆی و سیاسی نەبوونی خۆی رووبەڕووی كۆدەتا و لەنێوچوون بوویەوە. لەمەوە بۆماندەردەكەوێت كە كاربەدەستانی عێراق هیچكاتێك نەیانویستووە لە هۆكاری راستەقینەی هەڵگیرسانی شۆڕشی كورد و ناڕەزایی و بێزاری و هەراسانی خەڵكی كوردستان بگەن، هەرگیز نەیانویستووە بەراستودروست گیروگرفتە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری و فەرهەنگییەكانی گەلی كورد بزانن و رەگوڕیشەی مەسەلەی كورد بدۆزنەوە و چارەسەری عادیلانەی بكەن. دەشێت بوترێت سیاسەت لەعێراقدا كتێبێك بوو هەموو سەركردەكانی عێراق لەبەرامبەر كوردا وەك یەك پەیڕەویاندەكرد و لەسەری دەڕۆشتن و ئامانجیان ئەوەبوو كورد نەگات بە ئاوات و ئامانج لە چوارچێوەی عێراقدا مافەكانیان بەدەستنەهێنن لە ئۆتۆنۆمی و هەروەها بۆ بوون بە دەوڵەت، بۆیە هەركاتێك دەسەڵاتێك لەعێراقدا دەهاتەسەر حوكم سەرەتا كۆمەڵێك وەعد و بەڵێنی بەكورد دەدا، بەڵام كاتێك ئەوان جێگەپێی خۆیان بەهێزدەكرد و خۆیان رێكدەخستەوە ئەوا لەوهەڵوێستەیان پەشیماندەبوونەوە، ئەمەش هەڵوێسی هەموو سەرۆكەكانی عێراق بوو لە پاشایەتییەوە تا كۆماری و تەنانەت تا كۆتایی دەسەڵاتی رژێمی سەدام حسێن لەعێراقدا ئەم سیاسەتە بەردەوامبوو. دەرئەنجام ئاشكرایە چۆن هەموو كارێك خاڵی سەرەتا و كۆتایی هەیە بەهەمانشێوەش هەموو توێژینەوەیەك كۆتا و دەئەنجامێكی هەیە، ئێمەش لەم توێژینەوەیەدا گەشتینە ئەم دەرئەنجامانە:
1. مێژووی سیاسی عێراق بەهەموو پێكهاتەكانیەوە خاوەن چەندین كەسایەتی سیاسی و نەتەوەیی و خاوەن چەندین شۆڕش و راپەرین و خەباتی بەرخۆدان بووە، لەنێو ئەو مێژووە سیاسییەدا چەندان كەسی بەتوانای نەتەوەی و سیاسی هەڵكەوتوون لە نەتەوە دیارەكانی كورد و عەرەب وەك (مستەفا بارزانی و عەبدولكەریم قاسم) كە توانیان بە هەوڵ و ماندوبوون قارەمانی خۆیان رابەری بزووتنەوەی نەتەوەیی و گۆڕانگاری سیستەمی سیاسی بكەن، یەكەێك لەوانەی توانی رابەری بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد بكات مەلا مستەفای بارزانی بوو لە باشووری كوردستان و توانی دژی زوڵم و زۆردارییەكانی دەسەڵات و سیستەمی پاشایەتی خەباتی نەتەوەی بەرپابكات و درێژە بەوكاروانەی بدات، لەنێو گۆڕەپانی سیاسی عێراقیشدا كەسایەتییەكی وەك قاسم دەركەوت و خەون و خولیای رزگاركردنی هەژاران و گۆڕینی سیستەمی سیاسی بوو لە عێراق چونكە دەمێك بوو عێراق بەدەست سیستەمی پاشایەتییەوە دەیناڵاند و سەرئەنجام توانی شۆڕشێك بەرپابكات و سیستەمی سیاسی وڵات بگۆڕیت و ئەوەشی گرنگە بۆ مێژوو بوترێت ئەوەبوو قاسم سیستەمی سیاسی لە پاشایەتییەوە بۆ كۆماری گۆڕی بەڵام خودی قاسم وەك سەرۆككۆمار دەرنەكەوت و عێراق لەوسەردەمەدا سەرۆككۆماری نەبوو. 2. دوابەدوای ئەوەی شۆڕشی 14ی تەموزی 1958 لە عێراق بە رابەرایەتی قاسم روویدا و لە هەوڵی گۆڕانكاری سیستەمی دەسەڵات بوو دەنگۆی ئەم شۆڕشەش تەواوی ناوچەكانی عێراقی گرتەوە و كوردیش لای خۆیەوە زۆر خۆشحاڵبوو بەم شۆڕشە و بەو هۆیەوە لە شار و شارۆچكەكانەوە رژانەسەر شەقامەكان و بە ماوەیەكی كەم دوای شۆڕشەكە پارتی دیموكراتی كوردستان بەیاننامەیەكی بۆ پشتگیری شۆڕش دەركرد و بەمەش كوردەكان چاویان لە ئەنجام و گۆڕانكارییەكانی دوای شۆڕش بوو دەیانویست بە ماف و ئاواتەكانیان بگەن. 3. سەركەوتنی شۆڕش بە سەركردایەتی قاسم بوو بە هەوێنی گۆڕانكاری جیدی و گرنگ و دەركردنی دەستوری كاتی لە عێراق و بۆ یەكەمینجار لە مێژووی عێراق كورد وەك نەتەوەیەكی هاوبەشی عەرەب لە مادەی سێی دەستوری عێراقی ناوی هات و كەسە ناودار و گیراوەكانی كورد بەرلێبوردنی گشتی كەوتن و تەنانەت كەسایەتییەكی سیاسی نەتەوەیی وەك مەلا مستەفای بارزانی دوای ژیانی ئاوارەی بۆ ماوەی یازدە ساڵ لە یەكێتی سۆڤیەت بەرلبێبوردن كەوت و دواتر گەرایەوە عێراق بۆ درێژەدان بە كاری سیاسی خۆی. 4. دوابەدوای گەڕانەوەی بارزانی بۆ عێراق سەرەتایەكی گرنگ لە پەیوەندی سیاسی لەنێوان هەردوو كەسایەتی بارزانی و قاسم دروستبوو, قاسم ریزێكی زۆری لە بارزانی گرت و ئەویش ریزی خۆی بۆدەرخست و خۆی بە سەربازێكی شۆڕشی 14ی تەموز ناوبرد و كە لەژێر فەرمانی قاسم دەبێت، ئیدی لێرە بەدواوە خاڵێكی وەرچەرخان و گرنگ لە پەیوەندی و هاوكاری نێوان ئەم دوو كەسایەتییە گەشەیكرد و تەنانەت بارزانی هێندە متمانەی لای قاسم پەیداكرد و هێندە لە هەوڵی سەركەوتنی بوو كەوتە لەنێوبردنی دوژمنەكانی قاسم ئەمەش بوویە هۆی زیاتر پەیداكردنی متمانەی قاسم بۆخۆی. 5. لە ئەنجامی دێژەدان بەم پەیوەندییە سیاسییە قاسم كەوتە هەوڵدانی گرنگدان بە كورد و رێگەیدا بەدەركردنی چەندین رۆژنامە و بڵاوكراوەی نوێ لە كوردستان و رێگەدان بە كاری حیزبایەتی و بەڕەسمی ناساندنی پارتی دیموكراتی كوردستان وەك پارتێكی سیاسی و خەباتی ئاشكرا لە كوردستان و هەروەها گرنگیدان بە زمان و ئەدەبی كوردی، بەمەش كۆمەڵگەی كوردی ئەو سەردەم لە مێژووی سیاسی عێراق بۆ یەكەمجار ئەوەندە پێشكەوتنی سیاسی و كۆمەڵایەتی بەخۆیەوەدی ئەمەش دەرئەنجامی پەیوەندی باشی بارزانی و قاسم بوون. 6. بەڵام ئەوەی گرنگە بۆ مێژوو بوترێت ئەوەیە خۆری پەیوەندی سیاسی نێوان ئەم دوو كەسایەتییە زۆری نەخایاند و لە ساڵەكانی كۆتایی شۆڕشی چواردەی تەموزدا وردەوردە روویلەئاوابوونكرد ئەمەش بەهۆی هەڵەی سیاسی قاسمەوە بوو كە دەیویست تەنها خۆی كەسایەتی یەكەمبێت لە عێراق و تەنانەت پشتی لەهەموو وەفا و دڵسۆزییەكانی كورد و بارزانی كرد و لەهەموو بەڵێنەكانی خۆی پەشیمانبوویەوە بەتایبەت مادەی سێی دەستوری عێراقی و كەوتە پەراوێزخستنی كورد و داخستنی رۆژنامە و گۆڤارەكان و دەركردن و دوورخستنەوەی فەرمانبەرانی كورد و هێرشكردنەسەر ناوچە كوردییەكان، ئەمەش وایكرد رۆژ دوای رۆژ پەیوەندی نێوان بارزانی و قاسم روولەگرژی و ئاڵۆزیبكات ئەمەش وایكرد دیسانەوە سیاسەتی سەربازی خۆی بسەپێنێت و دیسانەوە قاسم وەك دەسەڵاتی پاشایەتی لە عێراق كوردی دووچاری شەڕێكی نەخوازراوكرد و قاسمیش بەهۆی ئەوەی خاوەن كەسایەتییەكی سیاسی بەهێز خاوەن حیزبێك نەبوو كەوتەژێر كارێگەری عەرەبە شۆڤێنییەكان و هێرشی سەربازی كردەسەر كوردستان و لەم شەرانەشدا قاسم دووچاری شكستی یەك لەدوای یەك دەبوو بەدەست كوردەكانەوە لەئەنجامیشدا ئەوەمان بۆئاشكرابوو كە یەكێك لە هۆكارەكانی لەناوچوونی قاسم شۆڕشی ئەیلول بوو بە سەركردایەتی مستەفا بارزانی تادواساتەكانی هەڵەی سیاسی قاسم دووچاری كودەتای سەربازی بوویەوە بەدەست بەعسییەكان و عەبدولكەریم قاسم، بەمەش ئەو خەونەی قاسم بانگەشەی بۆدەكرد كۆتاییهات و تادەرئەنجام لە 8/2/1963دا بە كودەتایەكی سەربازی لەنێوچوو بەمەش كۆتایی بە پەیوەندی سیاسی نێوان بارزانی قاسم هات و دواتریش كەسایەتی كورد بارزانی درێژەی بەخەباتی سیاسی خۆیدا بۆ بەدەستهێنانی مافەكانی كورد. ••• سەرچاوەكان یەكەم: كتێبەكان
1. ئامانج حەسەن ئەحمەد : برایم ئەحمەد رۆڵی لە بزافی رزگاریخوازی و رووناكبیریی گەلی كورددا، چاپخانەی رەنج، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2009. 2. ئەبولحەسەن تفرشیان: بارزانییەكان چەندلاپەڕەیەك لە خەباتی سەربازە ونبووەكانی كۆماری دیموكراتی كوردستان، و: بەختیار شەمەیی، چاپی یەكەم، هۆڵندە، 1996 3. ئەحمەد حەمەد ئەمین: چەند لاپەڕەیەك لە مێژووی نوێ و هاوچەرخی عێراق، چاپخانەی رۆژهەڵات، چاپی یەكەم، هەولێر، 2010 4. جەمال نەبەز: كوردستان و شۆڕشەكەی، چاپخانەی منارە، چاپی سێیەم، هەولێر، 2007 5. جەمال نەبەز: ناسنامە و كێشەی ناسیۆنالی كورد: چاپی دووەم، هەولێر، 2007 6. جۆناتان سی رانداڵ: كوردستان یان كڵۆلی نەتەوەیەك، و: خەسرەو شاڵی، چاپخانەی بەرهەم، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2003

7. حامید ئەلحەمدانی: چەند لاپەڕەیەك دەربارەی مێژووی نوێی عێراق، و: شەماڵ ئەحمەد، چاپخانەی چوارچرا، چاپی یەكەم، 2012 8. حەسەن ئەرفەع: كوردەكان، و: سامان عەبدوڵا، چاپخانەی گەنج، چاپی یەكەم، 2009 9. حەسەن بارام مەوسوعەی پارتە سیاسییەكانی كوردستان و عێراق 1908-2005، چاپخانەی رەهەند، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2012 10. حەیدەر جەوهەر ئەحمەد: رەنگدانەوەی كەسایەتی بارزانی مستەفا لەشیعری چەند شاعیرێكی كورددا، چاپخانەی خانەی، چاپی یەكەم، دهۆك، 2009 11. دانا ئادامز شمیدت: سەفەرێك بۆ ناو پیاوە ئازاكانی كوردستان، و: ئەبوبەكر ساڵح ئیسماعیل، چاپخانەی خانی، چاپی یەكەم، دهۆك، 2008 12. دیڤید مەكداوڵ: مێژووی هاوچەرخی كورد، و: ئەبوبەكر خۆشناو، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، چاپی دووەم، هەولێر، 2005 13. رەجائی فاید: كوردەكانی عێراق، و: عەلی میرزا عارف، چاپخانەی گەنج، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2010 14. رەشید محەمەد عەلی: عەبدولكەریم قاسم لەتەرازووی ویژداندا، چاپخانەی چوارچرا، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2006
15. روینە لۆمبۆرن: كورد گەلێكی بێوڵات، و: ئەمجەد شاكەلی، چاپی یەكەم، ستۆكهۆڵم، 1994
16. زانیار سەردار قرگەیی: كە مێژوو لە بارزانی دەدوێت، چاپخانەی رۆشنبیری، چاپی یەكەم، هەولێر، 2012 17. د. سەروەر عەبدولرەحمان عومەر: مێژووی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان (1975-1976) بەرگی یەكەم، چاپخانەی هێڤی، چاپی دووەم، هەولێر، 2011
18. سوارە قامیشلی: كۆنگرەی یادەوەری سەدساڵەی بارزانی نەمر، ئا: مومتازحەیدەری، بەشی دووەم، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، چاپی یەكەم، هەولێر، 2003
19. سۆزان كەریم مستەفا: بەعسیزم و كورد، چاپ و پەخشی حەمدی، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2007 20. عەبدولقادر ساڵح: لاپەڕەكانی فەرمانڕەوایەتی عێراق لە فەیسەڵەوە تا تاڵەبانی، چاپخانەی پەیڤ، چاپی یەكەم، 2009
21. عەبدولقادر ساڵح: شۆڕشی 14ی تەموزی 1958 لە عێراق، چاپخانەی كارۆ، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2005 22. د.عەرەفات كەرەم ستونی: ژیانی ئایینی لەنەهرێ بۆ بارزان، و: رەفیق مەلاكەرەم هەركی، چاپخانەی رۆشنبیری، چاپی یەكەم،
هەلێر، 2011 23. عەلی كەندی: فەرهەنگی رووداوەكانی كوردستان و وڵاتانی جیهان، هەولێر، 2005 24. فاتح رەسوڵ: بنچینەی مێژووی بیرۆكەی چەپ لە كوردستان، چاپخانەی چوارچرا، چاپی دووەم، سلێمانی، 2005 25. فەرید ئەسەسەرد: ریشەی بیروباوەڕی بارزانییەكان، چاپی دووەم، سلێمانی، 2012 26. د. فەریدوون نوری: بزافی بارزانی، چاپخانەی دەزگای ئاراس، چاپی یەكەم، هەولێر، 2007 27. فیبی مار: مێژووی نوێی عێراق، و: حەمەشەریف حەمەغەریب، چاپخانەی رۆژهەڵات، چاپی یەكەم، هەولێر، 2010 28. قارەمان مەهدی: ئیدرس بارزانی و چەند لاپەڕەیەك لەژیان و تێكۆشانی، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، 29. كاروان محەممەد مەجید: بارزانییەكان لە مەهابادەوە بۆ سۆڤیەت، چاپخانەی پەیوەند، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2011 30. كەندال: گەلێكی پەژموردە و نیشتیمانێكی پەرت، و: گۆمەیی، چاپی یەكەم، سوید، 1998 31. د. كەوسەر عەزیز گەڵاڵی: باشووری كوردستان، چاپخانەی كاروان، چاپی یەكەم، هەولێر، 2009 32. كریس كۆچێرا: كورد لە سەدەی نۆزدە و بیستەمدا، و: حەمەكەریم عارف، چاپی چوارەم، هەولێر، 2007 33. م، س.لازاریف: مێژووی كوردستان، و: وشیار عەبدوڵا سەنگاوی، چاپخانەی رۆژهەڵات، هەولێر، 2008 34. مایكڵ گەنتەر: فەرهەنگی مێژووی كورد، و: مامكاك، بڵاوكراوەی ئاراس، چاپی یەكەم، هەولێر، 2007 35. مسعود بارزانی: بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەكەم، شۆڕشی ئەیلول 1961-1975، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، چاپی یەكەم، هەولێر، 2004 36. مسعود بارزانی: بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد 1958-1961، بەرگی دووەم. 37. میر بەسری: ناودارانی كورد، و: عەبدولخالق عەلادین، چاپ پەخشی سەردەم، چاپی یەكەم، 2002 38. میڤان عارف عەبدولرەحمان: كۆنگرەی یادەوەری سەدساڵەی بارزانی نەمر، بەشی یەكەم، چاپخانەی وەزارەتی پەوەردە، هەولێر، 2003 39. نادر ئینتیسار: ئێتنۆ نەتەوایەتی كورد، و: عەتا قەرەداخی، چاپخانەی تیشك، چاپی یەكەم، 2004 40. نازناز محەمەد عەبدولقادر: سیاسەتی ئێران بەرامبەر بزووتنەوەی رزگاریخوازی نەتەوەیی كورد لە كوردستانی عێراقدا1961-1975، چاپخانەی ئاراس، چاپی دوەم، هەولێر، 2010 41. د. ناسیح غەفور رەمەزان: كۆنگری یادەوەری سەدساڵەی بارزانی نەمر، ئامادەكردنی: مومتاز حەیدەری، بەشی دووەم، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر، 2003 42. د. نەجاتی عەبدوڵا: راپەرینەكانی بارزان لە بەڵگەنامە نهێنییەكانی هەردوو حكومەتی فەرەنسا و بەریتانیادا، بڵاوكراوەی ئاراس، بەرگی یەكەم، چاپی یەكەم، هەولێر، 2010 43. نەجم سەنگاوی: خەباتی چەكداری و رامیاری نەتەوایەتی كورد (1880-1994) چاپخانەی پەیوەند، چاپی یەكەم، 2004 44. هونەر سەباح: ژیانی ناوداران و شاعیران، چاپی دووەم، هەولێر، 2010 45. د. واحید عومەر محێدین: دانووستانەكانی بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد و حكومەتەكانی عێراق (1921-1968) ، سەنتەری لێكۆڵینەوەی ستراتیجی كوردستان، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2006 46. یاسین سابیر سالح: ئینسایكلۆپیدیای گشتی، بەرگی دووەم، دەزگاری چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی دووەم، سلێمانی، 2009 47. د. یاسین سەردەشتی : كوردستای ئێران، چاپخانەی سیما، چاپی دووەم، سلێمانی، 2011 دووەم: كتێبی عەرەبی: 1. حبیب مەتی: البارزانی مچگفی قائد من هژا العصر: مگبعە اراس، الگبعە الاولی، اربیل، 2012
سێیەم: نامەی دكتۆرا:
1. سەروەر عبدالرحمن عمر: پارتی كۆمەنیستی عێراق و مەسەلەی كورد، توێژینەوەیەكی مێژوویی- سیاسییە پێشكەش بە بەشی مێژووی كولێژی زانستە مرۆڤایەتییەكانی زانكۆی سلێمانی كراوە، بڵاونەكراوە، 2008. چوارەم: گـۆڤارەكان

1. ئارام مەجید عەلی: پەیوەندی و هەڵوێستی عەبدولكەریم قاسم بەرامبەر كورد، گۆڤاری كوردستان سەدەی 21، بەرگی یەكەم، ژمارە (16) ، هەولێر، 2012 2. ئیسماعیل زبێر حەسەن: بەكرسدقی و كودەتای 1936، گۆڤاری كوردستان سەدەی 21، ژمارە (16) خولی دووەم، بەرگی یەكەم، 2012 3. بەهمەن كاكە عەبدوڵڵا ئەحمەد: دۆزی كورد لە رێكەوتننامە و پەیماننامە نێودەوڵەتییەكاندا لە سایكسبیكۆ تاجەزائیر، گۆڤاری خامە، ژمارە (2) زستانی 2006 4. د. عادل گەرمیانی: رەنگدانەوەی شۆڕشی 14ی تەموز لە شیعری كوردی نوێدا، گۆڤاری كوردستان سەدەی 21، ژمارە (15) خولی دووەم، 2012 5. فەڵاح حەسەن ئەحمەد: هەڵوێستی ئێران بەرامبەر شۆڕی ئەیلول (1961-1975) گۆڤاری خامە، ژمارە (12) زستانی 2010 6. د. كەمال عەلی محەمەد: هەڵوێستی دەوڵەتانی دەرەوە بەرامبەر هەرەسی شۆڕشی ئەیلول 1975، گۆڤاری زانكۆی سلێمانی، ژمارە (15) شوباتی 2005، بەشی B
7. د. مونزیر ئەلفەزل: دادپەروەری دۆزی كورد و ستەمی ئەقڵییەتی شۆڤیەنی دیدێكی دادپەروەرانەی عەرەبییە لە پرۆژەی ستراتیجی كورد لە كوردستانی عێراق، كۆواری واتە، ژمارە (15) تشرینی یەكەمی 2011
8. نەوزاد چارلس: زانیاری لەسەر ژنە روسییەكەی مەلا مستەفا، گۆڤاری هۆنیا، ژمارە (67) ، 2012 9. هەردی حەمەئەمین فەتاح: پەیوەندییەكانی عێراق- ئێران و كارێگەرییان لەسەر كێشەی كورد، گۆڤاری كۆچ، ژمارە (6) حوزەیرانی 2007 .
13744 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Thursday, February 11, 2016
زیاتر
رامانێك لە زانست و فەلسەفەی مێژوو
سەباح عەلی جاف
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
وەهمی زەردەشت و زەردەشتتییەت
لە نێوان پێغەمبەربوون و بەئایینبووندا
ئامادەكردنی: خالید دۆستی
ئیدەی کەلاوە
مەنسوور تەیفووری
هزر و فەلسەفە
رەهەندە هەمەڕەنگییەكانی ئەفسانەی ئادەم و حەوا
دكتۆر حەمید عەزیز بەشی فەلسەفە
بەرەو تورکیا یان ئێران؟ ...
تاهیر رەحیم
تیشكێك بۆ سەر رۆمانی "پێشمەرگە"
رەوەند حەمە جەزا
ژمارەی نوێی گۆڤاری کۆچ بڵاودەبێتەوە
پەرستگای ئاگری بەردەكونتەی مەهاباد
و. لە فارسییەوە: كەمال نووری مەعروف
ئایا داعش بە پلانی ئەمریکا هاتووەتە ناوچەکە؟
ئیحسان فەتاح
دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەتی ماد و رووخانی
هاوار حەمید
پێكەنین وەك چارەسەر لای هێرمان هێسە
بەفراو نوری
گفتوگۆ لەگەڵ سەید حوسەین نەسر
مامۆستای توێژینەوەی ئیسلامی لە زانكۆی جۆرج واشنتۆن
و. لە فارسییەوە: ئەرسەلان تۆفیق
وێنه‌ و حه‌قیقه‌ت...
ئومێد حه‌مه‌عه‌لی
پێگەی ئەدەبی كوردی لە كرمانشان و ئیلام و قۆناغەكانی
فەلاح شەریف / سنە
وه‌سفی كه‌سایه‌تی دیكتاتۆر
به‌ختیار محه‌مه‌د
فەلسەفە و زانست لای ئارسەر ئادنجتون
د.حەسەن حسێن سدیق
مامۆستای زانست ‌و لۆجیك لە زانكۆی راپەڕین/ بەشی فەلسەفە
پێكدادانی كورد و توركمان
له‌ كه‌‌‌ركوك و ناوچه‌كانی تر له‌ خزمه‌‌تی كێدایه‌؟!
نجم الدین فارس حسن
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمود و
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی
ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
شیکارییەک لە سەر ئازادکردنەوەی شنگاڵ
جیهاد موحەمەد
سمكۆی شكاك, وەرچەرخانێكی گرنگ لە ناسیۆنالیزمی كوردی
لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
ئەفسانەی ژێردەستەیی ژنان
ئیڤلین ڕید
وەرگێڕان: نەسیبە بارانی
کورد لە نێوان ململانێ مەزھەبیەکانی سعودیە و ئێراندا
نەوزادی موهەندیس
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
شرۆڤەی رەوتی ئەدەبی کوردیی پاش نالی و مەولەوی
و ھەڵسەنگاندنێکی ھاوتایانە لە دوو دیالێکتی کرمانجی خواروو(سۆرانی) و گۆرانیدا
رەووف محمەد پور
وەڵاتێک لە ژان ...
ئەمجەد شاکەلی
فه‌لسه‌فه‌ی ئێگزیستانسیالیزم،
ئومێد موقەدەس
عیشق له‌ كتێبی (بوون و نه‌بوون)ی ژان پۆڵ سارته‌ردا
رزگار عه‌لی
چەمکى زمان لەنێوان سیستم و جیاوازیدا
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا-هه‌ولێر
چیبکرێ تاوا لە پارتی بکرێ ببێ بە پارتێکی سیاسی مرۆڤدۆست؟
ئازاد حمە
ئاین ودەوڵەت
خۆشناو مەریوانی
شكست هێنانی ئه‌مریكا
له‌(ئه‌فسانه‌ی جه‌نگی دژه‌ تیرۆردا)!
یاسین له‌تیف
خوێندنەوەیەکی شیکاریی ڕەخنەگرانە سەبارەت بە ئەدەبی ئیسلامیی
عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
بێدەنگی هەولێر: تەنگژەی شوناسی هەولێریی
شێرکۆ کرمانج
ئایا خودا بونی هه‌یه‌ ؟
مه‌حمود عه‌بدوڵا
گێڕانەوەی ئەنفال وەکوو کارەساتێکی پارتیکولار
چەند سەرنجێک لەسەر کۆمەڵەچیرۆکی
"جەستەیەکی خۆڵاوی بەسەر قاڵیچەی سولەیمانەوە"
محەمەد محەمەدمرادی
بزوتنەوەی ئیسلامی و دوو ملیۆن ڕیالی حەڵاڵ
ئاسۆ کمال
ئایدیای زمان/ ئایدیای شانۆ
چەند خاڵی سەرەتایی و مانیفێستۆیی
ئەمین کەرەمی و هاوڕێ یووسفی
پیتەکانی پێش هەندێک لە سورەتەکانی قورئان
تاهیر رەحیم
مەعریفەی ئیگزیستانسیالیزم و کۆمەڵگەی باشوری کوردستان
ئه‌فشین غولامی
توماس هۆبز
رامین جەهانبەگلوو
و: عەتا جەماڵی
زمانی کوردی و پێوه‌ندی به‌ناسنامه‌ی کورده‌وه‌
محه‌مه‌د که‌ریمی
بە تەوزیف بوونی دیاردەکان !
هاورێ نەهرۆ
ئه‌ده‌بی پۆست مۆدێڕن، زه‌رووره‌تێکی ناوه‌خت
حه مه ی که ریمی
مــرۆڤــ و تــێكنۆلۆژی، كــامیان بــەسەرە كــامـیـانــدا زاڵــە؟
رێبوار حسێنی
سواره‌ له‌ نێوان دوو ئه‌زموون و دوو شێوه‌ ژیانی جیاوازدا
ئه‌مجه‌د غوڵامی
ناوچه‌ تاریکه‌کانی تیرۆریزم
ئالن به‌دیۆ و فه‌لسه‌فه‌ی سه‌ده‌ی بیسته‌می فه‌رانسه‌
نووسین و کۆکردنه‌وه‌ی ده‌ق: جه‌واد گه‌نجی
وه‌رگێڕانی له‌ فارسییه‌وه‌: حه‌مه‌ی که‌ریمی
له‌شکرکێشی تورکیاو پێوست بوونی هاوپه‌یمانیه‌کی نوێ؟!
سه‌ردار عه‌بدوڵا حه‌مه‌
هەنگاوەكانی پێش ئاشتی لە توركیا
حەبیب محەمەد دەروێش
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010