وەهمی زەردەشت و زەردەشتتییەت
لە نێوان پێغەمبەربوون و بەئایینبووندا
ئامادەكردنی: خالید دۆستی

تائێستا گەلێجار لە مێژووی تازەی كوردستاندا روویداوە كە هەندێ‌ لە رووناكبیران و سیاسەتمەداران بانگەشەی گەڕانەوە بەرەو ئاڤێستا و دینی زەردەشتییان كردووە و هەوڵییانداوە ئەم بیركردنەوەیە وەك رێبازێكی ئایدۆلۆژی و سیاسی پیشانبدەن كە كلیلی چارەسەری كێشەكانی كوردی پێیە كە بەوردی تاوتوێیبكەین دەبینین ئەمجۆرە بیركردنەوەیە هەمیشە لەوكاتەدا سەریهەڵداوە كە بزووتنەوەی كوردایەتی لە قەیرانێكی فكریدا ژیاوە و كەوتووەتە بەردەم دووڕیانێكی مێژوویی و ویستوویەتی رێگایەك بۆ چارەنووسی خۆی بدۆزێتەوە، بەڵام گەر بۆ شوێنەواری دینی زەردەشت و زمانی ئاڤێستا بگەڕێین لە زمانی كوردی ئەمڕۆدا و لە سەردەمی ئەمڕۆی كورددا، بێگومان گەلێ‌ نیشانە لەئارادایە كە پێوەندی مێژووی و زمانی كورد و ئەو دینە و ئەو زمانە جەختدەكەن، بەڵام ئەم نیشانانە لای گەلانیتری ئێرانیش بەدیدەكرێت. بنەمای سەرەكی ئایینی زەردەشت فەلسەفەی دوالیزمە، واتا باوەڕ بەوەی ئەم گەردوونە و جیهان لەبەردەم دوو هێزی دژبەیەك و نەیاردان كە ئەوانیش هێزی چاكە و هێزی خراپەن، رووناكی و تاریكی، ئەركی مرۆڤ ئەوەیە كە پشتی یەكەمیان بگرێت. لە سەردەمی ئەمڕۆماندا هێزی تاریكی و خراپە زۆر سەركەوتنی بەدەستهێناوە و چاكە و رووناكی لاوازبووە، بەڵام لەدواییدا رووناكی سەردەكەوێت، ئەم باوەڕە لای گەلێ‌ دینی تایبەتی كوردان وەك كاكەیی و یەزیدی هەیە، بەڵام بیری خودا و شەیتان و نەفس و رۆحیش لەئیسلامدا و لای دینەكانیتریش هەر رووخسارێكی ئەم بیرەیە. لە بواری زمانەوانیشدا گەلێ‌ وشە هەیە كە لە تێكستەكانی ئاڤێستادا بەرچاودەكەوێت. ئەمڕۆ لە زمانی كوردیدا یا لە هەندێ‌ دیالێكتیكی زمانی كوردیدا ماون و گەشەیانكردووە. ئەگەربێتو زیاتر پێوەندی كورد و ئایینی زەردەشت شیبكەینەوە ئەوە بۆماندەردەكەوێت كە بەرلەهاتنی ئایینی پیرۆزی ئیسلام، بەشێكی خەڵكی كوردستان شوێنكەوتەی ئایینی زەردەشت بوون، دەربارەی مەسەلەی پێغەمبەربوون و نەبوونی زەردەشت هێشتا وا بەئاسانی یەكلانەبووەتەوە، چونكە هەرچەندە واپێدەچێ‌ كە ئایینی زەردەشتی لایەنی یەكتاپەرستی پێوەدیاربێت، بەڵام ناتوانرێت بڵێین كە ئایینێكی یەكتاپەرستییە. لەڕاستیدا زۆر لایەنی تایبەت بە زەردەشت جێگای لێكدانەوە و رای جیاوازی جۆربەجۆرن، هەر بۆ نموونە مێژووی لەدایكبوونی زەردەشت ئێجگار تەماوی و ئاڵۆزە، مەسعود محەممەد لە كتێبی ئەلموجتەمەع ئەلبەشەری (المجتمع البشری)دا لە لاپەڕە (105)دا دەڵێ‌: (لە ئەفلاتۆنەوە دەگێڕێتەوە كە لە سەدەی پێنجی پێشزایین زەردەشت شەش هەزار ساڵا پێش ئەو ژیابێ‌ و تاوەكو ئێستا گرنگیپێدانێكم بەم بابەتە هەستپێنەكردووە كە لەلایەن پێوەندیدارەكان گرنگییەكی ئەوتۆ بەم بابەتە درابێت). نووسەرێكی عەرەب كە ناوی (محەممەد حەسەن)ە لە كتێبی تەییارات ئەلفەلسەفە ئەلشەرقییە (تیارات الفلسفە الشرقیە) لە لاپەڕە (18)دا پشتی بەستووە بە گێڕانەوەی مێژووی زەردەشت ئاماژە بەوەدەكات كە سێ‌ زەردەشت هەبوون یاخود سێ‌ كەس بە زەردەشت ناسراون كە یەكەمیان (شتك) كە ئاگری دۆزییەوە، دووەمیش (زرادشت) كە ئێستا لەناو خەڵكدا باسیلێوەدەكرێت، سێَیەمیان (ئیبراهیمی خەلیلە) ئەگەر ئەم بۆچوونانە راستبندەبێت زەردەشت نازناو بێ‌ نەك ناو وەكو نازناوی فیرعەونەكانی میسر كە چەندین فرعەون هەبوون كە ناوی تایبەتییان هەبووە. (ئەحمەد ئەمین) لە كتێبی فەجرولئیسلام (فجر اڵاسلام)دا باس لە بوونی زەردەشت دەكات و دەڵێت: (بوونی زەردەشت خۆی جێگەی گومانە لای زۆرینەی خەڵك تا لەئەنجامی لێكۆڵینەوەیەكی زۆر گەیشتە ئەوەی كە زەردەشت كەسایەتییەكی مێژووییە نەك خورافیات كە لە هۆزی میدییەكان بووە، لە بەشی باشووری رۆژهەڵاتی فارس دەركەوت لە سەدەی حەوتی پێشزایین مردووە لە دەوروبەری 583 پ.ز كە تەمەنی (77) ساڵی بووە و یەكەم سەركەوتنی بەدەستهێناوە لە شاری بەڵخ لەهەموو ناوچەكانی فارس. لە كتێبی تەئریخ ئەدیان جەهان (تأریخ ادیان جهان) (عەبدولعەزیم رەزایی)دا كە كتێبێكی فارسییە دەڵێت: (بەرلەوەی كە قسە لەسەر دینی زەردەشتی بكەین بزانین دەربارەی زەردەشت هەندێ‌ لە توێژەران دەركەوتنی ئەم كەسایەتییە دەگێڕنەوە بۆ هەزارەی دووەم و سێیەمی پێشزایین)، هەروەها لە كتێبی (ادیان زندە جهان)ی (رابرت ا. هیوم) باس لەوەدەكات كە شوێنكەوتوانی زەردەشت هەمیشە زەردەشتیان وەكو یەكەمین كەسایەتی مێژوویی دیار دەستنیشاندەكەن، بەڵام دەربارەی بوونی ئەو یا مێژووی ژیانی كە شەش هەزار ساڵا پێشزایین یاخود هەزار و چوارسەد ساڵا، یاخود هەزار ساڵا یا تەنها حەوت سەدە پێشزایین ژیاوە كە ئەمە جیاوازییەكی زۆرە لە مێژووی ژیانیدا، تەمەنی پانزە ساڵا بووە وەكو سەرمەشقێكی ئایینی خۆی دەرخستووە، كاتێ‌ كە باوكی ویستی ژنی بۆ بخوازێت پێچەوانەی ویستی باوكی دەوەستێتەوە، تەركی ماڵەوە دەكات و خۆی بۆ بانگەوازی ئەم ئایینە یەكلادەكاتەوە. دەستدەكات بە بانگەشەی ئەم ئایینە بەناوی خۆیەوە، لەسەر دوو بنەما كە یەكەمیان ئاهورامەزدا هێزی چاكە و خێرخواز و دووەمیان ئەهریمەنە كە هێزی خراپە و شەڕە، كیتابی پیرۆزی زەردەشتیش بریتییەلە ئاڤێستا و ژمارە سورەتەكانی (21) سورەتە و ژمارەی هەر سورەتێك (100) وەرەقەیە و بە زمانی فارسی نووسراوە، لە بۆچونی زەردەشتیشدا مرۆڤ دوو ژیانی هەیە: ژیانی یەكەم دونیایە و ژیانی دووەمیان دوای مردنە، لە ژیانی دووەمدا ئەنجامی كارەكانی ژیانی یەكەمی وەردەگرێت. بەپێی رێنماییەكانی زەردەشت رۆژی دوایی نزیكە، كۆتایی ئەو رۆژە دوورنییە، ئاهورامەزدا هێزی كۆدەكاتەوە بۆ لێدانی خواوەندی شەڕ بە لێدانێكی بەهێز و ئەشكەنجەی دەدات بە دۆزەخ. لە كتێبی (الزرادشتیە تأریخا و عقیدە و شریعە)ی (خالد السید محمد الغانم)دا هاتووە كە زەردەشتییەت ئایینی فارسەكانە و دامەزرێنەرەكەی زەردەشتە كە گورزێكی كوشندەبوو لە چاكسازی ئایینی بتپەرستی فارسەكانی وەشاند. زەردەشتییەت دەڵێت: رووناكی و تاریكی دوو بنەمای دژیەكن ئەوانەش (ئاهورامەزدا و ئەهریمەنن) كە ئەوانە سەرچاوەی خێر و شەڕن. زەردەشتییەت بەناوێكی زۆرەوە ناسراوە وەكو: دامەزرێنەری ئایینەكە، خواوەندەكەی، كتێبەكەی كە ئاڤێستایە، بەپێی لێكۆڵینەوەی توێژەران گەیشتوونەتە ئەو رایەی كە بانگەشەی زەردەشتییەت چەند مەبەستێكی لەپشتبووە لەوانە: 1. باوەڕبوونێكی تەواو بە ئاهورامەزدا و پەراوێزخستنی هەموو خواوەندەكانیتر بووە لە بیروباوەڕی خەڵكدا. 2. باوەڕبوون بە رۆژی دوایی كە هەموو كەسێك لێپرسینەوەی بەپێی كردارەكانی لەگەڵا دەكرێت، خێر بە خێر و شەڕ بە شەڕ. 3. ئاسوودەیی دەروونە بۆ مرۆڤەكان. 4. كاركردن بە ئایین و بانگەشەكردن بۆی، فەرمانكردن بە دەروون بۆ كاری خێر، كاركردن بۆ كۆمەڵگا بۆئەوەی ببێتە سامانێك بۆی. 5. زیادكردنی وەچە بە پرۆسەی هاوسەرگیری. هۆكارەكانی بڵاوبوونەوەی ئایینی زەردەشت:
1. دڵسۆزی زەردەشت بۆ بانگەشەكەی.
2. باوەڕهێنانی كوڕی مامی زەردەشت و پاشا كشتاسپی و هاووڵاتییەكانی و بانگەشەكردنی ئایینی زەردەشت لەلایەن پاشاكانی فارسەوە.
3. كوژرانی زەردەشت كە بووە هۆی بەرزنرخاندنی ئایینەكەی و پشتگیریكردنی مەزهەبەكەی. 4. كتێبەكەی كە ئاڤێستایە. 5. شوێنكەوتنی رێنماییەكانی زەردەشت. 6. پشتگیریكردنی ئاگرپەرستەكان بۆ زەردەشت. رەگەزە گرنگەكانی لای زەردەشت بریتینلە: ئاو و هەوا و ئاگر و خۆڵا كە چوار رەگەزی گرنگن لە ژیانی مرۆڤدا نابێت پیسبكرێن. بەلای زەردەشتەوە ئاگر پیرۆز نەبووە و بانگەشەی بۆ نەكردووە و نەیپەرستووە، بەڵكو هێمای ئاسمانە وەكو خۆر، بەنیسبەت خۆڵیشوە نەپەرستراوە بەڵكو لە دیدی زەردەشتییەكان خاك سەرچاوەی رۆزی خەڵكە لەخۆڵدا گەنم و جۆ و داری تیادادەچێنرێت، ئاویش سەرچاوەی ژیانە و هەواش هەروەها سەرچاوەی ژیانە. لای زەردەشتییەكان سەگ و گا پیرۆزبوون، چونكە لە دیدی زەردەشتییكانەوە ئاهورامەزدا گا و مرۆڤی لە یەك شت دروستكردووە و گا بۆ زەوی كێڵان بەكاردێت كە سەرچاوەی بەختەوەری ژیانە، سەگیش پیرۆزبووە، چونكە بۆ پاسەوانی زەوی و مەڕ و ئاژەڵا بەكاردێت. خاڵێكیتری ئایینی زەردەشت بریتییەلەوەی خواوەندی خێر پێویستی بە مرۆڤە بۆ زاڵبوون بەسەر شەڕدا و خاڵێكیتری ئایینی زەردەشتییت بریتییەلەوەی كە مرۆڤ دەمرێت و نابێت بنێژرێت لەبەرئەوەی خۆڵا پیرۆزترە لە لاشەی مرۆڤ و نابێت لاشەكەشی بە ئاو بشۆردرێت چونكە ئاو پیرۆزە و بۆ خواردنەوە و كشتوكاڵا بەكاردێت، ئەمانەی لای خوارەوەش هەندێكیدیكەن لە بنەماكانی ئایینی زەردەشتی:
1. خوێندەواری لە كۆمەڵگەی زەردەشتیدا لەچینێكدا خۆی دەبینییەوە بۆ نموونە لە دەوڵەتی ساسانیدا كە لەسەر ئایینی زەردەشتی بوون چینی چوارەمی كۆمەڵگە خوێندەواربوون، واتە هەموو كەسێك مافی خوێندەواری نەبوو. 2. مرۆڤیان نەناشتووە، چونكە خاك پیرۆزە، لاشەكانیان لەسەر شوێنێكی بەرز داناوە تا باڵندە لاشەكانیان خواردووە، لەگەڵا چەندین هەڵەیتر كە ناكرێت لە هیچ ئایینێكیتری ئاسمانیدا ئەو هەڵانە هەبێت كە خوای گەورە بۆ پێغەمبەرانی ناردبێت، بۆیە دەبینین كاتێك ئەم ئایینە لەناو ماددەكاندا بڵاوبووەوە زەردەشت بانگەشەی بۆ دەكرد، بۆیە (مۆغەكان) لەسەرەتادا دژی وەستانەوە و زەردەشت ناچاربوو وڵاتی خۆی بەجێبهێلێت و پاش ئەمە چووە باشووری ئێران و دوای ماوەەیك ماددەكان چوونەسەر ئایینی زەردەشت و دووبارە زەردەشتییەكان توانییان دەسەڵات بۆ خۆیان قۆرخبكەنەوە، دواتر ئایینی زەردەشتی بووە ئایینی فەرمی لە سەردەمی ئەخمینەكاندا بەتایبەت لە سەردەمی دارای سێیەمدا. دوای بڵاوبوونەوەی ئەم ئایینە لە وڵاتی فارسدا و دوای هەرەسهێنانی دەوڵەتی ئەخمینی لەسەر دەستی ئەسكەندەی مەقدۆنی لە ساڵی (331)ی پێشزاییندا كە لێدانێكی كوشندەبوو بۆ ئەم بنەماڵە و ئەم ئایینە، دواتر ئەم ئایینە لە سەردەمی ساسانییەكاندا سەریهەڵدایەوە كە لە (224)ی زایینی دەسەڵاتییان گرتەدەست تاكو هەرەسهێنانیان لە جەنگی قادسییە و نەهاوەند و جەلەولادا لەسەر دەستی ئایینی پیرۆزی ئیسلامدا. لەو ماوەیەدا ئایینی زەردەشتی بووە ئایینی فەرمی دەوڵەتی ساسانی، سیاسەتی وڵاتیان لەسەر بنەمای ئایینی بونیادنابوو كە ئایینی زەردەشتی بوو و گرنگییان بە پیاوانی ئایینی زەردەشتی دەدا و ئەم پیاوانە زۆر رەگەزپەرست بوون و رێگەیان بە هیچ ئایینێكیتر نەدەدا كە لەوڵاتدا پەرەبسێنێت، ئەو رەگەزپەرستییەش لەسەر بنەمای سیاسی بوو، ئایینی زەردەشت ئایینی راگەیاندن نەبوو، سەركردە بانگەوازەكانی ئەم ئایینە رێگەی رزگاربوونییان نەبوو، هەربۆیە ئەم ئایینە كەوتەژێر سێبەری ئایینی پیرۆزی ئیسلام و زۆر لە ئایینزاكانی زەردەشت چوونە ناو ئایینی ئیسلام و هەندێكییان رایانكرد بۆ جەزائیر لە خەلیجی فارسەوە و دواتر بۆ هیندستان تائێستاش هەندێك لەو بنەماڵانە لە شاری بۆمبای بەناوی فارسەكانەوە دەستیان بە دینەكەیانەوە گرتووە.
زەردەشت و پێغەمبەرایەتی: زەردەشتییەكان باوەڕییانوایە كە زەردەشت نیگای بۆ هاتووە كاتێك تەمەنی سی ساڵا بووە، پاشان ئەم نیگایە لەلایەن فریشتە گەورەكانەوە دەستیپێكردووە و باگهێشتكراوە لەلایەن (فوهومانا) بۆ فێركردنی رێنماییەكان. سەبارەت بەمە بەشێك لە لێكۆڵەران بەهۆی ئاڤێستای پەهلەوییەوە كە گاتاكانیان شیكردووەتەوە، بە هەڵە لە "زوت" یان "سەرۆكی كاهینەكان" واتە مەراسیمی ئامادەكردنی زوت تێگەیشتوون بەوجۆرەی كە دایانناوە زەردەشت سەر بە تایفەی كاهینەكانە، ئەمە لەحاڵێكدا كە (زئوتر گاتاكان) هیچ پێوەندییەكی بە كاهینەكانەوە نەبووە، هەر بەوجۆرەی كە لە ئاڤێستای نوێدا هاتووە زۆربەی زاراوەكانی پەیامی زەردەشت بەشێوەیەكی چەواشاكاری كەڵكیلێوەرگیراوە (زئوتر)یش بووەتە خاوەنی مانایەكیتر. (لۆمیل) دەربارەی ئەوەی كە زەردەشت (كاهین)ە ئەوەی یانا ئەوەی نیشانداوە كە لەو سەردەمەدا (مۆغ)ەكان گروپێكی روحانی بوون كە لەڕەچەڵەكدا هەبوون و هاوشێوەی رۆحانییەكانی یۆنان و كلدان بوون، ئەم لەیەكچوونەش هەبووە. (لۆمێل) بۆ پشتگیری و نیشاندانی تیۆرەكەی دەریخستووە كە غەیری زەردەشت لە پێغەمبەرانیتر ئەوانیش پێوەندییان بە چینی رۆحانییە كاهینەكانەوە هەبووە و بێئەوەی ناوی یەكێك لەوانە بهێنێ‌. (لۆمێل) دەنووسێ‌: "قوتابخانەی زەردەشت زیاتر لە فەلسەفەیەكی شهودی دەچێ‌ هەتا لە ئایینێك كە تەنیا رۆحانییەتێكی سەرمایەدارانە راڤەدەكات". (هەرتێڵا) دەنووسێ‌: " زەردەشت بە هیچ شێوەیەك كاهین و رۆحانی نەبووە، بەڵكو دوژمنی سەرسەختی خواكان و كاهینەكان بووە"، لۆمیل دژی هەرتێڵە چونكە هەرتێڵا دەڵێت: "زەردەشت كاهین نەبووە، ئەو لەنامەیەكدا ئەو پرسەی شیكردووەتەوە و بڕیاری لەسەرداوە و بەو ئامانجە گەیشتووە كە زەردەشت بەدڵنیاییەوە لە چینی جوتیارە و بە چینی ئەشراف و جەنگاوەر و رۆحانی پێوەستنەبووەو باشتروایە بڵێین: لەوجۆرانەیە كە دۆستی شوان بووە، بەوجۆرە جارێكیتر ویژدان رێگای نەداوە كە شوان ببێتە قوربانی دێوەكان یان خواكان بۆیە بەسەختی دژی ئایینی قوربانی بووە". لەم لێكۆڵینەوەیەدا باوەڕوایە كە لە سەرتاسەری گاتەكاندا زانراوە كە زەردەشت پێوەندی بە چینی رۆحانییەكانەوە نییە و لەهەمانكاتیشدا بەرگری و پاراستی بەهێزی لە چینەكانی خوارەوە كردووە، واتە یاسادانانەكەی و ئابورییەكەی جوتیارییە و پێوەندییەكەی بە بنەماڵەكانەوە گەورەترین و بەنرخترین شایەتە كە بانگەشەی بۆ دەكات. هەرتێڵا وشەی (زئوتە)ی بەوجۆرە گۆڕیوە بە واتای ئەو كەسەی بانگەوازدەكات، ئەم گۆڕینەش بەشێك لە زمانناسان و لێكۆڵەران و خۆهەڵاتناسان پشتگیریلێدەكەن. هەرتێَڵا دەنووسێ‌: "لە ئادابی قوربانیدا كاهینێك هەبووە كارەكەی بانگهێشتی رۆحە زیندووەكان بووە كە گۆشتی قوربانییان پێشكەشكردوون، ناوی ئەو كاهینە (زوتە) یان (هوتەر) بووە، بەڵام كاهینێك ئەگەر كاری هەر بانگهێشت بووبێت بەواتا كاهین نەبووە. ئەوانەی پێوەستن بە چینی كاهینەكانی زەردەشتییەت بە لوتكە دیاریدەكەن. مۆڵتۆن لە سروودی (33) سی و سێدا گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی كە زەردەشت كاهینە، بەڵام دواتر دەڵێت: "من كاهینێكی پەروەردەییم نیشانیدەدەم ئامۆژگارییەكانم راستن و لەتوانامدا هەیە بۆ بەرزكردنەوەی ژیانی جوتیاران كاربكەم"، بەڵام دواتر مۆڵتۆن لەم رایەی پاشگەزبووەتەوە بەوەی كە زەردەشت كاهین نەبووە، هەروەكو دەنووسێ‌: "من ناتوانم بڵێم زەردەشت پێوەستبووبێت بە چینێكی تایبەت یان رۆحانییەوە"، بەڵكو دەڵێت: "بەڵێ‌ زەردەشت مامۆستا و پەیامبەرە ئەمەش بەئاشكرا لەگاتاكاندا ژمارەیان هەیە، جارێكیتر مۆڵتۆن دەنووسێ‌ بەپێی ئەو پەیامەی وەزیفەی رۆحانییەكان كە تەنیا كاری تایبەتییان هەبووبێت تەواونییە، لە ئاداب و رسوم و دروشمەكاندا یان سیحر و ئەفسوونەكان بە بەراوردكردنیان بە كارە زیندووەكانیتری پیاوەچاكەكانی دنیا، لەم پەیامەیدا بە كەمترین شێوە یان سوربوونیان دەردەخات و پشتگیرییانلێدەكات. بەوپێیە ریشەی ئەم ئایینانە كە رەچەڵەكی خۆیان هەیە، بەڵام لە قۆناغەكانی دواتردا لەكاتێكدا ئایینێك ژیانی بەردەوامی هەبووە بەهەمانشێوە لە ژیانی خۆیدا (واتە زەردەشت) درێژەی هەبووە. (یویس) باوەڕیوایە جگەلە زاراوەی (زئوتر) بەڵگەیەكی گرنگیتر هەیە كە پێوەستی زەردەشت بە چینی رۆحانییەكانەوە دەسەلمێنێ‌ ئەویش باوەڕیوایە ئەو سەردەمەی ئەو سروودانەی تیاڕێكخراون بەوشێوە دەوڵەمەندە و لەو دەریایەدا لە كەسانیترەوە بۆیان ماوەتەوە كە لە منداڵییەوە ئەوانە لەو هۆنراوانەدا مەشقیانكردووە و فێركراون ئەوانەش بە چینی رۆحانییەكانەوە پێوەستبوون كە لە هیند و ئێران منداڵی خۆیان لە تەمەنی حەوت ساڵیدا ناردووەتەبەر خوێندنی عیرفانی و مەزهەبی و پێیانسپاردوون (یویس) بڕیاردەدات باوەڕ بەو شتانە دەهێنێ‌ كە دەڵَێ‌: "رێكخستنی سروودی عیرفانی دەوڵەمەند بەپێی ئەو ئامۆژگارییانەی لای رۆحانییەكان گرنگیپێدراوە جێبەجێكردنییان هەروا ئاساننەبووە، كۆمەڵێ‌ خەڵكیش لەوە بەئاگابوون كە لەسروودەكاندا گەورەیی (زەردەشت)یان بە ئێمە ناساندووە بەوشێوەی كە پەیامبەرێكە و توانای رۆحی زۆری هەیە لە مەسەلەكانی زانستی و لاهوتیدا یان لەڕووی مەعریفەت و بینینی شتەكاندا كە تیابەرجەستەبوون، لایەنێكیتر ئەوەیە ئایا زەردەشت پێغەمبەری كوردان بووە یاخود پێغەمبەری ئێرانیان بووە، لەڕاستیدا بەهەمانشێوە سەبارەت بەوەی كە ئایا زەردەشت لە رۆژئاوا یان رۆژهەڵاتی ئێران سەریهەڵداوە گرفتی زۆر هەیە. لایەنێكیتریش كە پێوەندی نێوان كورد و ئایینی زەردەشتی روونبكەینەوە بریتییەلەوەی ئایا زۆربەی هەرە زۆری كورد پێش هاتنی ئایینی پیرۆزی ئیسلام بۆ ناوچەكە لەسەر ئایینی زەردەشت بوون. دوكتۆر (رەشاد میران) لە كتێبی (رەوشی ئایینی و نەتەوەیی لەكوردستاندا) دەڵێت: "وا دیارە زۆربەی كورد لە دەوری پێش ئیسلامدا زەردەشتی بوون، بەڵگەش بۆ ئەمە هەبوونی ئاسەوار و جێپەنجەی زەردەشتیی لە ژیانی مەتریاڵی و گیانی كوردی ئێستادا وەكو: سوێندخواردن بە ئاگر، جەژنی كۆمسا لە هەورامان، حەوت خواوەندی ئێزیدی، حەوتەوانەی ئەهلی حەق و هیتر). لەهەمان كتێبدا دكتۆر باس لە نموونەیەكیتری پێوەندی نێوان كورد و ئایینی زەردەشتی دەكەن، ئەویش ئەوەیە كە كورد تف لە ئاگر ناكەن وەك رێزلێنانێك بۆ ئاگرن وەكو دابونەریتێكی زەردەشتی، بەڵام ئەوەی روون و ئاشكرایە ئەوەیە كە كورد نەك هەر تف لە ئاگر ناكەن، بەڵكو بە گوناهێكی گەورەی دەزانێت، هەروەها خاڵێكیتر ئەوەیە لە كاتی لێكۆڵینەوە لە ئایینی زەردەشتی تووشی گرفتمان دەكات ئەویش فەوتانی دەقە رەسەنەكانیەتی تایبەت بەم ئایینە و ئەوەشی ماوەتەوە بەتەواوی جێگەی متمانە نییە، جا لەمڕووەوە ئەگەر ئینجیل و تەورات دەستكاریكرابن و ئەگەر ژمارەیەكی زۆر فەرموودە لەسەر زاری پێغەمبەر (د.خ) هەڵبەسترابێ‌، ئایا دەكرێ‌ پاشماوەی كتێبە زەردەشتییەكان وەكو خۆی مابێت؟ بەتایبەت ئەو بەشەی كە ئێستا لەبەردەستدایە، بۆ نموونە (موحەممەد حەسەن) لە سەرچاوەی پێشوو لە لاپەڕەی (30)دا دەڵێ‌:" زەردەشتییەت تووشی گورزێك كاریگەربووبێت، كاتێك كە ئەسكەندەر لە ساڵی (331) پێشزایین هێرشیكردەسەر وڵاتی فارس، بەڵام دیسانەوە زەردەشتییەت گیانی بەبەرداهاتووە لەسەر دەستی ئەردەشێری یەكەم شای فارسە ساسانییەكان و پاشان لەسەر دەستی شاپوری دووەم، ساسانییەكان هەواڵی پێشینانیان كۆكردووتەوە و رێكخستنیان بۆ كردووە، بەمشێوەیە مایەوە تاكو كرانەوەی ئیسلامی بۆ ئێران. درووستبوونی دەوڵەتی كوردی بەهۆی ئایینەوە
باسێكیتری ئەم بابەتە ئەوەیە كە ئایا وەكو باسدەكرێ‌ ئەگەر بهاتایە و كورد ئایینێكی تایبەت بە خۆی هەبوایە ئەوا دەبوو بە خاوەن دەوڵەتی سەربەخۆ یان نا؟ چونكە بۆچونێكی واهەیە كەوا فارسەكان بەهۆی بڵاوبوونەوەی مەزهەبی شیعەگەری لەنێوانیاندا و جیاوازییان لەگەڵا سوننەكانی دەوروبەریان توانیویانە تایبەتمەندێتی خۆیان بپارێزن و دەوڵەتی تایبەت بە خۆیان هەبێت، هەروەها هەر لەم چوارچێوەیەدا گرنگی ئایینی ئیسلام بۆ عەرەب بەدیاردەخەن وەكو فاكتەرێكی سەرەكی دروستبوونی دەوڵەت و كیانی عەرەبی جۆربەجۆر، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوەبكەین كە مەرج نییە یەكێتی ئایینی تاكە هۆكاری دروستبوونی دەوڵەت بێت، هەر بۆ نموونە بسمارك لەكاتێكدا لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەدا یەكێتی ئەڵمانیای بەدەستهێنا لەپاش ئەوەی بەسەر چەندین ناكۆكدا دابەشبوو بوو، ئەمە لەكاتێكدا بوو كە ئەم وڵاتە بەسەر دوو مەزهەبی ئایینی جیاوازدا دابەشبووبوو كە مەزهەبی كاسۆلیكی و پرۆتستانتی بوو. خاڵێك هەیە باسیبكەین پێدەچێت كورد بەتەواوی ئایینی زەردەشتی وەرنەگرتبێ‌ یاخود ئەو ئایینە زۆر لاوازبێت لەلایەن ئەو كوردانەی كە پەیڕەوی ئەم ئایینەیان كردبێ‌. لەمڕووەوە دەكرێ‌ نموونە بە ئایینی پیرۆزی ئیسلامی بهێنینەوە كە ژیانی رەوەندایەتی و تیرەگەری بەشێوەیەكی گشتی زۆر بەپەسەند دانەنرابێ‌ سەبارەت بە ئایینی پیرۆزی ئیسلام. ئەگەرچی دەبینین بەدەوییەت و گیانی عەشیرەتگەری لەنێوان عەرەب و كورد و موسوڵمانەكانیش تاكو ئێستا بنەبڕنەبووە، تەنانەت گیانی عەشیرەتگەری یەكجار بە زەقی بەرچاودەكەوێ‌، خاڵێكیتر هەیە سەبارەت بە ئایینی زەردەشتی كە پێویستە لە یادینەكەین ئەویش بریتییەلەوەی ئەگەر ئەم ئایینە ئایینێكی پێشكەوتووبوو بۆچی خۆی لەبەردەم ئایینی ئیسلام نەگرت و زۆر بەخێرایی توایەوە؟ لەكاتێكدا كە ئایینی مەسیحی و جوولەكە زیاتر خۆیان گرت، خۆ هەرچەندە هەندێ‌ خاڵی هاوبەش لەنێوان ئایینی ئێزیدی و زەردەشتدا هەیە، بەڵام هەروا بەئاسانی ناتوانرێت ئێزیدیایەتی بەتەواوی بە پاشماوەی ئایینی زەردەشتی ناوزەندبكەین، چونكە لەهەمانكاتیشدا هەندێ‌ خاڵی هاوبەشیتریش لەنێوان ئیزیدیایەتی و ئایینی مەسیحی و تەنانەت بتپەرستیشدا هەیە. لەمڕووەوە رای جۆربەجۆر خراوەتەڕوو، لەوانە (پرۆفیسۆر زیهنەر) پێیوایە كە ئایین و دەسەڵات لەزەردەشتییەتدا تێكەڵا بە یەكبوون، هەریەكەیان ئەویتری دەپاراست بە نەمانی دەوڵەتی ساسانی كە ئایینی زەردەشتی ئایینی فەرمی وڵات بوو، هەریەكەیان ئەویتری دەپاراست و ئایینی زەردەشتیش ئەو دەوڵەتەی بەهێزدەكرد. شتێكی ئاسایی بوو كە ئەم ئایینە وا زوو لەبەرامبەر ئایینی پیرۆزی ئیسلامدا هەرەسبهێنێ‌، سەرەڕای هەندێ‌ رای جیاواز، نموونە ئەگەری جیاوازی نێوان ئایینی زەردەشتی و دەوڵەتی ساسانی، ئایینی زەردەشتی و خەڵكی كوردستان، بەڵام ئەوەی لەڕاستی نزیكترە ئەوەیە كە رژێمی چینایەتی لە كۆمەڵگەی زەردەشتی كە بەلایەنیكەم سێ‌ چینی سەرەكی لە خۆگرتبوو دواتر بوو بە چەند چینێكیتر چوار تا پێنج چین و كاریگەری وای هەبووە كە خەڵكانی سەر بە چینەكانی خوارەوە زیاتر بەرەو ئایینی ئیسلام بچن و كە زیاتر یەكسانی تێداڕەچاودەكرێ‌. ئەوەی جێگەی سەرنجیشە لە ئایینی زەردەشتیدا چینی پیشەگەران كە بە بنەمای پیشەسازی بوونی كۆمەڵگە دادەنران دوا چین بوون لە كۆمەڵگەی زەردەشتیدا، هەروەها لە سەردەمی ئێَستادا كۆمەڵگەی كشتوكاڵی بە نموونەی كۆمەڵگەی دواكەوتوو دادەنرێ‌ لەجیهاندا و كۆمەڵگەی پیشەسازی كۆمەڵگەی پێشەكەوتووە لەجیهاندا، لێرەدا بۆماندەردەكەوێت كە ئەگەر ئایینی زەردەشت لە سەردەمی خۆی هەندێ‌ لایەنی پێشكەوتووی تێدابووبێ‌ ئەوە بە هیچ جۆرێك لەگەڵا رۆحی سەردەمی ئێستادا ناگونجێ‌. دەربارەی كوردیش نە سوودی لە ئایینی زەردەشت و نە لە ئایینی ئیسلام وەرگرتووە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆی كوردی. هیچ كاتێك ئایینی پیرۆزی ئیسلام ئاستەنگ نەبووە لەبەردەم دروستكردنی كیانێكی سەربەخۆ بۆ هیچ نەتەوەیەك بەڵكو هاندەرێكیش بووە بۆئەوەی هەموو نەتەوەكانی جیهان بە سەربەخۆیی بژین و كیانی سەربەخۆی خۆیان هەبێت، هیچ نەتەوەیەك لەلایەن نەتەوەیەكیترەوە نەچەوسێنرێتەوە بە پاساوی نەژادی و رەگەزی و ئایینیەوە و كەسیش لە كەس باڵاتر نییە تەنها بە تەقوا نەبێت و جیاوازیش نییە لەنێوان رەش و سپی و عەرەب و عەجەم تەنها بە تەقوا نەبێت، بەڵام بەپێی سەرچاوە مێژووییەكان بۆماندەردەكەوێت كە ئایینی زەردەشتی نەك هەر پشتگیری لە دروستبوونی دەوڵەتی كورد نەكردووە بەڵكو ئایینی زەردەشتی بۆ دژایەتی كورد بەكارهاتووە لە سەردەمی دەوڵەتی ساسانیدا.
راڤەی مێژوو لای زەردەشت دەستەواژەی زەردەشتی لە رۆژئاوا بە واتایەكی فراوان بەكارهێنراوە سەرچاوەكەشی فارسی كۆنە شوێنكەوتوانی زەردەشتی لە هیندستان كە لە هەزار ساڵا پێش ئێستا چوون بۆ ئەوێ‌ ئەوەندەش هەیە لێكچونێكی زۆر هەیە لەنێوان ئایین و سەرەتای فارسەكان و ئایینی زەردەشتی، هەر لە سەرەتاوە زەردەشتییەكان لە هیندستان كۆمەڵێكی داخراویان پێكهێنا كە پارێزگارییان لە ئایین و بۆچوونەكەیان دەكرد، بیروڕایان پارێزراوبوو لەو بێسەروبەریەی كە لە ئایینی بەراهیمەكاندا هەبووە كە ئێستا لە هیندستان زەردەشتییەكان ناوی فارسیەكانییان لێنراوە بەهۆی ئەو رۆڵەی دەیگێڕن لە پێشخستنی هیندی نوێدا كە دەگەڕێتەوە بۆ بۆچوونەكانیان و هەڵوێستیان بەرامبەر بە مێژوو. بەوردی نازانین زەردەشتی بنیادنەری ئایینی زەردەشتی لەچ سەردەمێكدا ژیاوە، هەندێك لە زانا پارسییەكان وایدادەنێن كە هەزار ساڵ پێشمیلاد ژیاوە، هەندێك لە رۆژئاواییەكان دەڵێن لە سەدەی (7)ی پێشزاییندا ژیاوە وادادەنرێت كە كتێبی (غاتاس) یەكەم شوێَنەواری ئەدەبیاتی زەردەشتییە كە پەیڕەو و بەرنامەی زەردەشتی لەخۆدەگرێت بێگومان سەرەتا بنەڕەتییەكانی ئایینی زەردەشتی پارێزراوبوون بەدرێژایی مێژوو كە بڕوابوون بە خوا رەگەزێكە بنەڕەتی بووە لەودا. ئەو ناوەی كە لە (خزدا) نراوە (ئاهورا مەزدا) بووە، ئەمە دانپێدانانێكی روونە بە حیكمەتی خوایی كە بەتوندی قسەیانكردووە لەسەر رۆح و كردوویانەتە بنەڕەتی بوون، (ئاهورامەزدا)یان كردووە بە خوایەكی ئەزەلی كە هەموو شت دەبینێ‌ و جیهانی ماددی فیزیكی و هەموو مرۆڤایەتی دروستكردووە، هەڵوێستێكی بنەڕەتی زەردەشتییەكان لە رووبەڕووبوونەوەی مێژوودا كاتێك دەردەكەوێت كە (غاتاس) وەسفێكی خوای كرد كە وتی: "خوا پارێزەری زەوییە و ئەو ناهێلێت ئاسمان بكەوێت و هەر ئەو گۆڕانی مانگ دیاریدەكات لە یەك شەوەوە بۆ چواردە شەوە و رێگای رۆژ ئەستێرەكانی دیاریكردووە، هەروەها (ئاهورامەزدا) یاسایەكی رەوشتی بۆ جیهان داناوە بەرامبەرە لەگەڵا سەرەتاكانی بۆچوونی مرۆڤایەتی كە لە سەرەتاوە لەگەڵی ژیاوە، بەڵام مرۆڤەكان ئازادن كە ماوەی سنووری ئەو یاسایە دەبەزێنن یان نا، بەڵام ئەوەندە هەیە (غاتاس) مێژووی تاكتاكی مرۆڤەكان دیاریناكات لەجیهاندا، بێگومان (زەراتوسترا) بڕوای بە نەمریی هەبووە، بۆیە دەپاڕایەوە بۆئەوەی لەدونیادا خەڵكی خۆشبەخت نەكەونەناو ئازار و ناخۆشییەوە (زەراتوسترا) بە پلەی یەكەم گرنگیدەدا بەو زەرەر و ناخۆشییانەی كە پشتی مرۆڤایەتییان چەماندووەتەوە، دەكرێت ئەو گرنگیدانەی بە هەڵوێستێكی بنەڕەتی زەردەشتییەكان بەرامبەر بە مێژوو ناوزەندبكرێت، بەرگرییەكی گەرموگوڕ و جەنگێك رووبەڕووی هەموو جۆرە زیان و زەرەرێك، خراپە بە سیفەتێكی بنەڕەتی بریتییەلە درۆ، فێڵا، (زەراتوسترا) گرنگیداوە بە جۆرەكانی رەوشت: درۆ، كوشتن و هەرشتێك كە پێچەوانەی شكۆی مرۆڤ بێت، هەروەها وەكو تەمبەڵی، هەروەها گرنگیدەدات بە ئازار و نەخۆشی و ئەو ناخۆشییە گەورانەی كە تووشی مرۆڤ دێت، وەكو لە بەینچوونی بەرهەم و داهاتی ساڵا. سەردەمی ئاڤێستا كە لەدوای سەردەمی زەردەشتی هاتووە لە سەدەی (6) شەشی پێشزایین چەند دیاردەیەكی لە دینی پێشوویان لەخۆگرتبوو، چەند بەشێك لە ئایینی زەردەشتی وەك بیروبۆچونیان بەرامبەر بە بوونەوەر و جۆری پەرستنەكانیان، ئاهەنگە تەقلیدییەكان هەر مابوون، هەروەك جیاوازەی تەواو لەنێوان خێر و شەڕدا بەشێك بوو لە بیروباوەڕی ئەوان كە جەختیاندەكرد لەسەر دژایەتی جیهانی دادپەروەران و جیهانی خراپەكاران كە دوو كۆمەڵی دژبەیەكیان بەدرێژایی مێژووی مرۆڤایەتی پێكهێناوە، هەروەها سەردەمی (ئاڤێستا) گۆڕانێكی بەخۆوەبینی كە پێوەستبووە بە ژیانی داهاتووەوە. گەورەیی و چاكە گرنگییەكی زۆری پێدەدرا بۆیە واتای بنەڕەتی لەمێژوودا بەرهەمی ئەو ئامانجە گرنگە بوو لەگەڵا ئەوەشدا مێژووی ژیانی دنیا بەردەوام لەهەنگاوناندایە لەپێناو خۆیدا، بێگومان (ئاهورامەزدا) كە خوای خۆشبەختییە بەبێ‌ جیاوازی خۆشبەختی بەهەموو خەڵك بەخشیوە. سەرۆك خێزانەكان دوعادەكەن تا بە هەموو نیعمەتەكانی ژیانی دنیا بگەن، بۆیە دژایەتی و تێكۆشان دژی خراپە و زیان ئەركی سەرشانی هەموو كەسێكە، هەروەها بیرۆكەی سەركەوتنی خێر بەسەر شەڕدا بەردەوام لەناو فارسەكاندا هەبووە بەپێی بۆچوونی (بلۆتارخ) دەڵێت: "ژیان بەردەوام نوێدەبێتەوە تاكو خەڵك هەمووی دەبێتە یەك كۆمەڵا و یەك زمان". كارەساتەكانی وڵاتی فارس بوونە هۆی ئەوەی بەشێكی گەورە لە ئەدەبییاتی زەردەشتی لەبەینبچێت و چینی (كاهینەكان) نەمێنێت بەبێ‌ ئەوەی ئایینی زەردەشتی نوێبێتەوە لەكاتی بنیاتنانی وڵاتی ساسانیدا لە ساڵی 224 زاییندا، لەگەڵا ئەوەدا چینی گشتی خەڵك روویانكردە ئەنجامدانی پەرستشە ئایینییەكان و ئاهەنگەكان، لەوكاتەدا (مانی) پێڕەوی خۆی راگەیاند كە وایدەبینی سەرەتای شەڕ و خراپە لە ماددەوە دەستپێدەكات بۆیە بە لادەر (زەندەقە) لە ئایین دانراوە و لە ساڵی (274) زاییندا كوژرا و ئایینەكەی لە ناوچەی دەریای سپی ناوەڕاستدا بڵاوبۆوە، لەكاتێكدا زەردەشتییە راستەكان بانگەوازی شەڕیاندەكرد كە جەستەی مرۆڤ وەكو جەستە هیچ خراپەیەكی تیانییە، سەرچاوەی شەڕنییە. لەبەرامبەر ئەو گۆشەگیرییەی (مانی)دا كە داوایدەكرد زەردەشتییەكان ژنهێنان و شوكردن و منداڵبوونیان بە یەكێك لە كارە گەورەكان دادەنا و دژی رۆژوگرتن بوون، چونكە دەیانوت زیان لە جەستەی مرۆڤ دەدات و لاوازیدەكات ئەو نەخۆشییە لادەبات كە خوا بۆ مرۆڤی داناوە. جا ئێمە لە كۆتایی ئەم توێژینەوەیەدا بەهۆی جیاوازی لەسەر بوونی پێغەمبەرایەتی و كاهینایەتی و ریفۆمخوازیەتی سیاسی و ئایینی دەتوانین لەدەرەئەنجامی ئەم توێژینەوەیدا بگەینە ئەو راستییە بەڵگەی پێغەمبەرنەبوونیەتی زەردەشت و هەروەها بە ئاسماننەبوونییەتی ئایینەكەی بسەلمێنین بەهۆی ئەم بەڵگانەی خوارەوە كە ئەمانەن: 1. موحەممەد حەسەن لە كتێبی (تیارات الفلسفە الشرقیە) دەڵێ‌: "سێ‌ زەردەشت هەبوون وەكو پێشوتر باسمانكرد و دیار نییە كامیان پێغەمبەرە". 2. ئەحمەد ئەمین لە كتێبی (فجر اڵاسلام)دا دەڵێ‌: "بوونی زەردەشت جێگەی گومانە لای زۆرینەی خەڵك". 3. سەەرتای دەركەوتنی لەئێراندا جیاوازی زۆری لەسەرە لای مێژوونووسانی ئایینەكان و ئایینزاكان. 4. (لۆمێل) پێیوایە قوتابخانەی زەردەشتییەتی لە فەلسەفەیەكی (شهودی) دەچێت هەتا لە ئایینێك. 5. (مۆڵتۆن) پێیوایە كە زەردەشت كاهینە نەك پێغەمبەر. 6. دەربارەی ناشتنی مردوو لە هیچ ئایینێكی ئاسمانیدا نەهاتووە مرۆڤ نەخرێتەژێر خاك بە پاساوی پیسبوونی خاك، چونكە مرۆڤ زۆر بەڕێزە لەهەموو ئایینە ئاسمانییەكاندا. 7. ئایینی زەردەشتی ئایینێك بوو كە تەنها لەناو چینی باڵادا بڵاوبووە كەمتر دابەزییەناو چینەكانی خوارەوە لە هیچ ئایینێكی ئاسمانیدا نەبووە كە تەنها بۆ چینێكی باڵابێت و چینی خوارەوە بێبەشبن لەو ئایینە.
8. نیچە لە كتێبی (هكژا تكلم زرادشت)دا دەڵێ‌: "ئەگەر چوویتە لای ئافرەت قامچی لەبیرنەكەی"، ئەمەش لە ئایینی ئاسمانی بەرچاوناكەوێت كە شتی لەوجۆرە هەبێت.
9. هاوسەرگیری خوشك و برا و دایك و كوڕ ئەمە بە هیچ جۆرێك و لە هیچ ئایینێكی ئاسمانیدا شتی لەوجۆرە بەرچاوناكەوێت جگەلە سەردەمی حەزرەتی ئادەم نەبێت كە خوای گەورە رێگەی دابوو، چونكە دەبوایە مرۆڤایەتی لەسەر دەستی ئادەم و حەوا دروستبێت. 10. لەزەردەشتییتدا رۆژوو بە باشنەزانراوە بە پاساوی ئەوەی زیان بە جەستە دەگەیەنێت كە ئەمە راستنییە لە زۆربەی ئایینە ئاسمانیەكاندا رۆژوو پێویستبووە تا ئەوانەی كە بڕوایان بە دینیش نییە رۆژوو بەباشدەزانن بۆ جەستە. 11. ئایا زەردەشت پێغەمبەری كوردە یان فارس ؟ ئەمە روون نییە. 12. لە ئایینە ئاسمانیەكاندا چینایەتی وەكو جیاكردنەوەی چینێك لە چینێكیتر بەرچاوناكەوێت كە ئەمیان لەو گەورەترە تەنها بە پەرستشی خوای گەورە نەبێت. 13. (هەرتێل) پێیوایە كە زەردەشت نەك هەر پێغەمبەر نەبووە بەڵكو كاهینیش نەبووە و دوژمنی سەرسەختی كاهین و خواكان بووە. خاڵێكیتر كە جێگەی سەرنجە ئەوەیە كە زۆربەی رۆشنبیرانی كوردی سەرقاڵكردووە ئەوەیە ئەو پرسیارەی كە لای نوخبەیەك دروستبووە كە ئەویش ئەوەیە (عەرەب بەهۆی ئیسلامەوە و فارسەكان بەهۆی شیعەگەرییەوە) بوونە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆ، كوردیش كە خاوەنی ئایینی خۆی بووایە كە ئایینی زەردەشتییە دەبووە خاوەنی دەوڵەت، پێشتر ئاماژەمانپێكرد كە كورد نە سوودی لە زەردەشتییەت وەرگرت نە لە ئیسلام بۆ دامەرزاندنی كیانێكی كوردی سەربەخۆ، بەڵام ئێمە لێرە بە چەندین نموونە دەیسەلمێنین كە ئایین و هەم یەكێتی ئایینی مەرج نییە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ، لەو نموونانەش (بسمارك) كاتێك توانی یەكێتی ئەڵمانیا دابمەزرێنێت لەسەر بنەمای ئایین نەبوو، دامەزراندنی دەوڵەتی توركیای نوێ‌ لەسەر دەستی (كەمال ئەتاتورك) لەسەر بنەمای ئایینی نەبوو، بەپێچەوانەوە كەمال ئەتاتورك دژی ئایین بوو، بەڵام توانی دەوڵەتێكی توركی نوێ‌ دابمەزرێنێت لەسەر بنەمای (عەلمانییەت) سیكۆلاریزم كە دژی ئایینە، دەوڵەتی رەزا شای پەهلەوی لە ئێران لەسەر بنەمای ئایین نەبوو، بەڵكو ئەویش دژی ئایین بوو، بەڵام ئەمانە ئایینی پیرۆزی ئیسلامیان كردە فاكتەرێك بۆ چەسپاندنی دەوڵەتەكەیان كە لەبنچینەدا باوەڕییان بە ئیسلام نەبوو. ئەمانە و دەیان نموونەیتر بۆ سەلماندنی ئەوەی كە ئایین فاكتەرنییە بۆ دروستبوونی دەوڵەت، هیچ كاتێكیش ئایینی پیرۆزی ئیسلام رێگرنەبووە لەبەردەم دروستبوونی هەر كیانێكی سیاسی سەربەخۆ بۆ هەر نەتەوەیەكی سەر ئەم زەوییە بەتایبەت كورد، بەڵام ئەگەر بێین باس لە دروستبوونی دەوڵەتی كوردی بكەین لەبنچینەدا دروستبوونی دەوڵەتی كورد پێوەندی بە ئایینەوە نەبووە، چونكە فاكتەری سەرەكی بۆ دروستنەبوونی دەوڵەتی كوردی لاوازی بیری ناسیۆنالیزمییە نەك ئایین، ئەگەر هەندێ‌ كەس بێهیچ بەڵگەیەك ئایینی پیرۆزی ئیسلام تاوانباردەكات، بەڵكو لێرەدا دەڵێت هۆكارەكانی دروستنەبوونی دەوڵەتی كوردی فاكتەرە خودی و دەرەكییەكانن. خودییەكان: لاوازی بیری ناسیۆنالیزمی و یەكترپەسەندنەكردنە. دەرەكییەكان: وڵاتانی دەوروبەر و هەڵكەوتەی شوێنی كوردستانە كە نەكەوتووەتەسەر دەریا واتا هۆكاری جیۆپۆلەتیكە كەواتە با ئایین تاوانبارنەكرێت. لەكۆتایی توێژینەوەكەماندا لەسەر بنەما و بۆچوونەكانی كۆمەڵێك بیریار و مێژوونووسی ئایینەكان دەگەینە ئەو دەرئەنجامە كە زەردەشت پێغەمبەر نەبووە و ئایینەكەشی ئایینی ئاسمانی نەبووە. لەوانەیە چەندین لە تایبەتمەندییەكان و رێنماییەكانی لەگەل ئایینە ئاسمانییەكاندا یەكتربگرێتوە بەتاییەتی لەگەڵا ئایینی پیرۆزی ئیسلامدا بەڵام مەرجنییە ئایینی ئاسمانی بێت، چونكە هەندێ‌ لە ئایدۆلۆژیاكانیش وەكو كۆمۆنیزم و سۆسیالیزم باس لە یەكسانی مرۆڤەكان و كۆمەڵگەی بێچین و ئاییندەی مرۆڤ دەكەن كە جیاوازی چینایەتی پەراوێزبخەن كە ئەمانە یەكێكن لە بنچینەكانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام. لەهەمانكاتیشدا كۆمۆنیزم و سۆسیالیزم ئایینی ئاسمانی بەڵكو هزری مرۆڤن. بۆیە لێرەدا لەسەر بنەمای ئەم هەموو جیاوازییەی كە لەسەر زەردەشت و زەردەشتییەت كراوە دەتوانین بڵێین: زەردەشت ریفۆرمخوازێكی ئایینی و كۆمەڵایەتی بووە لەو سەردەمەدا كە مرۆڤەكان لە پەرستنی بت رزگاربكات بەرەو یەكتاپەرستی وەكو ریفۆرمخواز نەك وەكو پێغەمبەر. ••• سەرچاوەكان:
1. محەممەد رەسول هاوار، كورد و باكووری كوردستان، بەرگی یەكەم، چاپی دووەم، چاپخانەی وەزراەتی رۆشنبیری، 2006.
2. ئایینی زەردەشتی لە سەرەتای ئیسلام تا سەردەمی بوەیهییەكان، توێژینەوەیەكی بڵاونەكراوەیە لەلایەن مامۆستا محەممەد خدر پێشكەش
بە كۆلێجی پەروەردەی زانكۆی كۆیە كراوە.
3. البان.ج. ویدجیری، المژاهب الكبری فی التأریخ من كونفوشیوس الی توبینی، ترجمە: ژوقان قرقوگ، دارالقلم، بیروت.
4. خالد السید محمد غانم، الزرادشتیە تأریخا و عقیدە و شریعە، الگبعە اڵاولی، سوریە،2005. 5. محمد حسن، تیارات الفلسفە الشرقیە.
6. أحمد أمین، فجر اڵاسلام، المكتبە العصریە، بیروت، 2008.
7. مرتڤی مگهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1362.
8. رابرت ا. هیوم، ادیان زندە جهان، ترجمە: دكتر عبدالرحیم گواهی، نشر علم، تهران، 1386.
9. عبدالعڤیم رچایی، تأریخ ادیان جهان، جلد اول، انتشارات علمی، چاپ چهارم، تهران، 1389.
10. گۆڤاری ئایندە، ژمارە 54.
11. گۆڤاری رامان، ژمارە 113. 12. سەنتەری برایەتی، ژمارە 25.
10889 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Thursday, February 18, 2016
زیاتر
هزر و فەلسەفە
رەهەندە هەمەڕەنگییەكانی ئەفسانەی ئادەم و حەوا
دكتۆر حەمید عەزیز بەشی فەلسەفە
بەرەو تورکیا یان ئێران؟ ...
تاهیر رەحیم
تیشكێك بۆ سەر رۆمانی "پێشمەرگە"
رەوەند حەمە جەزا
ژمارەی نوێی گۆڤاری کۆچ بڵاودەبێتەوە
پەرستگای ئاگری بەردەكونتەی مەهاباد
و. لە فارسییەوە: كەمال نووری مەعروف
ئایا داعش بە پلانی ئەمریکا هاتووەتە ناوچەکە؟
ئیحسان فەتاح
دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەتی ماد و رووخانی
هاوار حەمید
پێكەنین وەك چارەسەر لای هێرمان هێسە
بەفراو نوری
گفتوگۆ لەگەڵ سەید حوسەین نەسر
مامۆستای توێژینەوەی ئیسلامی لە زانكۆی جۆرج واشنتۆن
و. لە فارسییەوە: ئەرسەلان تۆفیق
وێنه‌ و حه‌قیقه‌ت...
ئومێد حه‌مه‌عه‌لی
پێگەی ئەدەبی كوردی لە كرمانشان و ئیلام و قۆناغەكانی
فەلاح شەریف / سنە
وه‌سفی كه‌سایه‌تی دیكتاتۆر
به‌ختیار محه‌مه‌د
فەلسەفە و زانست لای ئارسەر ئادنجتون
د.حەسەن حسێن سدیق
مامۆستای زانست ‌و لۆجیك لە زانكۆی راپەڕین/ بەشی فەلسەفە
پێكدادانی كورد و توركمان
له‌ كه‌‌‌ركوك و ناوچه‌كانی تر له‌ خزمه‌‌تی كێدایه‌؟!
نجم الدین فارس حسن
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمود و
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی
ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
شیکارییەک لە سەر ئازادکردنەوەی شنگاڵ
جیهاد موحەمەد
سمكۆی شكاك, وەرچەرخانێكی گرنگ لە ناسیۆنالیزمی كوردی
لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
ئەفسانەی ژێردەستەیی ژنان
ئیڤلین ڕید
وەرگێڕان: نەسیبە بارانی
کورد لە نێوان ململانێ مەزھەبیەکانی سعودیە و ئێراندا
نەوزادی موهەندیس
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
شرۆڤەی رەوتی ئەدەبی کوردیی پاش نالی و مەولەوی
و ھەڵسەنگاندنێکی ھاوتایانە لە دوو دیالێکتی کرمانجی خواروو(سۆرانی) و گۆرانیدا
رەووف محمەد پور
وەڵاتێک لە ژان ...
ئەمجەد شاکەلی
فه‌لسه‌فه‌ی ئێگزیستانسیالیزم،
ئومێد موقەدەس
عیشق له‌ كتێبی (بوون و نه‌بوون)ی ژان پۆڵ سارته‌ردا
رزگار عه‌لی
چەمکى زمان لەنێوان سیستم و جیاوازیدا
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا-هه‌ولێر
چیبکرێ تاوا لە پارتی بکرێ ببێ بە پارتێکی سیاسی مرۆڤدۆست؟
ئازاد حمە
ئاین ودەوڵەت
خۆشناو مەریوانی
شكست هێنانی ئه‌مریكا
له‌(ئه‌فسانه‌ی جه‌نگی دژه‌ تیرۆردا)!
یاسین له‌تیف
خوێندنەوەیەکی شیکاریی ڕەخنەگرانە سەبارەت بە ئەدەبی ئیسلامیی
عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
بێدەنگی هەولێر: تەنگژەی شوناسی هەولێریی
شێرکۆ کرمانج
ئایا خودا بونی هه‌یه‌ ؟
مه‌حمود عه‌بدوڵا
گێڕانەوەی ئەنفال وەکوو کارەساتێکی پارتیکولار
چەند سەرنجێک لەسەر کۆمەڵەچیرۆکی
"جەستەیەکی خۆڵاوی بەسەر قاڵیچەی سولەیمانەوە"
محەمەد محەمەدمرادی
بزوتنەوەی ئیسلامی و دوو ملیۆن ڕیالی حەڵاڵ
ئاسۆ کمال
ئایدیای زمان/ ئایدیای شانۆ
چەند خاڵی سەرەتایی و مانیفێستۆیی
ئەمین کەرەمی و هاوڕێ یووسفی
پیتەکانی پێش هەندێک لە سورەتەکانی قورئان
تاهیر رەحیم
مەعریفەی ئیگزیستانسیالیزم و کۆمەڵگەی باشوری کوردستان
ئه‌فشین غولامی
توماس هۆبز
رامین جەهانبەگلوو
و: عەتا جەماڵی
زمانی کوردی و پێوه‌ندی به‌ناسنامه‌ی کورده‌وه‌
محه‌مه‌د که‌ریمی
بە تەوزیف بوونی دیاردەکان !
هاورێ نەهرۆ
ئه‌ده‌بی پۆست مۆدێڕن، زه‌رووره‌تێکی ناوه‌خت
حه مه ی که ریمی
مــرۆڤــ و تــێكنۆلۆژی، كــامیان بــەسەرە كــامـیـانــدا زاڵــە؟
رێبوار حسێنی
سواره‌ له‌ نێوان دوو ئه‌زموون و دوو شێوه‌ ژیانی جیاوازدا
ئه‌مجه‌د غوڵامی
ناوچه‌ تاریکه‌کانی تیرۆریزم
ئالن به‌دیۆ و فه‌لسه‌فه‌ی سه‌ده‌ی بیسته‌می فه‌رانسه‌
نووسین و کۆکردنه‌وه‌ی ده‌ق: جه‌واد گه‌نجی
وه‌رگێڕانی له‌ فارسییه‌وه‌: حه‌مه‌ی که‌ریمی
له‌شکرکێشی تورکیاو پێوست بوونی هاوپه‌یمانیه‌کی نوێ؟!
سه‌ردار عه‌بدوڵا حه‌مه‌
هەنگاوەكانی پێش ئاشتی لە توركیا
حەبیب محەمەد دەروێش
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
نەبوونی بنەمای زانستی و بەرپرسیارێتیی یاسایی و نەریتی
لە توێژینەوەیەكی (د.عیزەت فەتاح حەمەساڵح)دا
بوار نوورەدین
ئیدەی کەلاوە
مەنسوور تەیفووری
شوناسی پوپولیزم
هاوڕێ نەهرۆ
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010