هزر و فەلسەفە
رەهەندە هەمەڕەنگییەكانی ئەفسانەی ئادەم و حەوا
دكتۆر حەمید عەزیز بەشی فەلسەفە

1. زانین و ژین لەوڕۆژەوە مرۆڤی هزرمەند بیریكردووەتەوە و بیركردنەوەكەی لە چوارچێوەی پرۆسەیەكی سیستەمیدا داڕشتووە و كۆشاوە بەهۆی ئامرازێكی سەرسوڕهێنەر دەریببڕێ‌، ئەو ئامرازەش لە زمان بەولاوە شتێكیدیكە نەبووە، هەمیشە پرسیاركردن وەك كیچ كەوتووەتە كەوڵیەوە و ناڕەحەتیكردووە، بەڵام بەپێی پەرەسەندنی كلتوری ئەو قۆناغەی تێیداژیاوە هەوڵیداوە بە گێڕانەوە، ئەفسانە و داستان و سیمبوڵا لەگەڵا پەرەسەندنی فەرهەنگ و ژیان و كلتوری سەردەمەكەیدا بگونجێ‌ و بێتەوە، وەڵامی پرسیارە سەرسوڕهێنەرەكانی بداتەوە. سەرنجدانێكی پشتئەستور بە میتۆدە و رێبازی مێژوویی (Historism) كە هەلومەرج و رەوش و دۆخی هەمەڕەنگی لەئارادا بوو بەهەند وەردەگرێ‌، دەردەكەوێ‌ كە بابەتی (ژین و مردن و نەمریی) هەر سێ‌ چەمكە ئەفساناوییە نیگەرانكەرەكە لە سەرەتاوە جێگای وردبوونەوە بوون! ئینجا لەقۆناغێكیتردا زانین وەك دیاردە هاتووەتەسەری.
ئەگەر مرۆڤ لەسەرەتادا بە ئەفسانە هەڵوێستی خۆی دەربارەی ئەو كێشە سەرسوڕهێنەرانە تۆماركردبێ‌ و لەگەڵا پرۆسەی گۆڕانی رەوش و هەلومەرجەكانی ژیان ئەفسانەكە گۆڕانی بەسەرداهاتبێ‌ بەجۆرێك كە ئەو لایەنەی ئەفسانەكە هەواڵا و دەنگوباسی تێدابووبێ‌ گۆڕاوە و بووە بە مێژوو ئەو لایەنەكەیتری كە دەربارەی ژین و سروشتی دەوروبەر بووبێ‌ بووبێ‌ بە ئایین. ئەوا لە سەرەتاوە هەوڵی چارەسەركردنی كێشەی مردن و ژین دراوە و لە قۆناغێكی پێشكەوتووتردا زایینی بووە بە كێشە و چارەسەری كۆمەڵایەتی. ئەمە چۆن روویداوە و چۆن لێكدەدرێتەوە؟
ئەفسانەی گلگامێشی بابلی ئەو دەفرە ئەفسانەییە بووە كە هەڵویستی مرۆڤی سەرەتایی ئەو سەردەمەی لە بارەی ژین و مردن و نەمریی بە جوانترین شێوەی قۆناغی خۆی تۆمار و پاراستووە! ئەگەرچی كۆتایی ئەفسانەكە بەجۆرێك رەنگڕێژكراوە پتر پاساودانی هەڵوێستێكی تێدایە كە مرۆڤی ئەو سەردەمە و ئێستاش دەسەڵاتی بەسەریدا ناشكێ‌ كە نەمریی و بەزاندنی كارەساتی دڵتەزێن و خەمناكی مردن و گیانلەدەستدانە.
هەروەك لە ئەفسانە رەنگینەكەی بابلدا هاتووە دوای كۆشش و دەردیسەرییەكی زۆر و زەبەندە و دوای گەشتێكی ترسناكئامێزی كە هەمووسات و كاتێك هەڕەشەی ژیانلێستاندنی كردووە و پاش ئەوەی چەندجارێك پریشكی رۆژگاری سەختی پێهەڵدەپرژێ‌، گلگامیش دەگاتە ئامانج و ئەو دەرمانە ئەفساناوییەی بە ئەكسیری ژیان و نەمریی دادەنرێت بەدەستدەهێنێ‌ و دەستەبەری تەمەنی هەتاهەتایی دەبێ‌ دەستگیری دەبێ‌، بەڵام لەوساتەدا كە گلگامیش دوای ئەو هەموو چەرمەسەرییە دڵخۆشیبووە بەوەی مرازی هاتووەتەدی و بەئاواتگەیشتووە دوژمنێكی سەرسەختی مرۆڤ كە مارە لەپڕ و لەچاوتروكانێكدا پەلاماردەدا و گیایەكەی دەفڕێنێ‌ هەڵیدەلوشێ‌!(1) ئەو رووداوە گلگامیش دڵتەنگ و خەمباردەكات و دەستەوئەژنۆ لەبەرامبەر بۆ ئومێدی و رەنجە بابردووەكەیدا دادەنیشێ‌ و لەخۆی دەپرسێ‌ چیم كرد و چیم دی و چیم بەسەرهات!؟.
ئەگەرچی كۆشش و ئەنجامی كار و هەوڵەكەی گلگامیش بۆ بەزاندنی مردن ئەفسانەی بێهودەیی ژیانی سیزیفی ئەلبرت كامۆ دێنێتەوەیاد، بەڵام بە باوەڕی من دەكرێت ئەو ئەفسانەی بەسەرهاتە خەمناكە خوێندنەوەیەكیدیكەی بۆ بكرێ‌ و بەلایەكیتردا شرۆڤە و لێكبدرێتەوە: - بەزاندنی مردن و نەمریی تەمەندرێژی نییە، بەڵكو بەوە دەبێ‌ مرۆڤ لە كرداری ژیانی رۆژانەیدا چی دەكات و چی لەپاش بەجێدەمێنێ‌: چاكەكاری یان بەدكاری؟! - مرۆڤ هەركامێك لەو دوو ئەنجامی كردارەی لەدوای بەجێبمێنێ‌ بە (چاكی) یان بە (بەدكاریی) نەمریی بۆ تۆماردەكەن. كرداری ژیان نەك درێژی تەمەن نەمریی، بەڵام بەلایەكیتر و بە واتا و دەڵالەتێكی تۆماردەكەن. - ژیان خۆی لەخۆیدا هەوڵ و كۆشش و ماندووبوونە، سەرنەكەوتنە. ئەزموونێكە لەلایەكەوە چالاكی و كارایی ژیانی مرۆڤ بەرجەستەدەكات و لەلایەكیدیكەوە بەشێكی تەواوكاری ژیانە. مرۆڤی كارا هەڵدەسوڕێ‌، كاردەكات، بۆیە ئاساییە كە هەڵەبكات و نەگاتە مەبەست، خۆ ئەگەر دەسكەوتەكەشی لە چوارچێوەی دەستخەڕۆیی و كڵاوی بابردووشدا بێت هەر لە چوارچێوەی سروشتی ئاسایی ژیان و ئەزموونی رۆژانە ناچێتەدەرێ‌ و سنوورەكە نابەزێنێ‌.
2. واپێدەچێ‌ مێژوو لە پرۆسەی ژیاندا دەربارەی هەردووك بابەتی ژین و زانینی رۆڵی بەجۆرێك دابەشكردبێ‌ كە مایەی رامان و وردبوونەوەبێ‌. هەربۆیە شۆڕەسواری فەلسەفەی ئایدیالیستی ئەڵەمان (هیگڵا) ناهەقی نەبووە كە سەرسام و حەپەساوە و هاواری لێهەستاوە و وتوویەتی: دەبێ‌ هۆكاری ئەو شپرزەیی و دابەشبوونەی گیانی كولتوری چی بووبێ‌؟!(2) بەلای هیگڵەوە ئەفسانەی موسایی بەجوانترین شێوە ئەو رەهەندەی زانینی تۆماركردووە. مەبەستی هیگڵا لێرەدا چییە و ئەو ئەفسانەیە ئاماژەیە بەچی؟
- لێرەدا مەبەست لە رۆڵی كۆمەڵایەتی و هزریی پرۆسەی زانینە لەژیاندا و ئەو ئەنجامانەی لێیكەوتوونەتەوە. ئەفسانەكەش مەبەست لە تەوراتی جوولەكەیە كە لە سفری (ئایەتی) یەكەمدا ئەفسانەی سەرنجڕاكێشی ئادەم و حەوای لە بەهەشتی عەدەندا تۆماركردووە! ئایا دروستە ئەو سفرەی تەورات كێشەیەكی بەرپاكردووە و هۆكاری شپرزەیی گیانی مرۆڤ بووە!؟ ئەو بابەتە چ پەیوەندییەكی بە پرۆسەی زانینەوە هەبووە؟! دەكرێ‌ زانین ببێ‌ بە كێشەیەكی كۆمەڵایەتی؟ ئەگر مرۆڤ بەوردی سەیری سفری (ئایەتی) یەكەمی تەورات كە بە سفری پەیدابوون (Genesis) ناودەبرێ‌، چەند بابەتێكی سەرنجڕاكێش باسدەكات دەكرێ‌ بەجۆر و بەباری جیاواز لێكبدرێتەوە و شرۆڤەكردنی هەمەڕەنگ هەڵدەگرن: سفرەكە بەمجۆرە دەستپێدەكات: - رەب لە شەش رۆژدا جیهانی (داهێنا) خەلقكرد. رۆژی حەوتەم پشوویدا، بۆیە هەفتە لە حەوت رۆژ پێكهاتووە. شەش رۆژی بۆ ئیشكردن و حەوتەمی بۆ پشودان.(3) ئەو قسەیە بۆ یەكەمجار وشەی (خەلق) بەكاردەهێنێ‌ كە لەناوەڕۆكدا لە وشەی دروستكردن جیاوازە. ئەو داهێنانە دوو خاڵا - لە روانگەی فەلسەفەی كۆنەوە – ساغ و پشتڕاستدەكاتەوە: یەكەم: بوونەكە لە كەرەستەیەكی دیاریكراوەوە نەكەوتووەتەوە و پەیدانەبووە ئەگەر بشێ‌ بڵێین بە (كون فەیەكون)ێك داهێنراوە. بەڵام دروستكردن لە كەرەستەوە دەبێ‌. دووەم: بوون، جیهان بە واتا فەلسەفەییەكە كۆن نییە بەڵكو نوێیە و سەرەتای هەیە. بە وشەی فەیلەسوفە موسوڵمانەكان: جیهان (حادیسە و قەدیم نییە). - دواتر لەهەمان سفردا گوتراوە: رەب لە رۆژهەڵاتی عەدەن (Eden) بەهەشتێكی دروستكردووە (لە چاپی ئەڵمانیدا وتراوە باخچەی ردوستكردووە – بێگومان مەبەستەكە هەر بەهەشتە). لەوبەهەشتەدا ئادەمی دروستكرد و بۆئەوی بەتەنیا بێزارنەبێ‌ شەریكی ژیانی (حەوا)ی بۆ دروستكرد. لەوبەهەشتەدا هەمووجۆرە درەختێكی میوە هەبووە لەنێویاندا درەختێك بەناوی (درەختی بەری زانین) رەوشێكی تایبەتی و نائاسایی بۆ دیار و دەستنیشانكراوە. ((رەب بە ئادەمی فەرمووە نەكەی لە بەری درەختی زانینی چاكەكاری و بەدكاری بخۆی، چونكە ئەگەر خواردت دەمری))(4). ئادەم و حەوا پێكەوە بە رووتی لەبەهەشتدا دەژیان و هەستیان بە شەرمكردنی رووتییەكەیان نەدەكرد.(2:20)
بەشێوازێكی چاوەڕواننەكراو تەورات ناوی ((مار)) دەهێنێ‌ و بە (فێڵبازترین دڕندەكانی سەرزەوی) كە رەب دروستیكردووە ناویدەبات! مارەكە لە حەوا دەپرسێ‌: ئایا راستە رەب رێگای نەداون لە بەری هەموو درەختەكان بخۆن؟ (2:3) حەوا لەوەڵامدا دەڵێ‌: تەنیا بەری درەختی زانین نەبێ‌ ئەگەر بیخۆین بە فەرمانی رەب دەمرین. مارەكە دەڵێ‌: نا، نەخێر نامرن بەڵكو چاوتاندەكرێتەوە و وەك رەبتان لێدێ‌ و شت دەزانن! چاكەكاری لە بەدكاری جیادەكەنەوە! هەرچۆنێك بێت حەوا لە بەری داری زانینی خوارد و دای بە مێردەكەیی و ئەویشی ناچاركرد بیخوات، كاتێك خواردیان چاویانكرایەوە رووتی خۆیانیان دیت و بە گەڵای هەنجیر خۆیانیان پێداپۆشی . ئەگەر مرۆڤ لەوبەسەرهاتە وردبێتەوە جۆرە گومانێك لەو سفەری تەوراتی جوولەكە دەكات: - چوونی مار، وەك تەورات گوتویەتی ئەوپەڕی فێڵبازە، بۆ ناو بەهەشت: چۆن رێگایدرا و چ لایەن و هێزێك ئەو ئاسانكارییەیان بۆ كردووە؟ بوونی مار لەبەهەشتدا پاساونادرێتەوە! - لەوەدەچێ‌ تەفرەدانی حەوا ئینجا ئادەم هەر لە سەرەتاوە نەخشەیەك بووبێ‌ رەنگڕێژكراوە. ئەگینا ئەوڕووداوە بەهیچ جۆرێك خواستی ئازاد (ئیرادە)و دادپەروەری رەب پشتڕاست و ساغناكاتەوە بەپێچەوانەوە، قەزا و قەدەر و ناچارەسیش كاڵدەكاتەوە! - ئەو سزادانەش كە تەورات باسیدەكات بەهیچ جۆرێك لەگەڵا بەهرەی رەببانی (Thodizee) جوولەكە و مەسیحیدا نایەتەوە و ناگونجێ‌! دوای ئەو رووداوە قۆناغی سزادانەكە دێتەپێشەوە: هەردووكیان لە بەهەشت دەردەكرێنەدەرەوە و رەوش و رێوشوێنێكیتری ژیان و گوزەرانیان بەسەردا دەسەپێنرێ‌. تەورات لەوبارەیەوە گوتویەتی (3: 24) (4: 16): - ئادەم گوناهیكردووە دەبێ‌ لەسەر زەوی (لە جیهان لە دەرەوەی بەهەشت) كار و كاسبی بكات و بە ئارەقی ناوچەوانی بژێوی ژیانی رۆژانەی پەیدابكات. لە بەهەشتی عەدەندا بێئیشوكاربووە و هەموو شتێكی بۆ دابینكراوە.
- حەوا دەبێ‌ نۆ مانگ دووگیان بێ‌ و بە ئێش و ئازار و ژانگرتن منداڵیببێ‌.
- هەردووكیان دەمرن و دەبنەوە بە گڵا و خۆڵا.
- حەوا بۆیە ئەو ناوەی پێبەخشراوە چونكە لەمەولا دەبێ‌ بە دایكی هەموو زیندوویەك (حی).
3. ئەگەر لە روانگەی فەلسەفەی كۆمەڵایەتییەوە سەرنجی ئەو رووداوە ئەفسانە سروشتئامێزە بدەین لایەنە ئایینییەكەی تەورات پشتگوێبخەین دەتوانین بەوجۆرە رووداوەكە شرۆڤەبكەین و لێكیبدەینەوە: - بەهاتنەدەرەوەی ئادەم و حەوا لە بەهەشت بۆ دنیا و سەرزەوی گۆڕانێكی سەرتاپاگیری چەندێتی و چۆنیەتی بەسەر رەوشی ژیانی كۆمەڵایەتیدا هاتووە: ئادەم لە بەهەشت بێئیشوكاربووە، هەر نەیزانیوە كاروكاسبی و هەژاری و برسێتی و نەخۆشی چییە! دوای ئەوەی هاتەدەرێ‌ ناچاربووە ئیشوكار و كاسبیبكات. دەستی ماندوو لەسەر سكی تێر، دەبێ‌ ئارەقبڕێژێ‌، ماندووببێ‌، نەخۆشدەبێ‌ و چاكیشدەبێتەوە. جگەلە دەركەوتنی ئیشوكار و ئەرك و فرمانیش لەنێوان ژن و مێرددا (ئادەم و حەوا) دابەشبووە. ئادەم باوكە كاروكاسبی و حەوا دایكە زاوزێ‌ و منداڵا و زاروو بەخێوكردن كەوتووەتەئەستۆیان. - جگەلە خێزان پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و پرۆسەی هاوسەرگیری كەوتووەتەوە. ئلبیل و كایین Abel und Kainلەكوردیدا بە هابیل و قابیل ناسراون. پێویستبووە ژنبەژن بكەن. لێرەوە هاوسەرگیری و خێزانی نوێكەوتووەتەوە، بەڵام كایین ئابیلی برای كوشتووە، ئیتر تاوان تەماع و بەدكاری پەیدابوون. ئەمەبوو بەسەرەتای دەركەوتنی ئەو دیاردە دڵتەزێنەی هەموو خۆشی ژین و هاتنەدنیا لەبیردەباتەوە كارەساتی: - مردن. هەرئەوسا مرۆڤ (كایین) بۆیڕوونبووەتەوە كە ئەو رووداوە دڵتەزێنە نابەزێنرێ‌ بەڵكو تەنیا دەكرێ‌ مردوو بشاردرێتەوە و لەبەرچاو بزربكرێ‌ ئەویش بخرێتەناو گۆڕەوە! - هەڵەیەكی ئادەم ئەوەبووە ویستویەتی شت بزانێ‌ و لەسەر ئەوكارەی گوایە سزادراوە. ئایا ئەو گۆڕانەی بەهۆی ئەو سزایەوە بەسەر ژیانی ئادەم و حەوادا هاتووە دەكرێ‌ بخرێتە چ خانەیەكەوە؟ دەكرێ‌ ئەو ئەنجامانەی لەوسزادانە كەوتوونەتەوە بە تۆمەت و گوناه دابنرێت یان بەسوود و قازانجی پرۆسەی ژیان و كۆمەڵگا دادەنرێت؟ ئەگەر ئادەم ئەمەی نەكردبایە و سزانەدرابایە كۆمەڵگا و ئیشوكار و چاكە و بەدكاری و هاوسەرگیری و خێزان و پەروەردە و مردن پەیدانەدەبوون؟ وەڵامەكە ئاشكرایە!
ئەنجام:
راستە ئەو رووداوە بەهیچ بنەمایەكی ژیر و لۆژیك پشتڕاست و ساغناكرێتەوە تابڵێی لە دەریای ئەفسانەدا نقومبووە و بەرگێكی ئایینی سەرەتایی لەبەردایە، بەڵام دەكرێ‌ بەوەڵامدانەوەی چەند پرسیارێك دابنرێ‌ كە لەشێوازی كێشەدا سەرئاوكەوتوون و چەند چارەسەرێكی لابەلایی كردنەوەش بەپێی رەوشی ئەوسای ژیان پێشەكەشكراوە بێگومان ئەوەی ئەوسا سەرئاوكەوتووە و روویداوە ناكرێ‌ بە پێوەری ئەم سەردەمە بپێورێ‌ و یەكلاییبكرێتەوە بەڵام دەكرێ‌ پشتئەستوور بە میتۆدەی شیكاریی شرۆڤەبكرێت و لێكبدرێتەوە و واتا و دەلالەتەكانی بخرێنەبەرچاو: - ژیان لەبەهەشتدا وانیشاندراوە كە ئەوەی تێیدابژی هیچ ئەركێكی لەسەر شان نییە، پێویست بە كاركردن و مانووبوون و تەنانەت پێویست بە بیركردنەوەش ناكات، چونكە مرۆڤ پارێزراوی بێئۆباڵا كێشانە كە بە عەرەبی (مصون غیر مسئول)ی پێدەگوترێ‌! كەچی ئەو ژیانە لەلایەكەوە پڕخۆشییە و لەلایەكیترەوە بێبەر و بێئەنجام بە هەڵەیەك سەرتاپا دەگۆڕدرێ‌! ئەو ژیانە بێبەر و بێئاكامە چونكە هەر رەبی موسا دەزانێ‌ چەند ساڵا و بگرە ساڵەهای ساڵا ئادەم و حەوا بەتاكیتەنیا بەبێ‌ منداڵا و زاروو و وەچە ژیاون، بیریان لەهیچ نەكردووەتەوە خێزانی ئاسایی و كار و پیشە و پەیوەندی كۆمەڵایەتی و ئەرك و فرمان و ماف و نەخۆشی و سەریەشە نامۆبوون و بگرە ئەو وشە و چەمكانە بوون كە لەفەرهەنگیشدا جێگایان نەبووەتەوە! ناوی مردنیان هەرنەبیستووە! نابینابوون: بەوپێیەی تەورات گوتویەتی بە رووتی ژیانیان بەسەربردووە نە هەستیانپێكردووە نە زانیویانە! ئەمە چۆن لێكدەدرێتەوە! خۆ ئەگەر جۆرە بەختەوەریی و ئازادییەك هەبووبێ‌ ئەوا توندوتۆڵا پابەندی هەلومەرجێكی پێشوەخت دیار و دەستنیشانكراوكراون ئەویش بریتیبووە لە نەزانین. ئەگەربێتو لێرە بشێ‌ بنەمایەكی لۆژیكی بۆ دەربڕینی ئەو رەوشە بەكاربهێنین دەڵێین بەختەوەری و ئازادی لە بەهەشتی عەدەندا یەكسانبووە بە نابینایی و نەزانین! ئەوەی لەوهاوكێشەیە سەیرترە ئەوەیە كە ئەو لایەنەی رێگای زانینی نیشانی ئادەم و حەوا داوە بە مار دانراوە! بۆچی؟ ئایا زانین ئەوەندە بەد و ناشرینە تاوەكو ئەو رادەیەی ئەوەی سەرنجت بۆلای زانین رابكێشێ‌ مارە؟! - هاتنەدەرەوە لە بەهەشتی عەدەن لەگەڵا خۆیدا ، وەك من تێبگەم، مرۆڤی بەئاڕاستە راستەقینەكەدا ئاڕاستەكردووە! دەبێ‌ مرۆڤێك كە بەدرێژایی ژیانی كارنەكات، ئارەقەنەڕێژێ‌، منداڵینەبێ‌، نەخۆشنەكەوێ‌ و چاكەكاری و بەدكاری لەدەستنەیەت چ مرۆڤێك بێت؟! مرۆڤ بەكارەوە مرۆڤە، ئەو كاربكات چاك و بەد دەكات! بوونی چاكەكاری و بەدكاری، ماندووبوون، نەخۆشكەوتن و مردن و چوونە ژێرباری بەرپرسیارێتی و ئۆباڵكێشان لەلایەكەوە سروشتی راستەقینەی مرۆڤیی و مرۆڤ پشتڕاستدەكەنەوە و لەلایەكیترەوە سروشت و خەسڵەتی ئەو جیهانە ئەفساناوییە كاڵادەكەنەوە كە هەرچی تایبەتمەندی مرۆڤ هەیە تیایدا زەوتكراوە! ئەگەڵا ئەم هەموو لایەنە لەبار و نالەبارانەی ئەو ئەفسانەی تەوراتی جوولەكە دەكرێ‌ هەڵەكەی ئادەم پەسەندبكرێت، ئەگەر مرۆڤ هەڵەنەكات بەچی لە درەختێك جیادەكرێتەوە. ئەو كەسە هەڵەدەكات كە كارا و چالاكە و ئیشدەكات. ئەگەر ئادەم لەبەری داری زانینی نەخواردبایە و لە بەهەشت دەرنەكرابایە، ئەگەر مرۆڤ ئەو ئەفسانەی تەورات پەسەندبكات، ئێستا كە لە ئادەم و حەوا بەولاوە كەسیتر نەدەبوو، پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان، ماف و ئەرك، ئیشوكار، خێزان و هاوسەرگیری و نەخۆشی و لەشساغی و مردن و كولتور چەند وشەو چەمكێكی نامۆدەبوون، بەڵام بۆ دەبێ‌ سەرەتای ژیانێكی ئاسایی بەكەتن دەستپێبكات وەك لەتەوراتدا هاتووە؟ بۆ دەبێ‌ ئەوەی سەرنج بۆ لای رووتی و كەموكورتی رابكێشێ‌ بە مار دابنرێ‌؟ لەسەرەتادا مار هەوڵیداوە حەوا (ژنەكە) تەفرەبدات، لەوكارەشیدا سەركەوتووبووە، ئایا دەكرێ‌ وادابنرێ‌ كە ژن لایەنی لاوازی كێشە و هاوكێشەەكەیە. ئینجا حەوا مێردە سەرسەختەكەشی رازیكردووە كە لە بەری درەختە تابۆیە رێگانەدراوەكە بخوات. باشە ئەگەر ژن لاوازە، چۆن لاواوز دەتوانێ‌ لایەنی بەهێز تەفرەبدات؟! هەرچۆنێك ئەفسانەی ئادەم و حەوای تەوراتی تایەفەی موسا (جوولەكە) لێكبدرێتەوە، نمونەیەكی زیندووە ئەو ئایینە بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارێكی كێشە ئامێز داویەتەدەست، ئەو كێشە پرسیارەی هیگڵی مەزنی ناڕەحەت و نیگەرانكردووە، كێشەی شپرزەبوونی گیان و دابەشبوونی. بێگومان لێرەدا مەبەست گۆڕانی رەوشی دۆخی ژیانە بەهەموو رەهەندەكانییەوە لە قۆناغێكەوە بۆ قۆناغێكیدیكەی چالاك و پێشكەوتووتر. تەورات بەوجۆرە باسی قۆناغەكەی كردووە كە ئادەم و منداڵا و نەوەكانی سەرگەرمی ئاژەڵداری و شوانكارەیی و كشتوكاڵا (زەراعەت) بوون. ئیتر ئەو وەڵامدانەوەیە ئەگەرچی لە چوارچێوەی ئەفسانەدا پۆلێندەكرێ‌، بەڵام كۆششێكی زیرەكانەی سەردەمی خۆی بووە بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارێك تا ئەم سەردەمەمان گرێكوێرەیەكە نەكراوەتەوە و مەتەڵێكە هەڵنەهێنراوە. ••• سەرچاوە و پەراوێز:
1. ه. فرانكفورت، جون، أ، ولسن: ما قبل الفلسفە، اڵاسنان فی مغامرته الفكریە اڵاولی. ترجمە: جبرا ابراهیم جبرا. مراجعە: د. محمود اڵامین. دار مكتبە الحیاە – فرع بغداد:- 1960، ص 250 فیما بعد. هەروەها بڕوانە:
- گه باقر: ملحمە گلگامش گ 5، بغداد 1986، ص43.
- د. محمد خلیفه حسن احمد: اڵاسگورە و التأریخ فی التراپ الشرق القدیم. بغداد 1988 فی أماكن مختلفە.
2. G. W. F. Hegel: Werke in ZwanzigBanden Bd.8. Enzyklopade der PhilosophiuhenWissenschften. Bd. I. SurkampVerlag 1970.S 89.ff.
3. Die Bibel: Das Alte Testament. R. BrockhausVerlag. Wuppertal. 2003. Genesis: 1: 31, 2: 8.
4. Die Bibel: Ebenda: 2: 17.
5. Die Bibel: Ebenda: 3: 5 – 6.
10954 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Wednesday, February 10, 2016
زیاتر
تیشكێك بۆ سەر رۆمانی "پێشمەرگە"
رەوەند حەمە جەزا
ژمارەی نوێی گۆڤاری کۆچ بڵاودەبێتەوە
پەرستگای ئاگری بەردەكونتەی مەهاباد
و. لە فارسییەوە: كەمال نووری مەعروف
ئایا داعش بە پلانی ئەمریکا هاتووەتە ناوچەکە؟
ئیحسان فەتاح
دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەتی ماد و رووخانی
هاوار حەمید
پێكەنین وەك چارەسەر لای هێرمان هێسە
بەفراو نوری
گفتوگۆ لەگەڵ سەید حوسەین نەسر
مامۆستای توێژینەوەی ئیسلامی لە زانكۆی جۆرج واشنتۆن
و. لە فارسییەوە: ئەرسەلان تۆفیق
وێنه‌ و حه‌قیقه‌ت...
ئومێد حه‌مه‌عه‌لی
پێگەی ئەدەبی كوردی لە كرمانشان و ئیلام و قۆناغەكانی
فەلاح شەریف / سنە
وه‌سفی كه‌سایه‌تی دیكتاتۆر
به‌ختیار محه‌مه‌د
فەلسەفە و زانست لای ئارسەر ئادنجتون
د.حەسەن حسێن سدیق
مامۆستای زانست ‌و لۆجیك لە زانكۆی راپەڕین/ بەشی فەلسەفە
پێكدادانی كورد و توركمان
له‌ كه‌‌‌ركوك و ناوچه‌كانی تر له‌ خزمه‌‌تی كێدایه‌؟!
نجم الدین فارس حسن
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمود و
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی
ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
شیکارییەک لە سەر ئازادکردنەوەی شنگاڵ
جیهاد موحەمەد
سمكۆی شكاك, وەرچەرخانێكی گرنگ لە ناسیۆنالیزمی كوردی
لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
ئەفسانەی ژێردەستەیی ژنان
ئیڤلین ڕید
وەرگێڕان: نەسیبە بارانی
کورد لە نێوان ململانێ مەزھەبیەکانی سعودیە و ئێراندا
نەوزادی موهەندیس
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
شرۆڤەی رەوتی ئەدەبی کوردیی پاش نالی و مەولەوی
و ھەڵسەنگاندنێکی ھاوتایانە لە دوو دیالێکتی کرمانجی خواروو(سۆرانی) و گۆرانیدا
رەووف محمەد پور
وەڵاتێک لە ژان ...
ئەمجەد شاکەلی
فه‌لسه‌فه‌ی ئێگزیستانسیالیزم،
ئومێد موقەدەس
عیشق له‌ كتێبی (بوون و نه‌بوون)ی ژان پۆڵ سارته‌ردا
رزگار عه‌لی
چەمکى زمان لەنێوان سیستم و جیاوازیدا
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا-هه‌ولێر
چیبکرێ تاوا لە پارتی بکرێ ببێ بە پارتێکی سیاسی مرۆڤدۆست؟
ئازاد حمە
ئاین ودەوڵەت
خۆشناو مەریوانی
شكست هێنانی ئه‌مریكا
له‌(ئه‌فسانه‌ی جه‌نگی دژه‌ تیرۆردا)!
یاسین له‌تیف
خوێندنەوەیەکی شیکاریی ڕەخنەگرانە سەبارەت بە ئەدەبی ئیسلامیی
عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
بێدەنگی هەولێر: تەنگژەی شوناسی هەولێریی
شێرکۆ کرمانج
ئایا خودا بونی هه‌یه‌ ؟
مه‌حمود عه‌بدوڵا
گێڕانەوەی ئەنفال وەکوو کارەساتێکی پارتیکولار
چەند سەرنجێک لەسەر کۆمەڵەچیرۆکی
"جەستەیەکی خۆڵاوی بەسەر قاڵیچەی سولەیمانەوە"
محەمەد محەمەدمرادی
بزوتنەوەی ئیسلامی و دوو ملیۆن ڕیالی حەڵاڵ
ئاسۆ کمال
ئایدیای زمان/ ئایدیای شانۆ
چەند خاڵی سەرەتایی و مانیفێستۆیی
ئەمین کەرەمی و هاوڕێ یووسفی
پیتەکانی پێش هەندێک لە سورەتەکانی قورئان
تاهیر رەحیم
مەعریفەی ئیگزیستانسیالیزم و کۆمەڵگەی باشوری کوردستان
ئه‌فشین غولامی
توماس هۆبز
رامین جەهانبەگلوو
و: عەتا جەماڵی
زمانی کوردی و پێوه‌ندی به‌ناسنامه‌ی کورده‌وه‌
محه‌مه‌د که‌ریمی
بە تەوزیف بوونی دیاردەکان !
هاورێ نەهرۆ
ئه‌ده‌بی پۆست مۆدێڕن، زه‌رووره‌تێکی ناوه‌خت
حه مه ی که ریمی
مــرۆڤــ و تــێكنۆلۆژی، كــامیان بــەسەرە كــامـیـانــدا زاڵــە؟
رێبوار حسێنی
سواره‌ له‌ نێوان دوو ئه‌زموون و دوو شێوه‌ ژیانی جیاوازدا
ئه‌مجه‌د غوڵامی
ناوچه‌ تاریکه‌کانی تیرۆریزم
ئالن به‌دیۆ و فه‌لسه‌فه‌ی سه‌ده‌ی بیسته‌می فه‌رانسه‌
نووسین و کۆکردنه‌وه‌ی ده‌ق: جه‌واد گه‌نجی
وه‌رگێڕانی له‌ فارسییه‌وه‌: حه‌مه‌ی که‌ریمی
له‌شکرکێشی تورکیاو پێوست بوونی هاوپه‌یمانیه‌کی نوێ؟!
سه‌ردار عه‌بدوڵا حه‌مه‌
هەنگاوەكانی پێش ئاشتی لە توركیا
حەبیب محەمەد دەروێش
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
نەبوونی بنەمای زانستی و بەرپرسیارێتیی یاسایی و نەریتی
لە توێژینەوەیەكی (د.عیزەت فەتاح حەمەساڵح)دا
بوار نوورەدین
ئیدەی کەلاوە
مەنسوور تەیفووری
شوناسی پوپولیزم
هاوڕێ نەهرۆ
بەرەو تورکیا یان ئێران؟ ...
تاهیر رەحیم
قانع و کێشەی نەتەوایەتی
ئیبراهیم ئیسماعیل پوور
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010