پێگەی ئەدەبی كوردی لە كرمانشان و ئیلام و قۆناغەكانی
فەلاح شەریف / سنە

رۆژهەڵاتی كوردستان كە پێكهاتووە لە چوار پارێزگای ئیلام، كرماشان، كوردستان و بەشێكی زۆری ئازەربایجانی رۆژئاوا، بەشێك لە نەتەوەی كوردی تێدا دەژی كە بە زمانی كوردی و بە زاراوە و دیالێكتە جۆراوجۆرەكانی قسە دەكەن. بە درێژایی مێژوو ئەم نەتەوەیە لە مافە فەرهەنگی و سیاسییەكانی بێبەش بووە و لەلایەن حكومەتەكانی زاڵ بەسەر ئێرانەوە بە فەرمی ئیزنی خوێندن و نووسین بە زمانی كوردی نەدراوە كە ئەمە یەكێكە لە گرفت و ئاستەنگە فەرهەنگی و سیاسییەكانی نەتەوەی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان. زمانی دایك وەك یەكەمین دیاری و توێشە كە هەر لە سەرەتای منداڵییەوە لە دایك و باب و لە داوێنی بنەماڵەوە لە رێگای دابونەریت، هەڵسوكەوت، خواردن، گۆكردن، ئاخاوتن و.. بۆ منداڵ دەگوازرێتەوە، هەوێن و گەوهەری پەروەردە و قاڵبگرتنی فیكر و جیهانبینیی تاكە. پەرەروەدە بە زمانی دایك و خوێندن و نووسین بەو زمانە یەكێك لە سەرەكی و ئاساییترین مافە سروشتییەكانی هەر مرۆڤێكە. زمان وەك كۆڵەكە و شادەمار و رۆحی نەتەوە لە پرۆسەی فەرهەنگسازیدا دەورێكی ئێجگار گرنگ دەگێڕێت، لەڕێگای زمانەوە مرۆڤ سەرەتا پێناسە و شوناسی فەرهەنگی و نەتەوەیی تاك وەردەگرێت و لە سنوورێكی بەبڵاوتر و لە كۆمەڵگادا شوناسێكیدیكەی كۆمەڵایەتی و فەرهەنگیشی پێدەبەخشێت.
ئەوەی لەم وتارەدا دەمەوێ‌ هەڵوەستەی لەسەر بكەم، وەڵامدانەوە بە چەند پرسیارێكی گشتیە لەمەڕ زمان و ئەدەبی كوردی لە دوو پارێزگای كوردنشین لە رۆژهەڵاتی كوردستان، ئەویش كرماشان و ئیلامە. مەبەست لە هەڵبژادرنی ناوچە و جوغرافیایەكی تایبەت بۆ تاوتوێی ئەم بابەتە ئەوەیە كە دوو پارێزگایدیكەی كوردنشینی ئێران (كوردستان و ئازەربایجانی رۆژئاوا) رەوش و بارودۆخی فەرهەنگی و زمانییان بەنیسبەت ئیلام و كرماشان جیاوازە. ـ ئاخۆ پرسی خوێندن و نووسین بە زمانی كوردی لە رۆژهەڵاتی كوردستان لە هەر چوار پارێزگاكە وەك یەكن؟ ئاخۆ زاراوە جیاجیاكانی زمانی كوردی شانبەشانی یەك گەشەیانكردووە؟ هۆكاری لاوازی و نەبوونی دەرفەت و دەرەتانە فەرهەنگی و ئەدەبییەكان لە كرماشان و ئیلام چین؟
قۆناغە جۆاروجۆرە فەرهەنگی و ئەدەبییەكان لە كرماشان و ئیلام لەكەیەوە دەستیانپێكردووە و ئێستا لەچ دۆخێكدان؟ ئەم پرسیارانە و چەندین پرسیاریدیكەی پێوەندیدار بەم پرسە لەم وتارەدا دەخەینەبەرباس و تاوتوێیاندەكەین. ئەگەر لە روانگەی مێژووییەوە لەم بابەتە بڕوانین، بە جوانی بۆمان دەردەكەوێ‌ كە لە هەڵكەوتەی جوغرافیایی دوو پارێزگای كرماشان و ئیلامدا هەر لە چاخەكانی كۆنی مێژووە زاراوەی كۆنی گۆران (هەورامی)، لەكی، فەیلی، لوڕی، كەلهوڕی، ئیلامی كۆن لەناو پێكهاتەی هۆز، تایفە و عەشیرە جیاجیاكاندا زمانی ئاخاوتنی جەماوەری كوردی ئەو دەڤەرانە بووە و كۆنترین دەق و بەڵگەی نووسراوی كوردی بە زاراوەی گۆران دۆزراوەتەوە كە دەربڕی بوونی ژیار و شارستانییەتێكی كۆن و دێرینە لەو ناوچانە. گەلێك بەڵگە، دەسنووس، بەیاز و دەقی حیماسی، چیرۆك و ئەفسانە و ئوستوورە لە كرماشان و ئیلام سەریانهەڵداوە كە نیشانەی دەوڵەمەندی و بەهێزیی زاراوە جۆراوجۆرەكانی ئەو ناوچەیە. ئەدەبیاتی دەوڵەمەند و پڕ ناوەڕۆكی زارەكی، فۆلكلۆر و پەند و قسەی پێشەنان كە چەند ساڵێكە لەسەر دەستی نووسەر و لێكۆڵەرانی ئەم بوارە كۆكراونەتەوە و ئێستا لەبەردەستدان، دەربڕی بوونی پاشخان و خەزێنەیەكی ئێجگار دەوڵەمەند و پڕناوەڕۆكی كولتوور و ئەدەبی نەتەوەییە لەو ناوچانە. جیا لە كوردبوون و پێكهاتە و تایبەتمەندییە هاوبەشە نەتەوەییەكان، لەلایەن حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانەوە كار بۆئەوە كراوە كرماشان و ئیلام لە ناوچەكانیدیكەی رۆژهەڵاتی كوردستان جیابكەنەوە كە دەتوانین لەچەند خاڵدا ئاماژەیانپێبكەین كە بریتینلە:
1. بوونی مەزهەب، ئایین و ئایینزای جیاواز.
2. گرتنەبەری سیاسەتی هەڵاواردن و دابڕان و بەرینتر و زەقكردنەوەی جیاوازییە فەرهەنگی و ئاینییەكان لەگەڵ ناوچەكانیدیكە لەلایەن سیستەمی دەسەڵاتەوە.
3. هەوڵدان بۆ گۆڕینی دێمۆگرافیای سیاسیی و فەرهەنگی و ئاسیمیلاسیۆنی زمانی و فەرهەنگی.
4. لەخشتەبردنی زمانی كوردی و قەدەغەكردن و نامۆ و ناشیریننواندن و گاڵتەكردن بە زاراوەكان.
5. هەڵاواردنی مەزهەبی، ئایینی و پێشگیری لە بەڕێوەبردنی بۆنە و رێوڕەسمە مەزهەبییەكان و پەرەدان بە ناكۆكی و ئاژاوە لەنێوان
مەزهەب و ئایینە جیاوازەكان.
6. دنە و هاندانی كوردی ناوچەكانیدیكە بۆ بەگژداچوونی كوردی كرماشان و ئیلام و جێخستنیكردنی جۆرێك تێڕوانینی چەواشەی وەك "زڕە كورد"و " كوردی رەسەن و ناڕەسەن".
7. رەواندنەوەی دەرەتان و دەرفەتە فەرهەنگی و ئەدەبییەكان لە كرماشان و ئیلام و دوورخستنەوەیان لە چەقی رەوتە زمانی و ئەدەبییەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان.
8. زاڵكردنی كولتووری غەیرەكورد لەهەموو ئاستەكان و سەپاندنی بەسەر جەماوەر و هێنانی هێزی ئابووری و ئیداریی ناخۆجێی لەباتی خەڵكی خۆجێی.
9. پەرەدان بە ناكۆكییە تایفەیی و عەشیرەییەكان لە راستای لاوازكردنی هەستی نەتەوەیی و بەهێندنەگرتنی بەها و بایەخە نەتەوەییەكان لەلای خەڵك و سەرقاڵكردنیان بە پرسی لاوەكییەوە.
10. داتاشینی تۆمەتی جیایخواز، ئاژاوەگێڕ و هەروەها هێژمۆنیی زاڵی تێڕوانی نیزامی ـ ئەمنییەتی بۆ ناوچەكانی كرماشان و ئیلام. ئەو دە خاڵە و زۆر هۆكاریدیكە كەش و دۆخێكی وایانخولقاندووە كە هەم لە سەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتی و هەم لە سەردەمی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامیدا دوو پارێزگای مێژوویی و كەونارایی كرماشان و ئیلام، دوو دەڤەری دەوڵەمەند و بەپێز لەباری مێژوو، زمان فەرهەنگ و ئەدەب و كولتووری كۆمەڵایەتی، پەراوێزبخرێن و لە رەهەندی مێژووی سیاسی و فەرهەنگی رۆژهەڵاتی كوردستاندا بۆ چەند قۆناغێك لەبیربكرێن و لەباتی كولتوور و زمانی رەسەنی خۆماڵی و گرێدان بە ناوچەكانیدیكە، كولتووری غەیرەكورد و جیهانبینیەكیدیكە زاڵبووە و لە چوارچێوە نووسین و داهێنان و بەرهەمهێنانی زمانی و ئەدەبیدا كەمڕەنگبیت و خەون و خولیا و ئاواتە نەتەوەیی و نیشتمانیەكانیان بە زمانی فارسی بهێننەسەر كاغەز. ناكرێ‌ ئەم پرسە والێكبدرێتەوە كە دوو پارێزگای كرماشان و ئیلام كە بەپێی ئامارە فەرمییەكان دوو لە سەر سێ حەشیمەتی كوردی رۆژهەڵاتی كوردستان پێكدەهێنن، بەدەرن لە نووسەر، ئەدیب، داهێنەر و لێكۆڵەر، بەڵكو بەپێچەوانەوە كەسانی پسپۆڕ، لێكۆڵەر، داهێنەر، كارامە و هەڵكەوتە لە دوو پارێزگای ئیلام و كرماشان و شار و شارۆچكەكانی دەورووبەری لەچاو پارێزگاكانی كوردستان و ئازەربایجانی رۆژئاوا گەلێك زۆرن. نووسەران و داهێنەرانی كرماشان لەژێر هێژمۆنیی ئەو كەش و دۆخە زاڵەی كە هەبووە و لەبەرئەو هۆكارانەی كە باسمانكرد نەیانتوانیوە بە زمانی دایكیی خۆیان واتە گۆران، كەلهوڕی، لەكی، لوڕی، باجەڵان، گەهوارەیی، فەیلی و.. خۆدەربخەن و بەناچاری پەنایانبردووەتەبەر زمانی فارسی و وزە و تواناییە هزرییەكانیان لەپانتایی ئەو زمانەدا دەرخستووە و خەم و ئازارەكانی نیشتمانیان باسكردووە و ویستوویانە لەو رۆچنەیەوە سیما، ئەندێشە و فیكری كورد بخەنەڕوو كە هەوێن و گەوهەری زۆرێك لە نووسراوەكانیشیان كوردین. بێگومان ئایین و مەزهەب لە كوردستان یەك لەو پرسانە بووە كە رۆڵ و كاریگەرییەكی زۆری لەسەر فیكر و ئەندێشە و بەرهەمی نوخبەكانی كورد هەبووە، ئاییینەكانی زەردەشت و یارسان لەبەرئەوەی جەماوەر و لایەنگرێكی زۆریان لە هەورامان، كرماشان و ئیلام هەبووە و ئێستاش هەیە، بوونەتە رەوت و رێچكەیەكی ئەدەبی و گەلێك شاعیر و ئەدیبی ناودار هەڵكەوتوون كە لە قاڵبی ئەدەبی میللی ـ مەزهەبیدا زۆر شاكاریان بە زاراوەكانی گۆرانی كۆن، لەكی، فەیلی و كەلهوڕی لێبەجێماوە كە دەتوانین ئاماژە بە كەلام و دەفتەرەكانی یارسان و كەسانێكی وەك: "بابا سەرهەنگی دەوان، دایە تەورێز، سەی یاقوب ماهیدەشتی، پەرێشان دینەوەری" لە سەدەی چوارەمی زایینی، باباتاهیر هەمەدانی لە سەدەی دەیەمی زایینی بە زاراوەی لەكی، مستەفا بێسارانی لە سەدەی شازدەیەمی زایینی بە زاراوەی هەورامی، محەممەد كەنوولەیی لە سەدەی هەڤدەی زایینی، خانای قوبادی لە نیوەی دووەمی سەدەی هەڤدەیەمی زایینی، سەرهەنگ ئەڵماسخان و میرزا شەرەف دینەوەری لە ناوەڕاستی سەدەی هەژدەیەمی زایینی، شەیدا هەورامی لە كۆتایی سەدەی هەڤدەیەم و هەروەها محەممەد وەلی كرماشانی لە سەرەتای سەدەی بیستەم، وەلی محەممەد ئومێدی، غوڵامڕەزا ئەركەوازی و.. بكەین. زۆرێك لە لێكۆڵەر و توێژەرانی بیاڤی زمان و ئەدەبی كوردی لەو باوەڕەدان كە گەلێك دەق، حیكایەت و چیرۆكی حیماسی و ئەدەبی زارەكی لە كرماشان و شارەكانی دەورووبەری خولقاون و بەپێی بەڵگەی سەلمێنراو كە ئێستا لەبەردەستدان "شانامەی كوردی" بە ناوەڕۆكی جیاواز لە شانامەی فارسی بە زاراوەی گۆران و بە چەند گێڕانەوەی جیاواز ئێستا لەبەردەستدایە و لە زۆر باردا شان لە شانی شانامەی فیردەوسی دەدات. یان لە بەرهەمەكانیدیكە دەكرێ‌ ئاماژە بە "رۆسەم و زەنوون" شاكاری بەنرخی ئەڵماسخان كەنوولەیی بكەین، هەروەها دوو هۆنەری شاكار خولقێنی ناوچەی ئەیوان "شاكە و خان مەنسوور" جۆر و شیوازێكیترە لە ئەدەبی میللیی كوردی كە دەگمەن و بێوێنەن. یان "برزونامە" وەك دەقی حیماسیی كوردی بەڵگەیەكی گرنگە لە بوونی رەهەند و رەوتێكی بەرین لە ئەدەبی حیماسی و میللیی لە كرماشان و ئەو دەق و چیرۆكە میللی و مێژووییانە بە چەشنێك رۆچوونەتە قووڵایی ژیان و كولتووری خەڵكی ناوچە جیاجیاكانی ئیلام و كرماشان كە بوونەتە بەشێكی جیانەكراوە لە پێكهاتە و شوناسی فەرهەنگی و نەوەییان. ئەو كەسانەی كە لەمبارەوە گەلێك بەرهەمیان خولقاندووە بریتینلە: "سەی ساڵح و سەی یاقوب ماهیدەشتی، میرزا ئەڵماسخان كەنوولەیی، تەقی خان ئازاد، تركەمیر، مەلا نەجەف، كەیخوسرەو، پەروارە" كە بەرهەمگەلێكی وەك: برزونامە، زوحاك و كاوەی ئاسنگەر، رۆسەم و زەنوون، رۆستەم و زۆراو و شیرین و فەرهاد بەشێكی بەرچاون لە ئەدەبی حیماسیی دەوڵەمەند و بەپێزی كوردی، لە بواری هۆرەچڕین و ئاواز و گۆرانییە میللی و فۆلكلۆریكەكانیش كرماشان و ئیلام مەڵبەندی سەرهەڵدان و راچەنینن كە بەرچاوترین هۆرەچڕ عەلی نەزەرە. نووسین و داهێنان بە زمانی كوردی لە كرماشان و ئیلام لەڕابردوودا بەهۆی بارودۆخی سیاسی و كۆمەڵایەتی هیچكات بەشێوەی رەوت و گرووپ و بەرنامە داڕێژراونەبووە، بەڵكو لە چوارچێوەی كاری تاكەكەسی و بەهەستكردن بە خزمەتی زمان و ئەدەب و لەپێناو هەست و دڵسۆزیدا بووە، بەڵام كاریگەریی خۆشیان لەسەر جەماوەر بەجێهێشتووە. ئەدەبی هاوچەرخ لە كرماشان و ئیلام:
لە ساڵانی 1330ی (1952ی زایینی) هەتاوی بەئەملا لەسەر دەستی كەسانێكیتر و نەوەیەكیتر شەپۆل و رەهەندێكیدیكە لە نووسین و داهێنانی ئەدەبی و بەتایبەت ژانری شیعر لە كرماشان و ئیلام سەرهەڵدەدەن و دەبنە ئاوێنەی باڵانوێنی كۆمەڵ و لەباری فەرهەنگییەوە پێشەنگایەتیی ئەو قۆناغە دەگرنەئەستۆ. لەم قۆناغەدا ئیدی فەرهەنگی ئەدەبی نویسیاری، چاپ و بڵاوكردنەوەی بەرهەمە ئەدەبی و هونەرییەكان شانبەشانی رووداوە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی ئەودەمی ئێران و كوردستان بەئاسانی جێگیردەبن و جێگای خۆیان لە ژیانی خەڵكدا بەئاسانی دەكەنەوە و هەرڕۆژە بەربڵاوتردەبن. ئەوەی گرنگە و دەبێ‌ هەڵوەستەی لەسەربكرێت و و هۆكارەكانی روونبكرێنەوە، ئەوەیە هەرچەند بزووتنەوە سیاسییە نەتەوەییەكانی ئیلام و كرماشان بەهۆی بارودۆخی سیاسیی ناوخۆیی و ناوچەییەوە نەیانتوانیوە وەك پێویست بە شۆڕش و راپەڕینە سەركییەكانی ناوچەكانیدیكەی كوردستانەوە گرێبدرێن، بەڵام دەبێ‌ دان بەو راستییەدا بنرێ‌ كە هەوێن و بناغەی فیكری نەتەوەیی، ئاگایی و شوناسی نەتەوەیی لە كرماشان و ئیلام شۆڕشی فەرهەنگی و ئەدەبی بووە و لەسەر كۆڵەكەیەكی قورس و قایمی فەرهەنگی دەواری ئاسۆی نەتەوە بنیاتنراوە كە بەدووربووە لە توندوتیژی و شەڕ و شێوازی خەباتی چەكداری و بەرەنگاریخوازانە. لەو قۆناغەدا شیعر وەك گوتاری زاڵی كۆمەڵگای كوردی و یەكەم تریبوونی هاواری راچەنینی ژان و برك و ئازارە كۆمەڵایەتی و ئینسانییەكان، دێتەمەیدانەوە و بە رەهەندێكی كۆمەڵایەتی، سروشتی، كرێكاری و تێكەڵ بە بیری چەپ بە جوانی خۆی دەردەخات. بەرچاو و كاریگەرترین شاعیرانی ئەو قۆناغە سەرەتا "شامی كرماشانی"و دواتریش "پەرتەو كرماشانی و ئەحمەد عەزیزی و كەرەمڕەزا كەرەمی"ن كە بە زاراوەی شیرینی گۆران و كەلهوڕی دڕ بە تاریكی دەدەن و پێناسە و سیمایەكیدیكە بە شیعری كوردیی جنوبی رۆژهەڵاتی كوردستان دەبەخشن كە هەتاهەتایە رۆڵ و كاریگەریان دەمێنێتەوە. شانبەشانی ئەم رەوتە لە ئەدەبیاتی كوردی لە كرماشان و ئیلام، بەهۆی بارودۆخی تایبەتی سیاسی و ناوچەیی كۆمەڵێك نووسەر، شاعیر، چیرۆكنووس و رۆمانووس سەرهەڵدەدەن و لەژێر كاریگەریی هێژمۆنیی بیری چەپ، زوڵم و ستەمی قۆناغی دەرەبەگایەتی و فیۆدالیزم و فیكر و تێڕوانینی زاڵی ناوچەیی، شێواز و رێچكەیەكی ئەدەبی بەناوی "ئەدەبیاتی داستانیی ناوچەیی" بنیاتدەنێن، بەڵام هەموویان بە زمانی فارسی دەنووسن. لە پەخشان و مێژوونووسیدا كەسێكی وەك رەشید یاسمی، لە بواری شیعردا كەسایەتییەكی ئەدەبی و سیاسیی وەك " ئەبولقاسم لاهوتی" كە تەنانەت بە یەكێك لە رچەشكێنانی رەوتی نوێی شیعری فارسی دێتەئەژمار، بەڵام بەهۆی تێكەڵبوون بە جەریانە سیاسییەكان وەك پێویست بەردەوامنەبووە و لە رەوتەكە لایداوە. لە بواری ئەدەبیاتی داستانیدا چیرۆك و رۆماننوسگەلێكی وەك: عەلی شیرازپوور ناسراو بە "شین پەرتەو"، عەلی محەممەد ئەفغانی، مەهشید ئەمیرشاهی، عەلی ئەشرەف دەروێشیان، مەنسور یاقوتی و لاری كرماشانی حزورێكی چالاك و ئەكتیڤیان لە رەوتی بنیاتنانی ئەدەبیاتی داستانیی سەرانسەریی ئێراندا هەبووە و لە نەوەی یەكەم و دووەمی چیرۆكنووسانی ئێراندا دێنەئەژمار. بەڕای خاوەنڕا و شارەزایانی ئەدەبیاتی داستانیی ئێران كرماشان لەناو شارەكانی رۆژئاوای ئێراندا لە بواری فەرهەنگ و ئەدەبەوە لانیكەم لەكاتی لەدایكبوونی رۆمانی "مێردەكەی ئاسكە خاتوون" لە نووسینی عەلی محەممەد ئەفغانی كە بە یەكێك لە شاكارە ئەدەبییەكانی ئێران دێتەئەژمار، لەهەمووان دەوڵەمەند و چالاكترە. لەناو ئەو نووسەرانەدا كە ناومانهێنان عەلی ئەشرەف دەروێشان و مەنسور یاقوتی لەهەمووان بەرچاوتر و حزوری چالاكتریان هەبووە و بەناوبانگترن، ئەو كەسانە لە دوو رەهەندەوە كەتوونەتەبەر رەخنە و بیروڕای جیاواز لەمەڕ ناوەڕۆك، شێواز و جیهانبینییان هەیە، یەكەم لەلایەن كۆمەڵگای كوردستانەوە ئەو رەخنەیەیان بە توندی رووبەڕووكراوەتەوە كە بۆچی ئەو هەمووە بەرهەم و شاكارانەیان بە زمانی كوردی نەنووسیوە، چونكە ئەو بەرهەمانە بەپێی پێوەرە زمانی و ئەدەبییەكان هەرچەندە ناوەڕۆك و گەوهەری زۆریان كوردین و خەم و ئازارەكانی كۆمەڵگای كوردستانیان ورووژاندووە، لەبەرئەوەی كە بە زمانی فارسی نووسراون، ناچنە خانەی "ئەدەبیاتی كوردی"یەوە. رەخنەیەكیدیكە كە رووبەڕووی نووسەرانی كوردی فارسی نووسی كرماشان بووەتەوە، گشتییە و هەم لەلایەن بەردەنگانی فارس و كورد و رەخنەگرانەوە رووبەڕوویان بووەتەوە، ئەویش پێوەندیی بە شێوازی نووسین، گرتنەبەری رێچكەی ریالیزمی سۆسیالیستی، گوزارشتئاسا، سیاسی و چریكیبوونی ئەدەبیاتی نووسین، هاوشێوەیی و هەروەها زاڵبوونی فیكری چەپ، چینی كرێكار و گرنگی دان بە ئەدەبیاتی گوند و دووركەوتنەوە لە كولتوور و ئەدەبی شار، خۆدوورخستنەوە لە گرێ و خەون و خولیاكانی تاك و گرنگیدان بە خەمە گشتییەكان و فیداكردنی هونەر و لایەنی ئەدەبییەتە لەبەرامبەر ناوڕۆكدا. جیا لەهەموو ئەو رەخنە و گازندانەی كە رووبەڕووی ئەوجۆرە لە ئەدەبیاتی داستانیی نووسەرانی كوردی كرماشان بووەتەوە، پێكهاتە و گەوهەری ئەو ئەدەبە خەم و دەردەكانی ئینسانی كوردن و هاواری راچەنینی نەداری، زوڵم و ستەمی چینی چەوساوەی كۆمەڵە كە لەژێر تەوژمی سیستەم و كۆمەڵگای فیۆدالیزم و نابەرابەریدا چەوساوەتەوە كە دەكرێ‌ وەك بەشێك لە ئەدەبیاتی بەرگری و راپەڕینخوازانە لەقەڵەمیبدەین. قۆناغی "پیوار" (غیاب)ی ئەدەبی كوردی لە ئیلام و كرماشان: لە دەیەی 50ی هەتاوی (1970ی زایینی) بەرەو ئەملا هەتا سەرەتای دەیەی 70ی هەتاوی (1990ی زایینی) كە جۆرێك لە كرانەوەی سیاسی و فەرهەنگی لە ئێران و كوردستان دەڕەخسێ‌، لە كرماشان و ئیلام جیا لە كاری دەگمەن و تاكوتەرا و ناوبەناو، جموجۆڵێكی ئەدەبی و فەرهەنگیی ئەوتۆ بە زمانی كوردی بەدیناكرێت، واتە 20 ساڵ بە جۆرێك بێدەنگی و پەراوێزخران و بەدووربوون لە جەریانە فیكری و رۆشنبیرییەكان باڵ بەسەر ئەو دەڤەرانەدا دەكێشێ‌ و ئەمەش بووەتە هۆی دواكەوتن و تەریككەوتنەوەی ئەو ناوچانە و تێكەڵنەبوون لەگەڵ ناوچەكانیدیكەی كوردستان وەك: پارێزگاكانی كوردستان و ئازەربایجانی رۆژئاوا و جۆرێك لە نامۆیی، دوڕدونگی و لێكتێنەگەیشتنی رووكەش لەنێوان رۆشنبیراندا دێتەئاراوە كە دامودەزگا ئیتلاعاتی، ئەمنییەتی و فەرهەنگییەكانی دەسەڵاتیش پەرەیان بەم رەوتە داوە و بە قازانجی خۆیان كەڵكیانلێوەرگرتووە كە بە زەرەری زمان و ئەدەبی كوردی شكاوەتەوە. ئەم لێكتێنەگەیشتنە لەئاستی ئاخاوتنی ئاخێوەرانی ئاساییشدا بەجوانی خۆی دەرخستووە. نەبوونی پێوەندیی فەرهەنگیی قووڵ و لە گشت گرنگتر زمانی پێوەر (یەكگرتووی)ی نووسین كە گرنگترین هۆكار و پردی پێوەندیی كولتوور و زاراوە جیاجیاكانی هەر زمانێكە، یارمەتیی بە لێڵی و شپرزەیی و بێئاسۆیی زمان و ئەدەبی كوردی لە كرماشان و ئیلام كردووە كە هەڵبەت لەبنەڕەتدا دەگەڕێتەوە بۆئەو تێڕوانین و سیاسەتە قەدەغە و هەڵاواردنە سیستەماتیكەی كە حكومەت لەهەمبەر زمان و فەرهەنگی كوردیدا گرتوویەتەپێش. قۆناغی سەرهەڵدانی ئەدەبی مۆدێڕنی كوردی: هەروەك پێشتریش باسمانكرد سەرەتای دەیەی 70ی هەتاوی (1992ی زایینی) قۆناغێكی گرنگ و گەلێك هەستیارە لە مێژووی زمان و ئەدەبی هاوچەرخی كوردی بەگشتی لە رۆژهەڵاتی كوردستان و بەتایبەتی لە كرماشان و ئیلام. لەم قۆناغەدا كە هاوكاتە لەگەڵ شەپۆلی بیری فەلسەفی و ئەندێشە و جیهانبینیی مۆدێڕن، ئەم قۆناغەی ئەدەبی كوردی لە كرماشان و ئیلام لەژێر سێبەری زاڵی فیكر و قۆتابخانە مۆدێڕنە و پێكهاتەشكێنەكانی ئەدەبی فارسی كە لەڕێگای وەرگێڕانی دەقی بیانییەوە هاتوون، خۆی دەردەخات و لەلایەك دەیهەوێ‌ بەتێڕوانین و ئاراستەیەكی نوێ‌ پێناسەی كۆمەڵگا و ژیان و مرۆڤ بكات و لەلایەكیدیكەشەوە لەناو بازنەی نەریت، ئەدەب و زمانی كلاسیك و خۆماڵی و ناوچەییدا دەخولێتەوە. لەم قۆناغەدا نەوەیەك دەبێتە رچەشكێن و جڵەوی كاروانی داهێنانی ئەدەبی دەگرێتەدەست كە دوو خولیای سەرەكیی هەیە و هاوكات دەیهەوێ‌ بە دوو زمانی جیاواز خەم و ئازار و كەتوارەكانی دەڤەرێكی گرنگ لە كۆمەڵگای كوردی لە دووتوێی ئەدەبدا بخاتەڕوو. نەوەی داهێنەری ئەدەبی مۆدێڕنی كوردی لە كرماشان و ئیلام ئەزموونی شۆڕشی گەلانی ئێرانی هەیە و نەوەیەكی خوێندەوارن و زۆرێكیان خاوەنی بڕوانامەی زانكۆ و خوێندنی باڵان و كەسانێكی جیدی و كونجكۆڵن و بە تێڕوانینێكی زانستی و ئاكادیمییانەەوە لە پرسی نووسین و ئەدەبی دەڕوانن و بەرپرسیارێتیی ئەدەبی لەلایەن گرنگترین خەونە. نەوەی نوێ‌ هاوكات لەگەڵ گرتنەبەری شێوازی نووسینی نوێ‌ و خۆگونجاندن لەگەڵ ئەدەبی مۆدێڕن و پۆستمۆدێڕن، لەلایەكیدیكەشەوە خولیای ئەزمووننەكردنی قۆناغەكانی پێشخۆی و تێپەڕین لێیان لەباری زەمانییەوە بووەتە كەڵكەڵەی و دەیهەوێ‌ هاوسەنگییەك لەنێوان ئەم دوو فیكر و خولیایەدا دروستبكات. بۆیە "چالاكانی ئەدەبی و رەخنەگرانی شیعر و ئەدەبی هاوچەرخی ئیلام و كرماشان و لەوباوەڕەدان كە ئەدەبی كوردی لەو دەڤەرانە لە قۆناغی پۆستمۆدێڕندا لەدایكبووە"، بۆیە ئەركێكی مێژوویی دەكەوێتە سەرشانی لەلایەك دەبێ‌ قەرەبووی 20 ساڵ نەبوونی حزور و دواكەوتن لە رەوتی گشتیی ئەدەبی كوردی بكاتەوە، لەلایەكیدیكەشەوە كەڵكەڵەی داهێنان و حزوری چالاك لەناو كۆمەڵگەی ئەدەبیی كوردستان و ئێران بەشێك لە هزری داگیركردووە. بەرهەمی ئەم نەوەیە كە خاوەن وەها تێڕوانینێكە ئێستا گوتاری زاڵی ئەدەبیی كرماشان و ئیلامە و بەرەبەرە خەریكە رێچكە، پێناسە و فۆرمی تایبەت بەخۆی دەستەبەردەكات. ئەم نەوەیە كە زۆربەیان زمانی كوردی، واتە زاراوەكانی (گۆران، كەلهوڕی، لەكی، فەیلی و بنزاراوەكانیدیكە) دەزانن و بەرهەمی پێدەخولقێنن، هاوكات بەشێوەی زانستی لە زمان و ئەدەبی فارسی دەزانن و زۆربەیان لەناو كۆمەڵگەی ئەدەبیی فارسیشدا حزوری چالاكییان هەیە و هەندێكیان خاوەن دەنگ و سەنگی تایبەت بەخۆیانن. بەشێك لە نووسەر و ئەدیبانی كرماشان و ئیلام و شار و شارۆچكەكانی دەورووبەری بەهۆی جۆراوجۆر نیشتەجێی تاران و شارە فارسنشینەكانیدیكەی ئێران بوون و بەهۆی دووربوون لە جوغرافیای شوێنی لەدایكبوونیان و زاڵبوونی گوتاری زمان و ئەدەبی فارسی بەسەر ژیان و نووسینیاندا، بەرهەمە فارسییەكانیان لە كوردی زیاترە كە دەتوانین ئاماژە بە كەسانێكی وەك: "رەشید یاسمی، دوكتور محەممەد عەلی سوڵتانی، عەبدولجەبار كاكایی، محەممەد رەزا كەلهوڕ، فەریبا كەلهوڕ، جەلیل سەفەر بەیگی، دوكتور میرجەلالەدین كەزازی، فەریاد شیری، كورش هەمەخانی و فەرهاد حەیدەری گۆران و.. " بكەین. لە بواری شیعری كوردیدا لەناو نەوەی نوێی نووسەرانی كرماشان دەتوانین ئاماژە بەم كەسانە بكەین كە ئەمڕۆ لە مەیدانی ئەدەبیدا كە كەسانێكی وەك: "فەرشید یووسفی، كەرەمڕەزا كەرەمی، محەممەد شەكەری، ئەحمەد عەزیزی، ئەحمەد جەلالی گۆران، سولێمان داوەند، ئەمانوڵڵا خان رەشیدی، وەلی رەزایی، عەلی ئەسغەر زەعفەرانی، كەیومەرس عەباسی قەسری، عەبدوڵڵا مورادی (دلڕیش مایەشتی)، میرزا یوسف تاڵاندیشی" دەبینرێن كە لە نووسەران و چالاكانی ئەدەبیی دەیەكانی 50 و 60ی هەتاوین (1970 – 1980ی زایینی)و چالاكانی دەیەی 70ی هەتاوی (1990ی زایینی) ئەملا بریتینلە: "جەلیل ئاهەنگەرنژاد، عەلی ئۆڵفەتی، فەریاد شیری، سەعید عبادەتیان، عەلیڕەزا خانی، عەلیڕەزا جەمشیدی، عەباس جەلیلیان، شێردڵ ئیلپوور، ئەردەشیر كەشاوەرز، كورش هەمەخانی، سەلاحەدین قەرەتەپە، ئیرج قوبادی، بێهروز ئیبراهیمی، رەزا مەوزونی، پەرویز بەنەفشی، رەزا یەعقوبی، ئەمین گەجەری، سەجاد جەهانفەرد (ژیار)، مەهوەش سولێمان پوور، پەریوەش مەلەكشاهیان، عەلی محەممەد محەممەدی، میهرداد محەممەدی، ئەمروڵڵا عەزیمی، مەنووچێهر كەمەری، عەزیزی، ئازەرپەیك، فەتاحیان، جەلیلییەكان، شێرزادی، تەقی رەشیدی، یەدوڵڵا لوڕنژاد، سەید محەممەد پەروەر و.. " لە پارێزگای ئیلام و شار و شارۆچكەكانی دەورووبەری كەسانێكی وەك: "زاهیر سارایی، ناهید محەممەدی، كامران محەممەد رەحیمی، عەبدولجەبار كاكایی، مستەفا بەیگی، ئیرج خالسی، ئیسلام ئەنساری فەر، سەید محەممەد درەخشەندە، عەلی شەهبازی، حەبیبوڵڵا بەخشوودە، دوكتور عەلی سەهامی و.. " لەسەر دەستی نەوەی نوێ‌ شەپۆلێكی بەرین لە شیعر، چیرۆك، و بەتایبەت نووسینەوە و ساغكردنەوە و كۆكردنەوەی ئەدەبی فۆلكلۆر و زارەكی بە زاراوە جۆراوجۆرەكانی زمانی كوردی و فەرهەنگنووسی لە هەرێمەكانی كرماشان و ئیلام سەرێهەڵداوە و دەتوانین وەكوو قۆناغی زێڕین لە بووژانەوە زمانی ئەدەبی نویسیاری ناودێریبكەین، لەناو ژانرە ئەدەبییەكان وەكوو نەریتی باوی گشت كۆمەڵگای كوردی، ژانری شیعر گوتاری زاڵە و رێژەی دەقی نووسراو و چاپكراوی شیعر لە ژانرەكانیدیكەی وەك چیرۆك، پەخشان، رەخنە و لێكۆڵینەوە زیاترە و هەر بەم بۆنەشەوە ئەو شەپۆلە نوێخوازیی و گەشەسەندنە زیاتر بە سیما و قەڵافەتی ژانری شیعرەوە دیارە و بیروڕا جیاوازەكان زیاتر خۆیان لە قەرەی شیعر داوە و شاعیرانی ئەو دەڤەرە خەریكن بە روانینێكیدیكە و بەرینتر لە ناوچەییەوە لەناو كایە زمانی و ئەدەبییەكاندا جێگای خۆیان دەكەنەوە. هەروەك لە شار و شارۆچەكەكانیدیكەی رۆژهەڵاتی كوردستان ئەنجومەنە ئەدەبی و فەرهەنگییەكان لە رەوتە شیعری و ئەدەبییەكاندا رۆڵیان هەبووە، لە كرماشانیش ئەو دیاردەیە هەبووە و لە پلەی یەكەمدا ئەنجومەنی ئەدەبیی "سروە" لە ئیسلامئابادی رۆژئاوا و دواتر ئەنجومەنی ئەدەبیی "قەڵەم" لە گیلانغەرب و پاشان ناوەندە فەرهەنگییەكانی شارەكانی ئیلام و كرماشان و بەتایبەت لەناو زانكۆكان رۆڵی بەرچاویان لە گۆڕانكاری و شەپۆلی نوێخوازیی "ئەدەبی مۆدێڕنی كورد ـ باشووری رۆژهەڵاتی كوردستان"دا هەیە و بۆ یەكەمجار بەیاننامەی شیعری مۆدێڕنی كوردیی كرماشانی (كەلهوڕی) لە ئەنجومەنی ئەدەبیی سروە سەریهەڵدا و ناوچەكانیدیكەی گرتەوە، بەڵام بەهۆی نەبوونی رەخنەی ئەدەبیی چالاك و بنیاتنەر كە لەسەر بنەمای ئەدەبیات و لایەنی هونەریی دەق بەرهەمەكان هەڵسەنگێنێ‌، هەتا ئێستا لایەنە بەهێز و لاوازەكانی "ئەدەبی كورد ـ باشووری رۆژهەڵاتی كوردستان " دەرنەكەوتوون و ئەمەش بۆشاییەكی مەزنە لەناو بازنەی كۆمەڵگەی ئەدەبیی كرماشان و ئیلامدا. گرفت و كێشەیەكیدیكە كە بەرۆكی نووسەران و ئەدیبانی كوردی ئیلام و كرماشانی گرتووە، مەسەلەی رێنووس و ئەلفوبێی نووسینە كە هەتا ئێستا نەیانتوانیوە لە شێوە رێنووسیی باوی زاراوەی سۆرانی (ئارامی) كەڵكوەرگرن و ئەو هەمووە بەرهەمە ئەدەبییە كە ساڵانە چاپ و بڵاودەبنەوە، زۆربەیان لەگەڵ گرفتی رێنووس بەرەوڕوون. ئەمەش دوو هۆی هەیە، یەكەم بەپێی فۆنۆتیك، ریتم، واك و شێوازی گۆكردنی هەندێ‌‌ پیت و دەنگ لە زاراوە جۆروجۆرەكانی ئەو دەڤەرە پێویستە هەندێ‌‌ نیشانەیان بۆ دابنرێ‌ كە لەگەڵ رێنووسی ئارامیدا ناگونجێن و دووەمیش دەگەڕێتەوە بۆ ئاشنانەبوونی نووسەرانی كوردی ئیلام و كرماشان لەگەڵ رێنووسی باوی كوردی كە ئەم پرسە هەم بۆ خوێنەر و بەردەنگی ئەو ناوچانە و هەم شارەكانیدیكەی كوردستان گرفتی سازكردووە. لەم وتارەدا هەوڵدرا جیا لەخستنەڕووی گۆشەیەكی كەم لە رەوشی فەرهەنگ، زمان و ئەدەبی كوردی و قۆناغە جیاجیانی لە كرماشان و ئیلام، هاوكات هۆكارە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ناوچەییەكانیش كە هەم لە گەشەكردن و هەم لە لاوازكردنی زمان و ئەدەبدا دەوریانگێڕاوە، بخرێنەبەرباس. ئەم وتارە زیاتر رەهەندی مێژوویی، سەرەتای سەرهەڵدان و قۆناغبەندی و هەندێ‌‌ سیماكان و بەشێك لە خاڵە بەهێز و لاوازەكانی خستەڕوو. بەردەوامیی هەر رەوت و شەپۆلێكی ئەدەبی و فەرهەنگی لەهەر كۆمەڵگایەكدا بەستراوەتەوە بۆ كۆمەڵێك هۆكار، دەرەتان و فاكتەری گرنگ كە بەڕای من لە كرماشان و ئیلام ئەو دەرەتان و هۆكارانە یان بوونیان نییە یان ئەگەریش هەبن هێندە لاواز و بەرتەسكن كە نەیانتوانیوە ئەو شەپۆلە بەرینە فەرهەنگی و ئەدەبییەی كە لە ئاستی تاك و نوخبەكاندا سەریهەڵداوە بكەنە رەوت و شەپۆلێكی بەرین هەتا بتەنێتەوە و كاریگەریی لەسەر گشت كۆمەڵگای رۆژهەڵاتی كوردستان هەبێت و پێناسە و مۆركی تایبەت بە خۆی پێبدرێت كە ئەو پێویستی و هۆكارانە بریتینلە: ـ نەبوونی ناوەندێكی جیدیی فەرهەنگی و ئەدەبی و ئەنجومەن و سەنتەریكی بەردەوام كە نووسەر و ئەدیبان لە دەورووی خۆی كۆبكاتەوە و بە بەرنامە و پڕۆژەوە كاربكات. ـ نەبوونی رۆژنامەگەریی چالاكی ئەدەبی و گۆڤاری تایبەت و پسپۆڕانەی ئەدەبیات. ـ گرفتی چاپ و بلاوكردنەوە و كێشەی ماڵی و بێدەرەتانیی نووسەران. ـ نەبوونی یەكڕیزی لەناو كۆمەڵەی ئەدیب و نووسەران كە هۆكارە لاوەكییەكان كەڵكیان لەو بۆشاییە وەرگرتووە مانا و واتایەكیتریان بە بیروڕا جیاوازە ئەدەبییەكان بەخشیوە. ـ جیاوازی و بەرفرەهیی زاراوە و بنزاراوە و ئایین و ئایینزاكان كە لە زۆرێك لە كۆمەڵگاكان نیشانەی دەوڵەمەندی و شارستانییەتن، بەڵام بەهۆی دنەی دەسەڵاتدارانی حكومەتی ئێران زۆرجار لەو دەڤەرانە بوونەتە هۆی كێشە و ناكۆكی. سەرەڕای بوونی ئەو هەموو كێشە و ئاستەنگانەی كە رووبەڕووی داهێنەر، شاعیر و چالاكانی فەرهەنگیی دوو پارێزگای ئیلام و كرماشان بوونەتەوە لە كەش و دۆخێكدا كە رۆژنامە و گۆڤار و نامیلەكە و راگەیەنی سەربەخۆ نییە و سانسۆر و سەركوت و زەبروزەنگ سەراپای كۆمەڵگای تەنیوە، لەدۆخێكدا كە نووسەر و قەڵەمبەدەستان راوەدوودەنرێن و حوكمی زیندان و بێبەشبوون لە نووسینیان بەسەردا دەسەپێ‌، نووسین و داهێنان بە زمانی كوردی لەماوەی چەند ساڵی رابردوودا لەهەموو قۆناغەكان زیاتربووە و كۆمەڵێك كتێبی جۆراوجۆر لە هەموو ژانرە ئەدەبییەكان لە كرماشان و ئیلام چاپكراون و ئەم رەوتە هەر بەدەوامە و لە فەزای ئەنتەرنێت و مەجازیدا چالاكییەكان بەرچاوتر و خۆدەنوینن و كاروانی داهێنانی زمان و ئەدەبی كوردی لە كرماشان و ئیلام خەریكە ببێتە پردی پێوەندیی نێوان بەشە جیاجیاكانی كوردستان. ••• سەرچاوەكان: 1. گۆڤاری زرێبار، فایلی تایبەت بە ئیلام و كرماشان. 2. فەرهەنگی باشوور، عەباس جەلیلیان. 3. وتووێژی نووسەر لەگەڵ عەلی ئۆڵفەتی و فەریاد شیری دوو شاعیری هاوچەرخی كرماشان. 4. وتاری "شاعیرانی عەشق و رەنج و بەڕوو" لە نووسینی جەلیل ئاهەنگەرنژاد. 5. ماڵپەڕی بەلووت "فەرهەنگ و هونەری رۆژئاوای ئێران". 6. وتووێژی محەممەد باقر پیری لەگەڵ عەلی ئەشرەف دەرویشیان نووسەر و رۆماننووسی گەورەی كرماشان، لە وەرگێڕانی نووسەری ئەم دێڕانە ژمارە 113ی گۆڤاری رامان.
9311 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Friday, February 26, 2016
زیاتر
فەلسەفە و زانست لای ئارسەر ئادنجتون
د.حەسەن حسێن سدیق
مامۆستای زانست ‌و لۆجیك لە زانكۆی راپەڕین/ بەشی فەلسەفە
پێكدادانی كورد و توركمان
له‌ كه‌‌‌ركوك و ناوچه‌كانی تر له‌ خزمه‌‌تی كێدایه‌؟!
نجم الدین فارس حسن
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمود و
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی
ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
شیکارییەک لە سەر ئازادکردنەوەی شنگاڵ
جیهاد موحەمەد
سمكۆی شكاك, وەرچەرخانێكی گرنگ لە ناسیۆنالیزمی كوردی
لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
ئەفسانەی ژێردەستەیی ژنان
ئیڤلین ڕید
وەرگێڕان: نەسیبە بارانی
کورد لە نێوان ململانێ مەزھەبیەکانی سعودیە و ئێراندا
نەوزادی موهەندیس
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
شرۆڤەی رەوتی ئەدەبی کوردیی پاش نالی و مەولەوی
و ھەڵسەنگاندنێکی ھاوتایانە لە دوو دیالێکتی کرمانجی خواروو(سۆرانی) و گۆرانیدا
رەووف محمەد پور
وەڵاتێک لە ژان ...
ئەمجەد شاکەلی
فه‌لسه‌فه‌ی ئێگزیستانسیالیزم،
ئومێد موقەدەس
عیشق له‌ كتێبی (بوون و نه‌بوون)ی ژان پۆڵ سارته‌ردا
رزگار عه‌لی
چەمکى زمان لەنێوان سیستم و جیاوازیدا
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا-هه‌ولێر
چیبکرێ تاوا لە پارتی بکرێ ببێ بە پارتێکی سیاسی مرۆڤدۆست؟
ئازاد حمە
ئاین ودەوڵەت
خۆشناو مەریوانی
شكست هێنانی ئه‌مریكا
له‌(ئه‌فسانه‌ی جه‌نگی دژه‌ تیرۆردا)!
یاسین له‌تیف
خوێندنەوەیەکی شیکاریی ڕەخنەگرانە سەبارەت بە ئەدەبی ئیسلامیی
عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
بێدەنگی هەولێر: تەنگژەی شوناسی هەولێریی
شێرکۆ کرمانج
ئایا خودا بونی هه‌یه‌ ؟
مه‌حمود عه‌بدوڵا
گێڕانەوەی ئەنفال وەکوو کارەساتێکی پارتیکولار
چەند سەرنجێک لەسەر کۆمەڵەچیرۆکی
"جەستەیەکی خۆڵاوی بەسەر قاڵیچەی سولەیمانەوە"
محەمەد محەمەدمرادی
بزوتنەوەی ئیسلامی و دوو ملیۆن ڕیالی حەڵاڵ
ئاسۆ کمال
ئایدیای زمان/ ئایدیای شانۆ
چەند خاڵی سەرەتایی و مانیفێستۆیی
ئەمین کەرەمی و هاوڕێ یووسفی
پیتەکانی پێش هەندێک لە سورەتەکانی قورئان
تاهیر رەحیم
مەعریفەی ئیگزیستانسیالیزم و کۆمەڵگەی باشوری کوردستان
ئه‌فشین غولامی
توماس هۆبز
رامین جەهانبەگلوو
و: عەتا جەماڵی
زمانی کوردی و پێوه‌ندی به‌ناسنامه‌ی کورده‌وه‌
محه‌مه‌د که‌ریمی
بە تەوزیف بوونی دیاردەکان !
هاورێ نەهرۆ
ئه‌ده‌بی پۆست مۆدێڕن، زه‌رووره‌تێکی ناوه‌خت
حه مه ی که ریمی
مــرۆڤــ و تــێكنۆلۆژی، كــامیان بــەسەرە كــامـیـانــدا زاڵــە؟
رێبوار حسێنی
سواره‌ له‌ نێوان دوو ئه‌زموون و دوو شێوه‌ ژیانی جیاوازدا
ئه‌مجه‌د غوڵامی
ناوچه‌ تاریکه‌کانی تیرۆریزم
ئالن به‌دیۆ و فه‌لسه‌فه‌ی سه‌ده‌ی بیسته‌می فه‌رانسه‌
نووسین و کۆکردنه‌وه‌ی ده‌ق: جه‌واد گه‌نجی
وه‌رگێڕانی له‌ فارسییه‌وه‌: حه‌مه‌ی که‌ریمی
له‌شکرکێشی تورکیاو پێوست بوونی هاوپه‌یمانیه‌کی نوێ؟!
سه‌ردار عه‌بدوڵا حه‌مه‌
هەنگاوەكانی پێش ئاشتی لە توركیا
حەبیب محەمەد دەروێش
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
نەبوونی بنەمای زانستی و بەرپرسیارێتیی یاسایی و نەریتی
لە توێژینەوەیەكی (د.عیزەت فەتاح حەمەساڵح)دا
بوار نوورەدین
ئیدەی کەلاوە
مەنسوور تەیفووری
شوناسی پوپولیزم
هاوڕێ نەهرۆ
بەرەو تورکیا یان ئێران؟ ...
تاهیر رەحیم
قانع و کێشەی نەتەوایەتی
ئیبراهیم ئیسماعیل پوور
ژمارەی نوێی گۆڤاری کۆچ بڵاودەبێتەوە
داهاتویێک پاش کاپیتالیزمیش هەیە
لە سویدییەوە: رەسوڵ سەفەریانی
ئایا داعش بە پلانی ئەمریکا هاتووەتە ناوچەکە؟
ئیحسان فەتاح
نیچە روخساری دژ، بەڵام قوڵ
فەڕۆخ نێعمەتپوور
پێكەنین وەك چارەسەر لای هێرمان هێسە
بەفراو نوری
روانینی سلۆتەردایك بۆ بنەما فەلسەفییەكانی دێریدا
لەكتێبی (دێریدای مسری) وەرگێڕانی بەكرعەلی
رانانی: د. تریفە عمر
وێنه‌ و حه‌قیقه‌ت...
ئومێد حه‌مه‌عه‌لی
ترپەی دڵ‌و ئاوازی وشە
ئیسماعل فەرەج
وه‌سفی كه‌سایه‌تی دیكتاتۆر
به‌ختیار محه‌مه‌د
دوای هێرشی داعش ، پێویسته‌ ، چی بكه‌ین؟نوسینی:
ئومێد قەرەداغی
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010