فه‌لسه‌فه‌ی ئێگزیستانسیالیزم،
ئومێد موقەدەس

به‌بڕوای من، شێعر، بوركانی دڵه‌ كه‌ ئاوێته‌ی وشه‌كان ده‌بێ‌ و له‌ زاری مرۆڤه‌وه‌ دێته‌ ده‌ر. بۆ تێگه‌ییشتن له‌ شێعر ده‌بێ‌ بزانین ئه‌م ئاوره‌ی ناو جه‌سته‌ی شاعیر، به‌چی داگیرساوه‌و چۆن به‌دی هاتووه‌. بۆیه‌ ده‌بێ‌ به‌دوای ئه‌و چوارچێوه‌و هه‌ل و مه‌رجه‌دا بگه‌ڕێن كه‌ كاریگه‌ری تایبه‌ت و زۆریان له‌سه‌ر شاعیر بووه‌. ماوه‌یێ‌ له‌مه‌و پێش هه‌واڵی به‌ڕێوه‌چوونی ئه‌م كۆڕه‌م پێگه‌یشت. ئه‌وه‌بوو شێعره‌كانم له‌ وێبلاگی دیمانه‌ی سه‌قز دابه‌زاند و ده‌ستمكرد به‌ خوێندنه‌وه‌ی. به‌ تێگه‌یشتنی من ئه‌م شیعرانه‌ له‌ژێر كاریگه‌ری فه‌لسه‌فه‌دا گوتراوه‌. جا نازانم خاتوو شوعله‌ چه‌نێ‌ شاره‌زای بواری فه‌لسه‌فه‌یه‌. هه‌رچه‌ن زۆركه‌س پێیان وایه‌ شێعر زۆر جیاوازه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌. چونكوو فه‌لسه‌فه‌ له‌گه‌ڵ عه‌قڵ دا سه‌رو كاری هه‌یه‌و شێعر له‌گه‌ڵ هه‌ست و هزردا. به‌ڵام پێم وایه‌ له‌دوای شۆرشی فه‌ڕه‌نسا و په‌یابوونی مه‌كته‌بگه‌لی جۆراوجۆر، شاعیران و نووسه‌رانیش له‌ ژێر كاریگه‌ری ئه‌م مه‌كته‌بانه‌دا بوون. بۆیه‌ پییه‌ر دۆبوادفێر مێژوونووس و ڕه‌خنه‌گری بواری ئه‌ده‌بی فه‌ڕه‌نسا ده‌ڵێ‌: «له‌سه‌رده‌می ئێمه‌دا وه‌ك سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست، فه‌لسه‌فه‌ ڕێبه‌ری مه‌عنه‌وی ئه‌ده‌بیاته‌.» له‌ مه‌كته‌بی ئێگزیستانسیاله‌وه‌ بگره‌ تاكوو ساختارگه‌رایی و هێرمنۆتیك و له‌م دواییانه‌ش پۆست مۆدێڕن، ئه‌وه‌ فه‌لسه‌فه‌یه‌ كه‌ ئیلهام به‌خشی نووسه‌رانه‌.
فه‌لسه‌فه‌ی ئیگزیستانس به‌ قسه‌ به‌ناو بانگه‌كه‌ی سوقراته‌وه‌ ده‌ست پێ‌ده‌كا كه‌ گوتی : «خۆت بناسه‌» و به‌ ئاگۆستینی قه‌شه‌ و پاسكاڵ و شلینگه‌وه‌ درێژه‌ په‌یدا ده‌كات و به‌هۆی سارته‌ر، ئالبێڕ كامۆ و سیمۆن دوبڤوار یه‌كسه‌ر دێته‌ ناو ئه‌ده‌بیاته‌وه‌. وشه‌ی ئێگزیستانس وشه‌یه‌كی نوێیه‌. به‌واتای له‌پێش بوونی «وجوود»ه‌ پێش هه‌موو شتێكی دیكه‌.
فولیكه‌ ده‌ڵێ‌ : «به‌شێوه‌ی ئاسایی و به‌هۆی ڕاهێنانی بیرۆكه‌ییمان، ئه‌وشتانه‌ له‌ خه‌ڵك وه‌ر ده‌گرین كه‌ له‌ نێوان هه‌مووماندا هه‌یه‌ و هاوبه‌شه‌. ئه‌و شتانه‌ كه‌ تایبه‌تی ئه‌و تاكه‌كه‌سه‌ن له‌ ئێمه‌ ون ده‌بێ‌ و له‌چاوی ئێمه‌وه‌ ده‌شار درێته‌وه‌. چونكوو ئێمه‌ به‌ زانیاریه‌كانمانه‌وه‌ بۆی ده‌ڕوانین و هه‌ر ئه‌م زانیاریانه‌یه‌ كه‌ ده‌بێته‌ له‌مپه‌رێك تا شته‌ ده‌رونیه‌كان نه‌بینین و نه‌یان دۆزینه‌وه‌.» به‌ڵام ئێگزیستانس پێچه‌وانه‌وه‌ی ئه‌م ڕێبازه‌یه‌. تێده‌كۆشێ‌ تا به‌ وردی، به‌رزی و نزمیه‌كانی ژیان به‌بێ‌ ده‌ستێوه‌ردانی زه‌ین و ئه‌ندیشه‌ باس بكات و بیخاته‌ به‌رچاومان و پیشانمان بدات. نامهه‌وێ‌ بچمه‌ ناو باسی فه‌لسه‌فه‌ی كردن و هێنان و بردنی قسه‌ی فه‌لسه‌فیانه‌. چونكوو ئه‌م هه‌ویره‌ ئاوی زۆری ده‌وێ‌ و ده‌رفه‌تی ئێمه‌ش كه‌م.
پێم وایه‌ شێعره‌كانی خاتوو شۆعله‌، شێعرگه‌لێكی ئێگزیستانسین. چونكوو له‌ زۆربه‌ی شێعره‌كانی دا باس له‌ غه‌م و په‌ژاره‌ ده‌كات. «غه‌م» له‌ حاڵاتی وجودی و ئێگزیستانسی مرۆڤه‌. ئێمه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ئینسانین تووشی حاڵاتێك ده‌بین كه‌ به‌پێی ئه‌وه‌ی دیاره‌، گیانله‌به‌رانی دیكه‌ تووشی نابن. «غه‌م، شادی، نائومێدی و ...» حاڵه‌تانێكن كه‌ له‌ناو مرۆڤه‌كاندا ده‌رده‌كه‌وێ‌ و خۆی ده‌نوێنێ‌. وادیاره‌ ئینسان ته‌نیا بوونه‌وه‌رێكه‌ كه‌ له‌م جیهانه‌دا ئاگای له‌ مردنی خۆیه‌تی. ئه‌م غه‌مه‌ی كه‌ ئێمه‌ ناومان برد، له‌ حاڵه‌ته‌كانی مرۆڤدا ده‌بیندرێ‌. بۆیه‌ مرۆڤ ڕوژی وایه‌ شاد و به‌كه‌یفه‌ و رۆژی واشه‌ زۆر ناڕاحه‌ت و گرژ و تووڕه‌یه‌. خاتوو شۆعله‌ له‌ شێعری «بڵێی هه‌بێ‌»دا باس له‌ غه‌مێك ده‌كا كه‌ به‌هۆی مه‌ودا و جوداییه‌وه‌ پێك هاتووه‌. خۆی ده‌كاته‌ گه‌ڵایێك كه‌ تینویه‌تی و تامه‌زرۆیه‌تی تووشی حه‌سره‌تی كردووه‌. «حه‌سره‌ت» و «شه‌رمنی» و «چاوه‌ڕوانی» له‌ هه‌ستانه‌ن كه‌وا تایبه‌تی مرۆڤه‌كانن. سۆهراب سپێهری شاعیری ناوداری فارسیش له‌سه‌ر ئه‌م شێوازه‌ له‌ كتێبی «مرگ رنگ» شێعرێكی هه‌یه‌ به‌ناوی «رو به‌ غروب» كه‌ ده‌ڵێ‌ : «تیرگی می‌آ‌ید/ دست می‌گیرد آ‌رام/ قصه‌ی رنگی روز/ می‌رود رو به تمام/ شاخه‌ها پژمرده است/ سنگ‌ها افسرده است/ رود می‌نالد/ جغد می‌خواند/ غم
بیاویخته با رنگ غروب/ می‌تراود ز لبم قصه‌ی سرد/دلم افسرده در این مرگ غروب»
ئێمه‌ی مرۆڤ له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ماندا حه‌سره‌تانێكی زۆرمان ئه‌زموون كردووه‌. جا ئه‌م حه‌سره‌تانه‌ چ له‌ بواری تاكه‌كه‌سی و بنه‌ماڵه‌یی دابێ‌ چ له‌ بواری كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییدا. به‌ڵام ئه‌وه‌ی دیاره‌ هێچ ڕێگه‌یه‌ك نییه‌ بۆ ده‌ربازبوون له‌م حه‌سره‌تانه‌. كێشه‌ی خاتوو شۆعله‌ له‌ شێعره‌كانیدا، كێشه‌ی بوونه‌. بوونێك كه‌وا مرۆڤه‌كانی ده‌ور و به‌ری لێی تێناگه‌ن و نازانن داواكاریه‌كه‌ی چییه‌ ... وه‌ك چۆن مه‌وله‌وی فارس ده‌ڵێ‌ :
«هر كسی از ظن خود شد یار من / از درون من نجست اسرار من».
له‌ بڕگه‌ی 3 شێعری جیاوزای دا، باس له‌ وت و وێژی «قه‌ڵه‌مێك و لاپه‌ڕه‌یه‌ك» ده‌كا. وا تێگه‌یشتم كه‌ قه‌ڵه‌م وێنه‌یه‌كه‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌وا شۆڕش ده‌كه‌ن و داواكاریی گۆڕانكارین. لاپه‌ڕه‌كه‌ش ئه‌و یاسایانه‌ن كه‌وا دانراون و به‌بێ‌ پێخۆش بوونی مرۆڤه‌كان ده‌بێ‌ به‌ڕێوه‌ بچن. به‌ڵام نه‌ قه‌ڵه‌مه‌كان و نه‌ لاپه‌ڕه‌كانیش ناتوانن چاره‌سه‌ری ئه‌و «ده‌رد و غه‌مه‌»ی شاعیره‌كه‌ی ئێمه‌ بكه‌ن. بۆیه‌ خۆی به‌ جیاواز داده‌نێ‌ له‌ته‌واوی ئه‌و شتانه‌ی كه‌وا «قه‌ڵه‌م» داوای ده‌كه‌ن و «لاپه‌ڕه‌كان» به‌سه‌ر مرۆڤه‌كاندا دای ده‌سه‌پێنن.
ئه‌م «غه‌م»ه‌ وه‌ها كاریگه‌ریه‌كی بووه‌ له‌سه‌ر شاعیره‌كه‌ی ئێمه‌ كه‌ ته‌نیا ره‌نگێك هه‌ڵبژێرێ‌ بۆ خۆی. ئه‌ویش ڕه‌نگی زه‌رد... ره‌نگی جودایی و جیاوازی. چه‌نجار ئه‌م شێعرانه‌م له‌ هه‌وه‌ڵ تا ئاخر خوێنده‌وه‌، ته‌نیا وه‌رزێكی ساڵ كه‌ له‌م شێعرانه‌ خۆی ده‌ر ده‌خات، وه‌رزی پایزه‌ كه‌ ئه‌ویش ڕه‌نگه‌كه‌ی زه‌رده‌. له‌ سروشت و ته‌بیعه‌تدا زه‌رد دروشم و نیشانی پایزه‌. پایز سه‌ره‌تای مه‌رگی ساڵه‌. ئه‌وه‌مان وه‌بیر ده‌خاته‌وه‌ كه‌ ته‌مه‌نی ساڵ گه‌یشتووه‌ته‌ گیانكه‌نشت. زۆربه‌ی شاعیرانیش شێعریان به‌ پایزدا گوتووه‌ و پێیان دا هه‌ڵداوه‌. له‌مامۆستا گۆرانه‌وه‌ بگره‌ تا مامۆستا هێمنی ڕه‌حمه‌تی ... كاتێ‌ كه‌ شێعری ئه‌م شاعیرانه‌ش ده‌خوێنیته‌وه‌ ئه‌وانیش باسی «غه‌م» ده‌كه‌ن ... چوون «غه‌م» دژ به‌ «هۆمێد»ه‌ و شاعیرانیش له‌كاتی «غه‌مناكی»دا ئه‌م شێعرانه‌یان گووتوه‌. ئه‌ها مامۆستا هێمن له‌ شێعری «ئێواری پایز»دا ده‌ڵێ‌ :
هه‌وابوو لێڵه‌، ئاو لێڵه‌، گوڵ سیس بووه‌، گه‌ڵا زه‌رده‌
ته‌نانه‌ت ڕه‌نگی گۆڕاوه‌ ئه‌م دیوار و دار و به‌رده‌
ته‌ماشای هه‌ر شتێك ئه‌كه‌م ڕه‌نگی پایزی گرتـووه‌
جوانی خۆی لێشاردوومه‌وه‌، دزێوی ریزی گرتووه‌
خاتوو شۆعله‌ش وشه‌گه‌لێك به‌كار دێنێت كه‌ هێمای «زه‌رد»ی زۆر پێوه‌ دیاره‌. بۆ نموونه‌ : «خه‌زانی په‌نجه‌ره‌ ـ ناونیشانم له‌ جنسی گه‌ڵا حه‌ریرین و پاییز شێوه‌ ـ زه‌رد و زه‌بوون ـ له‌ نیگا پاییزه‌ ره‌نگه‌كه‌ت ئه‌چێ‌ ـ له‌ پاییزانه‌ی دره‌ختێكا ـ ئاوازێكی تر له‌ گه‌ڵا ڕێزان». شاعیر له‌به‌شێكی دیكه‌ له‌ شیعره‌كانیدا واتایێكی تازه‌مان بۆ ده‌خولقێنێ‌. لای شاعیره‌كه‌ی ئێمه‌ وه‌رزی ساڵ، پێنجه‌. بێجگه‌ له‌ چوار وه‌رزه‌كه‌ی ساڵ، وه‌رزێك له‌ حه‌سره‌تمان بۆ به‌دیدێنێ‌ ... وه‌رزی پێنجه‌م! ئه‌گه‌ر سه‌وز ڕه‌نگی به‌هار و سپی زستان و زه‌ردیش هی پایز، وه‌رزی پێنجه‌م حه‌سره‌ته‌ و ڕه‌نگه‌كه‌شی ڕه‌ش و بێ‌نوور.!! ڕه‌نگی ڕه‌شێ‌ كه‌وا هه‌موو شتێك به‌ره‌ولای خۆی ده‌كێشێ‌ و تێیدا نوقم ده‌بێ‌. ئه‌مه‌ش له‌و چه‌مكه‌ جوانانه‌یه‌ كه‌ ریوایه‌ت له‌و غه‌مه‌ی ده‌كا كه‌ پێشتر باسمان كرد. لێره‌دا ته‌نیا داواكاریم له‌م شاعیره‌ به‌ڕێزه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وه‌ك چۆن باس له‌ غه‌م و په‌ژاره‌ ده‌كا، ڕێگای ده‌رچوونیش له‌م غه‌مه‌ی بۆ باس بكرداین.
جارێكی تر ده‌خۆشی له‌ خاتوو شۆعله‌ ده‌كه‌م بۆ ئه‌و شێعرانه‌ی. هیوادارم له‌ داهاتوودا شێعری به‌هێزتر و پته‌وتر له‌م شاعیره‌ خۆشه‌ویسته‌ی شاره‌كه‌مان ببینین. به‌ڕێزان! قسه‌ زۆره‌و كات كه‌م. نامهه‌وێ‌ لێره‌دا زیاتر له‌وه‌ وه‌ختان بگرم. كۆتایی وتاره‌كه‌م به‌م شیعره‌ دێنم كه‌ ده‌ڵێ‌ :
باده غمگینان خورند و ما ز می خوشدل‌تریم
رو به محبوسان غم ده ساقیا افیون خویش
خون ما بر غم حرام و خون غم بر ما حلال
هر غمی كو گرد ما گردید شد در خون خویش
باده گلگونه‌ست بر رخسار بیماران غم
ما خوش از رنگ خودیم و چهره‌ی گلگون خویش
سه‌رچاوه‌كان : 1ـ دیوان شمس، مولانا جلال‌الدین رومی.
2ـ دیوان حافظ، به تصحیح قاسم غنی
3ـ مكتب‌های ادبی، رچا سیدحسینی، ج2، انتشارات نگاه معاصر
4ـ دیوانی ناڵه‌‌ی جودایی، مامۆستا هێمن، چاپی سلێمانی.
5ـ فلسفه‌ی اگزیستانسیالیزم، دكتر محمود نوالی، انتشارات دانشگاه تبریز
8234 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Friday, January 15, 2016
زیاتر
چەمکى زمان لەنێوان سیستم و جیاوازیدا
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا-هه‌ولێر
چیبکرێ تاوا لە پارتی بکرێ ببێ بە پارتێکی سیاسی مرۆڤدۆست؟
ئازاد حمە
ئاین ودەوڵەت
خۆشناو مەریوانی
شكست هێنانی ئه‌مریكا
له‌(ئه‌فسانه‌ی جه‌نگی دژه‌ تیرۆردا)!
یاسین له‌تیف
خوێندنەوەیەکی شیکاریی ڕەخنەگرانە سەبارەت بە ئەدەبی ئیسلامیی
عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
بێدەنگی هەولێر: تەنگژەی شوناسی هەولێریی
شێرکۆ کرمانج
ئایا خودا بونی هه‌یه‌ ؟
مه‌حمود عه‌بدوڵا
گێڕانەوەی ئەنفال وەکوو کارەساتێکی پارتیکولار
چەند سەرنجێک لەسەر کۆمەڵەچیرۆکی
"جەستەیەکی خۆڵاوی بەسەر قاڵیچەی سولەیمانەوە"
محەمەد محەمەدمرادی
بزوتنەوەی ئیسلامی و دوو ملیۆن ڕیالی حەڵاڵ
ئاسۆ کمال
ئایدیای زمان/ ئایدیای شانۆ
چەند خاڵی سەرەتایی و مانیفێستۆیی
ئەمین کەرەمی و هاوڕێ یووسفی
پیتەکانی پێش هەندێک لە سورەتەکانی قورئان
تاهیر رەحیم
مەعریفەی ئیگزیستانسیالیزم و کۆمەڵگەی باشوری کوردستان
ئه‌فشین غولامی
توماس هۆبز
رامین جەهانبەگلوو
و: عەتا جەماڵی
زمانی کوردی و پێوه‌ندی به‌ناسنامه‌ی کورده‌وه‌
محه‌مه‌د که‌ریمی
بە تەوزیف بوونی دیاردەکان !
هاورێ نەهرۆ
ئه‌ده‌بی پۆست مۆدێڕن، زه‌رووره‌تێکی ناوه‌خت
حه مه ی که ریمی
مــرۆڤــ و تــێكنۆلۆژی، كــامیان بــەسەرە كــامـیـانــدا زاڵــە؟
رێبوار حسێنی
سواره‌ له‌ نێوان دوو ئه‌زموون و دوو شێوه‌ ژیانی جیاوازدا
ئه‌مجه‌د غوڵامی
ناوچه‌ تاریکه‌کانی تیرۆریزم
ئالن به‌دیۆ و فه‌لسه‌فه‌ی سه‌ده‌ی بیسته‌می فه‌رانسه‌
نووسین و کۆکردنه‌وه‌ی ده‌ق: جه‌واد گه‌نجی
وه‌رگێڕانی له‌ فارسییه‌وه‌: حه‌مه‌ی که‌ریمی
له‌شکرکێشی تورکیاو پێوست بوونی هاوپه‌یمانیه‌کی نوێ؟!
سه‌ردار عه‌بدوڵا حه‌مه‌
هەنگاوەكانی پێش ئاشتی لە توركیا
حەبیب محەمەد دەروێش
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
نەبوونی بنەمای زانستی و بەرپرسیارێتیی یاسایی و نەریتی
لە توێژینەوەیەكی (د.عیزەت فەتاح حەمەساڵح)دا
بوار نوورەدین
ئیدەی کەلاوە
مەنسوور تەیفووری
شوناسی پوپولیزم
هاوڕێ نەهرۆ
بەرەو تورکیا یان ئێران؟ ...
تاهیر رەحیم
قانع و کێشەی نەتەوایەتی
ئیبراهیم ئیسماعیل پوور
ژمارەی نوێی گۆڤاری کۆچ بڵاودەبێتەوە
داهاتویێک پاش کاپیتالیزمیش هەیە
لە سویدییەوە: رەسوڵ سەفەریانی
ئایا داعش بە پلانی ئەمریکا هاتووەتە ناوچەکە؟
ئیحسان فەتاح
نیچە روخساری دژ، بەڵام قوڵ
فەڕۆخ نێعمەتپوور
پێكەنین وەك چارەسەر لای هێرمان هێسە
بەفراو نوری
روانینی سلۆتەردایك بۆ بنەما فەلسەفییەكانی دێریدا
لەكتێبی (دێریدای مسری) وەرگێڕانی بەكرعەلی
رانانی: د. تریفە عمر
وێنه‌ و حه‌قیقه‌ت...
ئومێد حه‌مه‌عه‌لی
ترپەی دڵ‌و ئاوازی وشە
ئیسماعل فەرەج
وه‌سفی كه‌سایه‌تی دیكتاتۆر
به‌ختیار محه‌مه‌د
دوای هێرشی داعش ، پێویسته‌ ، چی بكه‌ین؟نوسینی:
ئومێد قەرەداغی
پێكدادانی كورد و توركمان
له‌ كه‌‌‌ركوك و ناوچه‌كانی تر له‌ خزمه‌‌تی كێدایه‌؟!
نجم الدین فارس حسن
ژاك دوریدا بۆ ژیل دولوز
ئەبوبەکر جاف
شیکارییەک لە سەر ئازادکردنەوەی شنگاڵ
جیهاد موحەمەد
ئابوری میلیشیایی
دکتۆر محەمەد گەناویی
ئەفسانەی ژێردەستەیی ژنان
ئیڤلین ڕید
وەرگێڕان: نەسیبە بارانی
ئوستورەی ڕێفۆڕم و ژوورنالیزمی سۆفیستانە
نووسەر: پەیمان عەلیپوور
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
ئیدۆلۆژی، فەلسەفەیە یان وەهم؟
رەسوڵ سێلەکە
وەڵاتێک لە ژان ...
ئەمجەد شاکەلی
ئیستاتیكای (جوانی) سیاسەت
محمدامین گەناوی
عیشق له‌ كتێبی (بوون و نه‌بوون)ی ژان پۆڵ سارته‌ردا
رزگار عه‌لی
گلۆبالیزاسیۆن و "ده‌وڵه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌"
سەلاح بایەزیدى
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010