گفتوگۆ لەگەڵ سەید حوسەین نەسر
مامۆستای توێژینەوەی ئیسلامی لە زانكۆی جۆرج واشنتۆن
و. لە فارسییەوە: ئەرسەلان تۆفیق

دكتۆر حوسەین نەسری هەشتا ساڵە، لەگەڵ ئەوەشدا لە زانكۆی جۆرج واشنتۆن زۆرترینی كاتەكانی بۆ كار و چالاكییەكانی بۆ كنەكردن و لێكۆڵینەوەی ئیسلامی تەرخانكردووە، ئەو كە رۆژانێك (ئەنجومەنی حیكمەت ‌و فەلسەفە)ی لە تاران دامەزراند، بەڵام لەدوای شۆڕشی ئێران لە ساڵی (1979- 1357) ئەو وڵاتەی وازلێهێنا و تائێستەش نەگەڕاوەتەوە. ئەو زۆر بە توندی هۆگری سونەتگەرا و عیرفان و فەلسەفەی ئیسلامییە، لەم بوارەشدا كتێبی زۆری داناوە، ناوبانگی نەسر گەشتووەتە جێگەیەك كە ناوەكەی لەنێو (كۆمەڵی فەیلەسوفە زیندووەكان)دایە، كە گرنگی بە كاروباری فەیلەسوفانی ئەم سەردەمە دەدەن، دكتۆر نەسر لەم گفتوگۆیەدا دەیەوێت بەشێك لە دیدگاكانی خۆی لەبارەی ئەو شتانەی كە لەنێو دونیای هاوچەرخدا هەیە بخاتەڕوو.
- جیاكارییەكانی نێوان سونەت و مۆدێرنێتە لەنێو نووسینەكانی ئێوەدا ناوەڕۆكێكی پڕبایەخی هەیە و دێتەئەژمار، لەوجیاكارییەدا ئێوە مۆدێرنێتە بە پچڕانی پەیوەندی بە ئاسمان ‌و فریشتەكان یاخود خوای گەورە دەزانێت، سەدەی بیستەم كۆمەڵە گۆڕانكارییەكی سەرنجڕاكێشی بەخۆوەبینی لە بوارەكانی زانست ‌و فەلسەفە و فەرهەنگدا، مۆدێرنێتەی سەدەی بیست چ جیاوازییەكی هەیە لەگەڵ مۆدێرنێتەی سەدەی بیستویەكەم؟
+ لەڕوویەكەوە هیچ جیاوازییەكی تایبەتییان نییە، ئەوەی كە لەم دواییانەدا روویداوە، درێژەی ئەو مۆدێرنێتەیە كە بووەتە پۆستمۆدێرنیزم، پۆستمۆدێرنیزمی هەوڵدەدات هەموو گوتارەكانی مۆدێرنیزم لەنێوببات، بە واتایەكیتر، پۆستمۆدێرنیزم لەنێوبەری مۆدێرنیزمە، بەڵام لەهەمانكاتیشدا بە واتای تەواوی وشەكە بەشێكیشە لە جەستەی مۆدێرنیزم ‌و پەیوەندی پێوەی هەیە. جیاوازی دووەمیشی ئەوەیە كە لە سەدەی نۆزدەیەم و نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم، خەڵكی لەكاتی قسەكردنیان لەبارەی مۆدێرنیزمەوە، لەبارەی پێداویستییەكان و تێگەیشتنی كۆمەڵایەتییەكانی و پەیوەندی بە مرۆڤەكانەوە رای خۆیان دەردەخست. خەڵكی نەیاندەزانی و بێئاگابوون لەوەی كە مۆدێرنیزم كۆتاییەكەی بە جاڕدانی مەرگ ‌و لەنێوبەری چواردەور و ئەو سروشتەیە كە ژیانی تێدابەسەردەبەن. تەنانەت هەنووكەش زۆرینەی خەڵكی نایانەوێت ئەو راستەقینەیە قبوڵبكەن، ئەوان لە وەرگرتنی ئەو واقیعییەتە خۆیان دەدزنەوە و بەڵگەی بۆ دەهێننەوە كە (ئەمە یان ئەوەی كە باسی لێوەدەكرێت بەهۆی كاری ئەندازیاری نادروست یان نەخشە و پلان و بەرنامەڕێژی ناشی و نەفامانەیە كە بووەتە هۆی زیانگەیاندن بە سروشت) ئەمە لەكاتێكدایە كە واقیعییەت شتێكیترە، واقیعییەت ئەوەیە كە لەنێوچوون و وێرانییەكان لە ئەنجامی دیدگا و جیهانبینییەكەوە سەرچاوەیگرتووە كە نایسەلمێنێت و دانیپێدانانێت كە (سروشت) خۆی لەخۆیدا پیرۆزە و ماف ‌و یاسای خۆی هەیە كە بەدیهێنەر بۆیداناوە. - لەم ئەخیرانەدا كۆمەڵە بیروبۆچوون یان باسوخواسێك لە ئەوروپا و ئەمەریكا لەنێو نووسەرانێكی تایبەتدا كەوتووەتە بەرباس، بۆنموونە لەلایەن ریتشارد داوكینز، سام هریس، كریستۆڤەر هیچنس، ئەمانە جۆرە رەخنەیەكی بێپێچوپەنا و بڕاوە دەگرن، تەنانەت دەتوانرێت بگوترێت دوژمنایەتی و دژایەتی تەواوی - ئایین- پەیڕەودەكەن، گرنگی ئەم شەپۆلە لەچیدا دەبینن؟ بە رەچاوكردنی ئەو رەخنانەی كە ئێوە لەبارەی مۆدێرنێتەوە هەتانە؟
- بەبڕوای من ئەم شەپۆلە كۆتا- تیر-ی لەشكری بێخودایی و بێباوەڕ و ئیلحادی رۆژئاوایە، ئەمڕۆ بەهێزبووە، چونكە پارێزەرانی دونیاگەرایی و سیكۆلاریزم بیریان بەلای ئەوەدا دەچوو كە بە نوێبوونەوەی دین ئەوان - خۆبەخۆ- لەنێودەچن یان پەراوێزدەكەون، بەڵام ئێستە لەوەتێگەشتوون كە لەواقیعدا هەموو رۆژێك ئایین بەهێزتردەبێت، ئەمەش كارێك بوو كە ئەو سیكۆلاریزمانە بەهیچ شێوەیەك بیریانلێنەدەكردەوە، هەموویان لە رۆژئاوا، لە قووتابخانەكان فێربوون كە رەوڕەوەی مێژوو روەو جیابوونەوەی لە ئایینە و رووبە سیكۆلاریزمە، هەموو سیكۆلاریستەكانیش لەوباوەڕەدابوون كە سەركەوتووی گۆڕەپانەكە دەبن. پاش تێگەشتنیان لەوەی كە ئەوكارە بەوشێوەیە نییە، بووەتە هۆی ئەوەی كە زۆر دڕندانە هێرشبكەنەسەر دین، ئەمە لەكاتێكدایە كە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم، هەموولایەكمان شایەتی زیندووبوونەوەی بەرەو ئایین بووین، ئەو مرۆڤانەی كە ناوەكانیان باسكران، كەسانێكن بەرلەوەی خەڵكێكی هوشیاربن لوتبەرز و لەخۆبایین، هێرشدەكەنەسەر باوەڕی هەموو ئەو خەڵكە سادەیەی كە بەرەو دین گەڕاونەتەوە، ئەوان ئەمجۆرە دیندارییەیان بە ئسولییەت و بونیادگەرا ناوبردووە.
- یەكێك لەوڕەخنانەی كە ئەم نووسەرانە پەنجەی بۆ رادەكێشن و رایانگەیاندووە كە لەوباوەڕەدان كە دین یەكەمین، ئەگەر نەڵێن تەنها هۆكاری بەرهەمهێنانی توندوتیژییە، ئەوان بانگەشەی ئەوەدەكەن هەموو رووبەڕووبونەوە و ململانێی مرۆڤەكان دەتوانرێت بدرێتەپاڵ ناكۆكییە ئایینیەكان، هەر بەم پێوەرە، هەندێكیتریان باوەڕیانوایە كێشەی دنیا كێشەی رۆژئاوایە، ئایینێك كە لەرۆژئاوادا وەك بنەمایەكی توندوتیژی بەرهەمهێن ناسراوە.. پەیوەندی دین بە توندوتیژییەوە چۆنە؟
+ مرۆڤبوون واتە ئامادەگی لەدونیایەكدا كە توندوتیژی بە یەكێك لە پێكهاتەكانی دادەنرێت، توندوتیژی لە مانا گشتییەكەیدا بە بەشێك لە ژیان هەژماردەكرێت، ژیان، گەشەسەندن ‌و زیندووبوون، پێویستی بە دەستوپەنجەنەرمكردن هەیە لەگەڵ توندوتیژی، درێژەدان بە ژیان بەشێك لە توندوتیژی تێدایە، بەڵام ئەوەیە كە مایەی سەرسووڕمانە لەم دنیا و ژینەدا، سەرەڕای هەبوونی توندوتیژی، جوانی، ئاشتی ‌و ئارامی، پێكەوەیی ‌و هاوئاوازیی سەرسووڕهێنەرمان بەرچاودەكەوێت. لەڕاستیدا ئەمكارە مایەی تێڕامان ‌و لێوردبوونەوەیە. بەدرێژایی مێژوو - بەبێ‌ ریزپەڕ-و لێدەركردن ئەوەی ناسنامەی مرۆڤی ناساندووە و شكڵی پێبەخشیوە، دینە، چونكە دین رێكخەری شناس ‌و ناسنامەی مرۆڤەكان بووە و تائێستەش بەردەوامە، دواجار، لە شوێنی جۆراوجۆردا ئەوەی لە كردەوەكانی مرۆڤ خۆیانەوە سەرچاوەیگرتووە، لەنێویاندا جەنگەكان ‌و توندوتیژی داویانەتەپاڵ دین، ئەوە دین نییە كە بووەتە هۆی توندوتیژی. مەبەستی من هەمان ئەو توندوتیژییانەیە كە لەنێو گروپ و تاقمە جۆراوجۆرەكاندا هەیە، هێزێكیش دەیەوێت بەسەریدا زاڵببێت و لەنێویببات، بەڵام ناتوانێت مەگەر پشت بەپشتبەستن بە تێگەیشتنی ئایینی و عەقیدەییەكان ببەسترێت، بەلای كەمەوە ئەم بابەتە بۆ ئاییندارەكان جێگەی پرسیار و گومانە، دەتوانرێت تاڕادەیەك دین لەنێوببرێت، بەڵام مرۆڤ ناتوانێت بەتەنها بژی، دەبێت شتێك جێگەی ئەو دینە بگرێتەوە كە لە خۆی دووردەخاتەوە، بەڵام لەئێستەدا ئێمە بینەر و شایەتیدەری چەندین رووداوی جۆراوجۆرین كە لێوانلێوە لە توندوتیژی كە بەبێ‌ پاڵپشتی ئایین ئەنجامدەدرێت. دەبێت بگوترێت، ئەو جەنگانەی كە بە پاڵنەری ئایینی نەكراون، توندوتیژی ترسناكیان لێكەوتووەتەوە، ئەو جەنگانەی كە بەهۆی ئایینێكی درۆینە و تەزویر یان لەدیینچوو كە ناوی سیكۆلاریزمە و تێكەڵكراوە بە خواستی مادی ‌و دەستخستنی دەستكەوتی ئابووری لەبەر رەزامەندی خودا و دین نەبووە، بەڵام ئەوانەی كە ئیسلام بە ئایینی توندوتیژی ناودەبەن، ئەوان دەرهاویشتەی شارستانییەتێكن كە بنچینەكەی مەسیحییەتە، ئەگەر حەقیقەت ئەوەبێت موسڵمانان بۆیە مەسیحییەكان دەكوژن، چونكە مەسیحییەكان موسڵمانەكانیان كوشتووە، ئەوا ئەو كەسانە رووبەڕووی خراپترین جۆری تەزویر و دووڕویی بوونەتەوە. ئەم حەقیقەتەش بۆ هەموو كەسێكی دادپەروەر و بینا و بێدارێك لە رۆژی رۆشنا رووناكترە، هیچ كۆمەڵگەیەك پێیخۆشنییە زیندانیبكرێت، جیهانی ئیسلامیش لەمكارەدا ریزپەڕ و بەدەرنییە، هیچ كۆمەڵگەیەك نایەوێت داگیركراوبێت، ئەمە روونە، ئەوانەی دەیانەوێت بەرژەوەندییەكانی خۆیان لەسەر خاكە ئیسلامییەكان بپارێزن و نایانەوێت بە شكستی بیانبینن، هەر ئەوانەن ئیسلام بە ئایینی توندوتیژی تۆمەتباردەكەن، ئەمجۆرە تۆمەتباركردنە بەهێزترین بانگەشەیە لە دژی ئیسلام و موسڵمانان، بۆنموونە: سەیری پێوەرەكان بكە لە كارەساتی ترسناكی (غەززە)دا، من پێمخۆشنییە كەسێك دینەكان بە سەرچاوەی توندوتیژی ناوببات، بەڵام لەم نێوەندەدا كارە نەخوازراو و نێگەتیڤەكان تەنها دەخرێتەپاڵ ئیسلام، بەبێ‌ ئەوەی ئەو كەسانەی هۆكارەكانی پەیوەندی و راگەیاندنە بەهێزەكانیان بەدەستەوەیە شتێك لە زاریان بێتەدەرەوە.
- باسی رووداوەكەی غەززەت كرد، بەبڕوای بەڕێزتان، ریشەی ئەو ناكۆكییە لەكوێیە؟
+ ئەمە كێشەیەكی ئێجگار ئاڵۆزە، ریشەی ئەم كێشەیە لەنێو ناسیۆنالیزم ‌و ئایدۆلۆژیای دینی و سیكۆلاریزمدایە، بونیادنەری ئەم ئایدۆلۆژیایە زایۆنیزمە، یەهودییانی بەباوەڕ و سونەتییەكان نەبوون ئەو كارەیان كردبێت، بەڵكو سیكۆلار و بەرهەمی سیكۆلارەكانی ئەوروپا بوو، ئەوكارە دەرئەنجامی راپەڕینی یەهودییەكانی رۆژهەڵات نەبوو، بەڵكو زۆرینەی لە ئەڵمانیا و دوای ئەویش هۆڵەندا و لە سەرجەم وڵاتانی ئەوروپاوە هاتوون، بیری كۆكردنەوەی ئایدۆلۆژیایەك لەسەر یەك خاك یەكێكە لە شێوەكانی ناسیۆنالیزم ‌و نەژادپەرستی كە سەرچاوەكەی لە ئەوروپاوەیە. بۆئەم بابەتە پێوستە بە جیاوازیش باسی ئەو بەڵایانەش بكەین كە لە جەنگی جیهانی دووەمدا ئەڵمانییەكان بەسەر یەهودییەكانیان هێناوە، كارەساتێك كە زەمینەی بۆ داگیركردنی فەلەستین خۆشكرد لەلایەن یەهودییە ئەوروپییەكان ‌و پشتگیری هەموو رۆژئاواوە بوو، ویژدانی ئەوروپا بەرلەوڕووداوە لە تراژیدیای عەزابدا بوو، لەهەموو جێگەیەكدا دەستیان كورتبوو، پارەیەكیان نەبوو بیبەخشن، هەربۆیە زەوییەكانی فەلەستین كە ئینگیزەكان لە كۆتایی جەنگی جیهانی یەكەمدا پەیمانی بە یەهودییەكان دابوو خرابوونەبەرباس، چی لە ئیسرائیل ‌و چ لەنێو وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكادا یەهودی زۆر دیندار هەن كە دوای تێپەڕبوونی شەست ساڵ بەسەر دروستبوونی زایۆنیزمدا بە پێوەری ئایینی خۆیان سەهیۆنییەت بە بیدعەیەكی یەهودی دەزانن، هەربۆیە دەبینین كۆمەڵە رووداوێكی ئاڵۆز روودەدەن ‌و ئێستەش لەگەڵ واقیعییەتێكی مرۆیی رووبەڕووبووینەتەوە كە ملیۆنەها مرۆڤە لەئیسرائیلدا نیشتەجێكراون. فەلەستینییەكان خاوەنی كۆمەڵە مافێكن كە لە ساڵانی رابردوودا بەشێوەیەكی خەماوی لێیانسەنراوەتەوە، هەربۆیە ئەم بابەتە بووەتە هۆی بارودۆخێكی ئاڵۆز و پڕلەكێشە و تەنانەت قسەكردن لەوبارەیەشەوە پڕیەتی لە كێشە و سەرئێشە. - لەم ناكۆكی ‌وململانێیەدا دین چۆن دەتوانێت رۆڵی باشی هەبێت؟ + بەندە هەموو تەمەنی خۆمم لەم ئەندێشەیەدا تەواوكردووە، تەنها بەتێگەیشتن‌و رێكەوتنی قووڵی نێوان ئایینەكان دەتوانێت ئاشتی بخاتەنێو مرۆڤەكان ‌و بیچەسپێنێت. ناكرێت بەدوای ئارامی ‌و ئاشتی لەسەرزەویدا بگەڕێیت، بەڵام لەگەڵ خودادا بجەنگیت، ئەمە ئەوشتەیە كە زۆر كەس دەیكەن. لە چارەسەری كێشەی فەلەستیندا وادەزانم جۆری رێكەوتنێك لەنێوان یەهودی و ئیسلامدا لەوسەرزەمینەدا بێتەكایەوە ببێتە بنەمایەكی سەرەكی، بەشێوەیەكی گشتی بۆ ئاشتەوایی بەرلە هەرشتێك دەبێت لەنێوان (مرۆڤ)و واقیعییەتی (خودا)دا ئاشتەواییبكرێت.
- توركییە هەوڵدەدات بچێتەنێو یەكێتی ئەوروپا، هەندێك پێیانوایە ئەوكارە هەڕەشەیە بۆ سەرمیراتی مەسیحییەت لە ئەوروپا، پێگە و بارودۆخی مەسیحییەت ئەمڕۆ لەڕۆژئاوادا لەچیدایە؟ ئیسلام بەشێوەیەكی گشتی و توركییە بەشێوەیەكی تایبەت لە ئاییندەی دینی رۆژئاواییەكاندا دەتوانن چ رۆڵێك بگێڕن؟
+ پێش لەهەموو شت، من خوازیارم ئەوروپا میراتی مەسیحییەتەكەی خۆی بپارێزێت، پەرەسەندنی سیكۆلاریزم لەوناوچەیەدا لە بەرژەوەندی هیچ ئایینێكدا نییە، فەرەنسا وەك بووكی كەنیسەی مەسیحییەكان ناودەبرا، بەڵام ئەمڕۆ یەكشەممان تەنها یازدە لەسەدیان دەچن بۆ كەنیسەكان، با واز لەم لایەنە كردەییە بهێنین، دەبێت سەیری ئەو واقیعییەتە بكەین كە چەند سەدەیەكە ئەوروپا زۆر بە توندی تێدەكۆشێت تا میراتی مەسیحییەتی خۆی سنوورداربكات و هەژاریبكات، هێرش بۆ سەر مەسیحییەت لە (زیمبابۆ)وە دەستیپێنەكردووە بەڵكو ئەوروپییەكان دەستپێشخەری بوون، بۆیە مەسیحییەتی ئێستە لە ئەنجامی ئەو چەند سەدەیەی هێرشی ئەوروپییەكان تاڕادەیەكی زۆر سست و بێتوانایە. لە هێرشتی ئەوروپییەكاندا لە – مونتنی-یە و بگرە تادەگات بە – كارل ماركس-و زۆریتریان بەشدارییانكردووە ئەمە واقیعییەتە.
من وەك خۆم، بەشێوەیەكی گشتی لەگەڵ ئەوەی كە كەنیسەی - كاسۆلیك- دەیەوێت مەسیحییەتی سوننەتی زیندووبكاتەوە، دڵم لەگەڵیاندایە و ناكۆكییەكم نییە، پێمخۆشە بیناسازییەكانی ئەوروپا لە روانگەی جوانییەوە وەك كلێسای – چارتر- (كەنیسەیەكە دەكەوێتە شاری چارتر لە نەوەد كیلۆمەتری باشووری رۆژئاوای شاری پاریس) لەسەر شێوازی گوتیك بێت و لەبری ئەوەی مۆسیقا كلاسیكییەكان كە كراونەتە مۆدێرن و ترسناكی ئەوروپی، دەنگی ئاهەنگی وەك مۆسیقییەكانی – یوهان سباستین باخ- بگاتە گوێچكەی ئێمە. زۆرێك لە دەسەڵاتەكانی ئەوروپا، ئەو هێزانەی كە پێویستبوو كاسۆلیك بن تەنها بەناو مەسیحین ‌و هەندێ‌جاریش پێچەوانەی مەسیحییەت رەفتاردەكەن ‌و سیكۆلارن، لەوە ترساون سیكۆلاریزم لەنێویانببات و ئیسلامیش بە مەترسییەكی نوێ‌ بۆ سەر دنیابینی خۆیان دەزانن، بەلجیكییەكان پێیانخۆشنییە ئەو نیو ملیۆن موسڵمانەیان هەیە كە رۆژانە نوێژدەكەن، لەگەڵ ئەوەشدا یەكشەممان خۆیان ناچن بۆ كەنیسە، ئەمجۆرە كەسانە دەڵێن: ئەو موسڵمانانە نەخوێندەوارن، بۆئەوەی كارەكانیان سەربگرێت بۆیە دەچن بۆ مزگەوت، ئێمە خوێندنمان تەواوكردووە بۆیە پێویستناكات بڕۆینە كەنیسە، هەڵبەتە ئەم بۆچوونە هی هەموو ئەوروپا نییە، بەڵام زۆرینەیان وادەڵێن. هەربۆیە لەوباوەڕەدا نیم توركییە بەئاسانی بچەسپێت بە ئەوروپاوە، من بۆ خۆم زۆر باش ئەوروپییەكان دەناسم، لەوەدەترسن ئەگەر توركییە بچێتەنێو ئەو یەكێتییە، ژمارەی موسڵمانانی ئەوروپا بەشێوەیەكی بەرچاو زیادبكات و هەڕەشە لە فەرهەنگی سیكۆلاریست و لائیكەكان بكات. ئەمەش بۆ توركەكان خەباتێكی دژواری گەرەكە. ئەوەی كە خوێندەوار و نوێخوازەكانی تورك بە یەكێتی ئەوروپا دەڵێن (ئێمەی موسڵمانیش تەنها بە رواڵەت موسڵمانین، لەواقیعیشدا وەك ئێوەی ئەوروپایی واین، بۆینباخ دەكڕین و لە گەردنی دەكەین) نابێتە بەڵگەیەك بۆئەوەی لە یەكێتی ئەوروپادا جێگەیانبكەنەوە. توركییە هەرچی لەوبارەیەوە بڵێت جیاوازیی نییە، ئەم شتانە بەسنین، توركییە چەندین ساڵ بەهێزترین ئیمبراتۆری دونیا بووە، لەهەمانكاتدا دەبێت ئاگای لەسەروەری و ئیعتیباری خۆی بێت، نابێت توركییە- لەبەرامبەر وەرگرتنی لە یەكێتی ئەوروپا- ئەو هەموو دابەزین ‌و خۆهڵسوین لە خاكە قبوڵبكات. خۆبەكەمزانین بۆ مرۆڤ كارێكی باشە، بەڵام بۆ نەتەوە و میللەتێك خاكیبوونی بێبنەما و بەڵگە، دەبێتە هۆی لەنێوچوونی هێزوپێزی ئەو نەتەوە و میللەتە.
- لەگەڵ ئەو ژمارە زۆرەی كۆچ بەرەو ئەوروپا، ئیسلام لەهەمووان زیاتر سەنتەری خۆی لەدەستدەدات، سەرنج و دیدگای جیاواز و فراوان هەیە لەمەڕ پێگەی ئیسلام لەئاییندەدا، ئێوە چۆن لەوئاییندەیە دەڕوانن؟
+ موسڵمانانی دانیشتوی رۆژئاوا- بیانەوێت یان نەیانەوێت- لەگەڵ واقیعییەتی كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی جۆراوجۆردا رووبەڕوون، هەربۆیە پەرچەكرداری جۆراوجۆریان لێوەپەیدادەبێت، هەنووكە لەگەڵ دوو دیاردەدا رووبەڕووین، ئاراستەی بیری ئیسلامی بۆ كۆمەڵگەی ئیسلامی لە دنیای رۆژئاوادا و ئەویتریان ئاراستەكردنی بیری ئیسلامییە بۆ نێوخۆی دنیای ئیسلام، ئەڵبەتە مامەڵەی ئەو دوانەش لەگەڵ یەكدی، لەئێستەدا گۆڕەپانی فیكری ئیسلامی تائاستێكی زۆر پەژموردە و شێواو و پڕكەلێنە، ئەم بارودۆخەش لە مێژووی ئیسلامدا پێشینەی نەبووە. •••
9541 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Wednesday, February 17, 2016
زیاتر
پێگەی ئەدەبی كوردی لە كرمانشان و ئیلام و قۆناغەكانی
فەلاح شەریف / سنە
وه‌سفی كه‌سایه‌تی دیكتاتۆر
به‌ختیار محه‌مه‌د
فەلسەفە و زانست لای ئارسەر ئادنجتون
د.حەسەن حسێن سدیق
مامۆستای زانست ‌و لۆجیك لە زانكۆی راپەڕین/ بەشی فەلسەفە
پێكدادانی كورد و توركمان
له‌ كه‌‌‌ركوك و ناوچه‌كانی تر له‌ خزمه‌‌تی كێدایه‌؟!
نجم الدین فارس حسن
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمود و
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی
ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
شیکارییەک لە سەر ئازادکردنەوەی شنگاڵ
جیهاد موحەمەد
سمكۆی شكاك, وەرچەرخانێكی گرنگ لە ناسیۆنالیزمی كوردی
لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
ئەفسانەی ژێردەستەیی ژنان
ئیڤلین ڕید
وەرگێڕان: نەسیبە بارانی
کورد لە نێوان ململانێ مەزھەبیەکانی سعودیە و ئێراندا
نەوزادی موهەندیس
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
شرۆڤەی رەوتی ئەدەبی کوردیی پاش نالی و مەولەوی
و ھەڵسەنگاندنێکی ھاوتایانە لە دوو دیالێکتی کرمانجی خواروو(سۆرانی) و گۆرانیدا
رەووف محمەد پور
وەڵاتێک لە ژان ...
ئەمجەد شاکەلی
فه‌لسه‌فه‌ی ئێگزیستانسیالیزم،
ئومێد موقەدەس
عیشق له‌ كتێبی (بوون و نه‌بوون)ی ژان پۆڵ سارته‌ردا
رزگار عه‌لی
چەمکى زمان لەنێوان سیستم و جیاوازیدا
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا-هه‌ولێر
چیبکرێ تاوا لە پارتی بکرێ ببێ بە پارتێکی سیاسی مرۆڤدۆست؟
ئازاد حمە
ئاین ودەوڵەت
خۆشناو مەریوانی
شكست هێنانی ئه‌مریكا
له‌(ئه‌فسانه‌ی جه‌نگی دژه‌ تیرۆردا)!
یاسین له‌تیف
خوێندنەوەیەکی شیکاریی ڕەخنەگرانە سەبارەت بە ئەدەبی ئیسلامیی
عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
بێدەنگی هەولێر: تەنگژەی شوناسی هەولێریی
شێرکۆ کرمانج
ئایا خودا بونی هه‌یه‌ ؟
مه‌حمود عه‌بدوڵا
گێڕانەوەی ئەنفال وەکوو کارەساتێکی پارتیکولار
چەند سەرنجێک لەسەر کۆمەڵەچیرۆکی
"جەستەیەکی خۆڵاوی بەسەر قاڵیچەی سولەیمانەوە"
محەمەد محەمەدمرادی
بزوتنەوەی ئیسلامی و دوو ملیۆن ڕیالی حەڵاڵ
ئاسۆ کمال
ئایدیای زمان/ ئایدیای شانۆ
چەند خاڵی سەرەتایی و مانیفێستۆیی
ئەمین کەرەمی و هاوڕێ یووسفی
پیتەکانی پێش هەندێک لە سورەتەکانی قورئان
تاهیر رەحیم
مەعریفەی ئیگزیستانسیالیزم و کۆمەڵگەی باشوری کوردستان
ئه‌فشین غولامی
توماس هۆبز
رامین جەهانبەگلوو
و: عەتا جەماڵی
زمانی کوردی و پێوه‌ندی به‌ناسنامه‌ی کورده‌وه‌
محه‌مه‌د که‌ریمی
بە تەوزیف بوونی دیاردەکان !
هاورێ نەهرۆ
ئه‌ده‌بی پۆست مۆدێڕن، زه‌رووره‌تێکی ناوه‌خت
حه مه ی که ریمی
مــرۆڤــ و تــێكنۆلۆژی، كــامیان بــەسەرە كــامـیـانــدا زاڵــە؟
رێبوار حسێنی
سواره‌ له‌ نێوان دوو ئه‌زموون و دوو شێوه‌ ژیانی جیاوازدا
ئه‌مجه‌د غوڵامی
ناوچه‌ تاریکه‌کانی تیرۆریزم
ئالن به‌دیۆ و فه‌لسه‌فه‌ی سه‌ده‌ی بیسته‌می فه‌رانسه‌
نووسین و کۆکردنه‌وه‌ی ده‌ق: جه‌واد گه‌نجی
وه‌رگێڕانی له‌ فارسییه‌وه‌: حه‌مه‌ی که‌ریمی
له‌شکرکێشی تورکیاو پێوست بوونی هاوپه‌یمانیه‌کی نوێ؟!
سه‌ردار عه‌بدوڵا حه‌مه‌
هەنگاوەكانی پێش ئاشتی لە توركیا
حەبیب محەمەد دەروێش
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
نەبوونی بنەمای زانستی و بەرپرسیارێتیی یاسایی و نەریتی
لە توێژینەوەیەكی (د.عیزەت فەتاح حەمەساڵح)دا
بوار نوورەدین
ئیدەی کەلاوە
مەنسوور تەیفووری
شوناسی پوپولیزم
هاوڕێ نەهرۆ
بەرەو تورکیا یان ئێران؟ ...
تاهیر رەحیم
قانع و کێشەی نەتەوایەتی
ئیبراهیم ئیسماعیل پوور
ژمارەی نوێی گۆڤاری کۆچ بڵاودەبێتەوە
داهاتویێک پاش کاپیتالیزمیش هەیە
لە سویدییەوە: رەسوڵ سەفەریانی
ئایا داعش بە پلانی ئەمریکا هاتووەتە ناوچەکە؟
ئیحسان فەتاح
نیچە روخساری دژ، بەڵام قوڵ
فەڕۆخ نێعمەتپوور
پێكەنین وەك چارەسەر لای هێرمان هێسە
بەفراو نوری
روانینی سلۆتەردایك بۆ بنەما فەلسەفییەكانی دێریدا
لەكتێبی (دێریدای مسری) وەرگێڕانی بەكرعەلی
رانانی: د. تریفە عمر
وێنه‌ و حه‌قیقه‌ت...
ئومێد حه‌مه‌عه‌لی
ترپەی دڵ‌و ئاوازی وشە
ئیسماعل فەرەج
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010