كۆتایی دەوڵەتی شۆرشگێڕەكان
حەبیب محەمەد دەرویش

چەمكی شۆڕش بەپێی سەردەمەكان و گەلان و دەسەڵاتەكان گۆڕانی گەورەی بەسەردادێت و هەر سەردەمێكیش شۆڕشی خۆی و نەوەی خۆی و گوتار و چەمكی تایبەت بە خۆی هەیە، كەواتە ئەگەر هەر سەردەمێك شۆڕشەكانی خۆی هەبێت، ئەوا هەر شۆڕشێكیش خاوەن شێواز و وشەكانی خۆیەتی و هەر گەلێكیش خاوەنی شۆڕشی خۆیەتی، گەلانێك لەژێر دەسەڵاتی داگیركاری دەوڵەتێكی بێگانەدا بن شۆڕشەكانیان جیاوازە لە گەلێكیتر كە لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی خۆیدا بێت.
شۆڕشی گەلانی داگیركراو بۆ رزگاری نیشتیمانییە و دەرچوونە لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی داگیركار و دروستكردنی قەوارەیەكی نیشتیمانی سەربەخۆیە، ئەم شۆڕشانە لەجیهاندا بە شۆڕشە رزگاریخوازەكان ناودەبرین، سەر كەوتنی شۆڕشە رزگاریخوازییەكان مەرج نییە هەمیشە ئازادی سیاسی و ئازادی تاك و ویژدانی بەدوای خۆیدا هێنابێت هەندێكجار هەروەك (ساتۆریان) دەلێت:

ئەم شۆڕشانە نەوەكانی خۆی دەخوات و لە ناویان دەبات، پاڵەوانەكانی شۆڕشی رزگاریخوازی چەندێك دەتوانێ‌ و شەرعیییەتی لەناوبردنی دوژمنیان هەبێت ئەوەندەش شەرعیییەتی لەناوبردنی نەوەكانی خۆی هەیە بەو بیانووەی كە خۆیان بڕوایان پێیەتی، شەرعیییەتی شۆڕشگێڕی دەستی شۆڕشگێرەكان كراوە دەكات و دەسەڵاتیان ئازاددەكات لە مامەڵەكردن لەگەڵ دەسەڵاتەكانیدا و چۆنیان بوێت بەوچەشنە هەڵسوكەوت دەكەن لەگەڵ خەڵك و سامانی وڵات دەكەن،
چۆنیش میزاجیان كاربكات بەوچەشنە سیاسەت و ئایدۆلۆژیای وڵات دادەمەزرێنن وهەركاتێكیش ویستیان یی سانسۆر دەیگۆڕن و هەمیشە شەرعیییتەكەیان باڵا و موقەدەسە و ناكرێت گفتوگۆی لەسەربكرێت.
بۆیە هەموو دامەزراوەكانی دەوڵەت لە قۆناغی دوای شۆڕشە رزگاریخوازەكان، مەبەستمان (دەسەڵاتی یاسادان و جێبەجێكردن و دادوەری) هیچ نین بێجگەلە كۆمەڵێ‌ فەرمانبەری گوێڕایەڵی ئەو حیزبە سیاسییانەی كە شۆڕشی رزگاریخوازیان بەرپاكردووە.
بەزۆری لەم شۆڕشانەدا كارەكتەرێكی كاریزمی دەردەكەوێت كە دەكرێت بە خاوەنی چارەسەرە خەیاڵییەكان و هەموو ئومێدەكانی وڵاتی لەسەر هەڵدەچنێ‌، ئەو حیزبە سیاسییەش نوێنەرایەتی شورشگیڕەكان دەكات كار لەسەر قولۆكردنەوەی سەركردەی كاریزمی دەكات، بوون و بەردەوامی حیزب وشۆڕش دەبەستێتەوە بەو سەركردە كاریزمەوە هەروەك چۆن (میكافیللی) دەڵێ‌: بۆئەوەی كۆمارێكی نوێ‌ بێتەدی یان بۆئەوەی دامەزراوە كۆنەكان كۆمارێك بێت بەردەوام چاكسازی و گۆڕانی تیادابكرێت، پێویستە ئەمە ئەركی تاكەكەسێك بێت.

میكافیللی پێیوایە هەروەك چۆن نووسینی كتێبێك یان دروستكردنی تەلارێك بۆئەوەی ناوازەبێت دەبێت لەلایەن تاكە دانەرێكەوە دانرابێت یان تاكە تەلارسازێكەوە بونیاتنرابێت، هەر بەوچەشنە دەبێت دەوڵەتیش دروستبكرێت.
كەسی شۆڕشگێڕ پاڵەوانە، پاڵەوانیش شەرعیییەت لە هێزە فیزیكییەكەی خۆیەوە وەردەگرێت، ئەو هێزی فیزیكی خۆی لە قۆناغی شۆڕشدا خەرجكردووە بۆ رزگاری گەلەكەی و قۆناغێكی تێپەڕاند كە بە قۆناغی رزگاریخوازی نیشتمانی ناودێڕدەكرێت، لەدوای ئەم قۆناغە هێزە فیزیكییەی كەسی شۆڕشگێڕ دەگۆڕێت بۆ هێزێكی مەعنەوی، بۆ هێزێك كە هەموو كەس نییەتی، هێزێك كە بەخشیویەتی بە هەموو تاكەكانی كۆمەڵ، بە كۆمەڵگا بە گشتی، ئەم هێزە لە هێزێكی فیزیكیەوە دەگۆڕێت بۆ هێزێكی مەعنەوی كە شەرعییەتی شۆڕشگێرییە ودواتر ئەم ئەم شەرعییەتە بەرجەستەدەكریت لە دەستور و باقی یاساكانیتری وڵاتدا و شەرعییەتی یاسایی وەردەگرێت و دەبێت بە ئیمتیازیك نەك تەنها كەسی شۆڕشگێڕ لێیبەهرەمەنددەبێت، بەڵكو بە میراتیی شۆڕدەبێتەوە بۆ نەوەكانیشی، گۆڕانی ئەم هێزە لە هێزێكی فیزیكییەوە بۆ هێزێكی مەعنەوی كە شەرعییەتی شۆڕشگێڕییە مەترسیدارترین گۆڕانی دوای شۆڕشە، چونكە ئەم شەرعییەتە هەموو شەرعییەتەكانیتر دەكات بە پاشكۆی شەرعییەتە شۆڕشگێڕییەكە، شەرعییەتی دەنگی میللەت، شەرعییەتی هەڵبژاردن.. هتد. واتە هەموو شەرعییەتەكانیتر دەبێت لەخوار شەرعییەتی شۆڕشگێڕرییەوە بێت، كاتێك شەرعییەتێك دەنگ و رەنگی هەیە كە وابەستە و لە خزمەتی شەرعییەتی یەكەمدا بێت، هەموو بەرژەوەندییەكانی وڵات و كۆمەڵگا دەبەسرێتەوە بە شەرعییەتی یەكەمەوە كە شەرعییەتی شۆڕشگێرییە، لاوازبوونی شەرعییەتی یەكەم و سەردەرهێنانی شەرعییەتی پاشكۆ كە شەرعییەتی میللەتە مەترسییەكان دەهێنێتەئاراوە و بە قسەی شۆڕشگێڕەكان ئەوكاتە كۆمەڵگا لە لێواری مەترسییەكی گەورەدایە.
ئەم شەرعییەتە دەسەڵاتی رەها دروستدەكات، بۆیە لە زۆربەی ئەو وڵاتانەی شۆڕشی رزگاریخوازی تیاداكراوە دەسەڵاتێكی شمولی تۆتالیتاری هێنایەئاراوە و پێویستی بە شۆڕشێكیتر كردووە بۆئەوەی دەسەڵات لە دەستی دەستەبژێرێك دەربهێنرێت و بگەڕێتەوە بۆ میللەتەكەی، توكفێل دەڵێت: هەمیشە لە شۆڕشدا بیری ئازادی رێگای خۆشكردووە بۆ هەڵگیرساندنی شۆڕش بەڵام لەم شۆڕشانەدا یەكەم شت كە ئاوادەبێت (ئازادییە).
سەبارەت بەم شۆڕشانە (عەلی حەرب) دەڵێت:
شۆڕش تواناكان دەخنكێَنێ‌ و ئازادییەكان زەوتدەكات، بە ئەندازەی ئەوەی دەستڕێژیدەكاتە سەر دروشمەكانی  خۆی و نەوەكانی خۆی لەناودەبات.
 عەلی حەرب پێیوایە یەكێك لە ئیشكالەكانی شۆڕشگێڕەكان ئەوەیە بەناوی جەماوەرەوە قسەدەكەن و بەناوی جەماوەریشەوە سەركوتی ئازادییەكان دەكەن و جیاوازییەكان دەسڕنەوە و زیندانەكان ئاوەداندەكەنەوە، جەنگەكان هەڵدەگیرسینن و خەڵكیش دەكەن بە سووتەمەنی، عەلی حەرب جیاوازی دەكات لەنێوان میللەت و جەماوەر و دەڵێ‌: (میللەت بەهۆی فرەڕەنگی و زیندووێتییەوە دەوڵەمەند و بەهێزە، بەڵام جەماوەر بەهۆی تاكەكانیەوە كە كۆپی یەكترن هەژار و بۆشە، میللەت لە تاكەگەلێكی كارای سەربەخۆی خاوەن ئەمكی خۆیان پێكدێت، كەچی جەماوەر تۆپەڵێكی كوێری بێئەقڵە كە چاوەڕوانی سەركردەكەی دەكات لەبری ئەو بیربكاتەوە، میللەت داهێنان ئەنجامدەدات و ژیواری خۆی دروستدەكات، كەچی جەماوەر خودێك نییە، بەڵكو كەرەستەیەكە بۆ ستەمكاری و ئامێریكە بۆ وێرانكاری، میللەت دژی ستەمكاری رادەپەڕێت، كەچی جەماوەر سەركردەكانی خۆی دەپەرستێ‌ و ئەوانە بە خوا دەكات كە شڕیدەكەن و بەرەو لەناوچوونی دەبەن).
نوسەرێكیتری عەرەب (ئەنسی ئەلحاج) پێیوایە ناشیرینترین وشە لەعەرەبیدا وشەی "جەماوەرە" چونكە شوڕشگێڕەكان بەناوی جەماوەر قسەیاندەكرد و خۆیان بە نوینەری ئەوان دادەنا و هەر بەناوی جەماوەریشەوە سەركوتی ئازادییەكانیان دەكرد و رێگایان لە هەر راپسكانێ‌ دەگرت بەرەوە بونیادنانی دەسەڵاتێك كە تیایدا كەرامەتی مرۆڤ پارێزراوبێت.
هانا ئارنێت پێیوایە ئیمپراتۆرییەتی رۆمانی بەهۆی فاكتەرە ئایینیەكەیەوە بەردەوامبوو، بەهەمانشێوە دواكەوتنی شۆڕش و راپەڕینەكان لە جیهانی ئیسلامیدا دەگەڕایەوە بۆ ئەو هەستە ئایینیەی كە تاكی موسڵمان لەژێر كاریگەری ئایینیدایە كە پێیوایە شۆڕش و دەرچوون لەژێر دەسەڵاتی حاكمی موسڵمان كە دەبێتە هۆی هەڵگیرساندنی فیتنە.
شەرعییەتی شۆڕشگێڕیش هەمان كاریگەری هەیە كاتیك نزیكدەبێتەوە لەو بڕوا ئایینیەی كە پێیوایە دروست نییە دەرچوون و راپەڕین دژ بە شۆڕشگێڕەكان، بەڵام ئەم قەناعەتە تا ئەبەد نییە، بەڵكو لە قۆناغێكدا نەوەیەك نائاشنا بە شۆڕشی دروستدەبێت بۆ پاراستنی ئازادی و بەرژەوەندییەكانی هەموو شەرعییەتەكان دەخاتەلاوە و ئامادەیە هەموویان راماڵێ‌، ئەگەر سووریش بزانێ‌ بەدوای كارەكانیدا فیتنە و فەوزاش دەخوڵقێ‌ و ئەوكاتە فەوزایەكی خەللاق لە كویلەیەتییەكی سیاسی لا باشترە.
شۆڕشی نەوەی دوای شۆڕشی رزگاریخوازی شۆڕشی راستەقینەی بەدەستهێنانی ئازادییە و چەسپاندنی چەمكی هاوڵاتیبوونە، چونكە ئەو وڵاتانەی لەڕێگای شۆڕشی رزگاریخوازییەوە سەروەری نیشتمانیان بەدەستهێناوە نەیانتوانیوە ئازادییەكان بەرقەراربكەن بۆیە (هانا ئارنێت) دەڵێ‌: بەداخەوە ئێمە دەزانین دەنگی ئازادی باشترە لەو وڵاتانەی كە شۆڕشی تیاداهەڵنەگیرساوە و هانا ئارنێت پێیوایە ئازادییە مەدەنییەكان لەو وڵاتانە باشترە كە شۆڕش تیایدا شكستیهێناوە لەو وڵاتانەیتر كە شۆڕش تیایداسەركەتوو بووە، لێرەوە ئەو ناتەواوییەی لە تیۆرەكەی ماركسدا دەردەكەوێت، لەكاتێكدا ماركس یەكێكە لە گەورەترین تیۆریسە گەورەكانی شۆڕش، چونكە ماركس ئەوەندەی گرنگیداوە بە مێژوو ئەوەندە گرنگینەداوە بە سیاسەت، بۆیە ماركس گرنگینەداوە بە نیازە راستەقینەكانی شۆڕشگێڕەكان و بنەماكانی ئازادی كە دەبێت شۆڕشگێڕەكان دوای شۆڕش بونیادیبنێن لە كۆمەڵگاكان خۆیاندا و زیاتر گرنگیدەدا بە رەوتی بابەتی رووداوە شۆڕشگێڕییەكان، بێگومان بەشێكی زۆری شۆڕشەكانی جیهانی سێ‌ لەژێر كاریگەری تێزی ماركسدا بووە و خاڵی گرنگی تێزی ماركسزیم ئەنجامدانی شۆڕش و لە رەگەوە هەڵتەكانی سیستەمەكانی پێش خۆیانە، بۆیە هیچ گرنگییەك نەدراوە بە ئازادییەكانی مرۆڤ و مرۆڤ خراوەتە نێو كۆمەڵی قۆناغبەندی مێژوویی و دەرچوون لەو حەتمییەتە مێژووییەی ماركس مەحاڵە.
لێرەوە دەردەكەوێت مەرج نییە هەمیشە رزگاری نیشتمانی رێگایەك بێت بۆ ئازادی، گواستنەوەی دەسەڵات لە كۆمەڵێ‌ كەسەوە بۆ كۆمەڵێ‌ كەسیتر، هیچ كاتێك ئەو ئامانجە مرۆییە نییە كە ببێتە مایەی بەدیهێنانی ئازادییەكانی، توندوتیژی تاكە شەقلێ‌ نییە كە شۆڕشی پێبناسین، بەڵكو گۆڕان شەقڵی راستەقینەی شۆڕشە، هیچ كاتێك ئێمە ناتوانین قسە لەسەر شۆڕش بكەین ئەگەر نەیتوانیبێت گۆڕان و سەرەتایەكی نوێی بەدینەهێنابێ‌.
بێجگەلە شۆڕشە رزگاریخوازییەكان دوو شۆڕشی گەورە و گرنگیشمان لەمێژوودا هەیە كە كاریگەریەكانی لەسەر ئاستی ناوخۆیی ئەو وڵاتە و لەسەر ئاستی جیهانی بەردەوامە، ئــەویــش (شۆڕشــی فــەرەنسی و شۆڕشـــی ئەمریكی) ئەم دوو شۆڕشە ئەگەرچی لە قۆناغێكی مێژووییدا كارەساتیان خوڵقاند بەو خوێنڕشتنە گەورەیەی كە دروستیانكرد لەوڵاتەكەیاندا دواتر بوون بە وڵاتێكی كۆڵۆنیایی وەك فەرەنسا، بەڵام فەرەنسا لەقوناغیكیتردا گەڕایەوە بۆ سەرەتاكانی شۆڕش و چەسپاندنی چەمك و پرنسیپەكانی شۆڕش كە كاریگەرییەكانی لەسەر ئاستی جیهاندا بەرچاوە و مێژوویەكی جیهانی تۆماركرد، بەڵام شۆڕشی ئەمریكی ئەگەرچی شۆڕشیكی گەروەبوو، بەڵام كاریگەرییەكی لۆكاڵی بوو یان نەدەگەیشتە ئەو ئاستە گەردونییەی كە شۆڕشی فەرەنسی پێیگەیشت. هەر لەبارەی قسەكردن لەسەر شۆڕشی فەەرنسی (هانا ئارنێت) لە كتێبە نایابەكەی (لەبارەی شۆڕشەوە) دەیگێڕێتەوە بۆ زاراوەی شۆڕش كە دەكرێت سوودی لێببینین لە راڤەكردنی شۆڕشەكانی بەهاری عەرەب و هانا ئارنێت پێیوایە وشەی (شۆڕش) زاراوەیەكی گەردونناسییە و بەهۆی كۆپەرنیكۆسەوە گرنگی زیاتری پەیداكرد لە كتێبی  (Dervolution bus orbius) كە بەمانای جووڵەیەكی ئاسایی بازنەیی ئەستێرەكان دێت كە ئەو جووڵەیەش بەریپێناگیرێ و ناكەوێتە ژێر كاریگەری مرۆڤەوە.
پاشان دەڵێت ئەگەر ئەو وشەیە بەكاربهێنن بۆ كاروباری مرۆیی لە سەرزەوی، ئەوا بە مانای گۆڕانی بەردەوامی شێوازی حكومەتەكان دێت لەنێو مرۆڤەكاندا، ئەم گۆڕانەش بەردەوام و چەند بارەو ئەزەلییە و هێزێكی ناوەكیش دەیجووڵێنی كە بەریپێناگری، هەروەك چۆن جووڵەی ئەستێرەكان لە راكێشگەكانی خۆیاندا لەئاسماندا رێگایان لێناگیرێ‌.
بۆئەم بەكارهێنانە مرۆییەی زاراوەی شۆڕش و دەرهێنانی لە فەرهەنگی زانستی گەردوونناسییەوە بۆ نێو فەرهەنگی سیاسی (هانا ئارنێت) نموونەیەكی شۆڕشی فەرەنسی دەهێنێتەوە دەڵێ‌:
لە شەوی چواردەی تەموزی 1789 لە پاریس كاتێك لویسی شانزە لە نێردراوەكەی (لیانكورت) كەوتنی باستیلی و رزگاربوونی زیندانییەكانی ناوی بیست، پاشان یاخیبونی هێزە پاشایەتییەكان پێش دەستپێكردنی شاڵاوی خەڵك، دەڵێن پاشا هاواریكردووە وتوویەتی كەواتە ئەمە یاخیبوونە، بەڵام نێردراوەكەی (لیانكورت) وەڵامیدەداتەوە و دەڵێ‌: (نەخێر خاوەنشكۆ ئەوە شۆڕشە)، كاتێك پاشا بە شكاندنی زیندانی باستیل دەڵێ‌: (ئەمە یاخیبوونە) مەبەستی ئەوەیە پاشا دەسەڵاتی ئەوەی هەیە ئەوەندەش لەتوانایدایە رووبەرووی ئەو پیلانە یاخیبوونە ببێتەوە و دەسەڵاتەكانی خۆی بچەسپێنێ‌ و كۆتایی بە یاخیبوونەكە بهێنیێت، بەڵام كاتێك (لیانكورت) وەڵامیداتەوە، وەڵامەكەی بەو مانایە دێت كە حاڵەتە شۆڕشە و لە دەسەڵاتی پاشادا نییە بەریلێبگرێ‌، ئەم چەمكی شۆڕشە لێرەدا دەمانگێڕێتەوە بۆ چەمكی میللەت. 
كاتێك كە (عەلی حەرب) باسیدەكات و جیاوازیدەكات لەنێوان میللەت و جەماوەر كە بەپێی تێڕوانینی عەلی حەرب میللەت وەك شەپۆلەكانی ئۆقیانوسێك وایە لەكاتی توڕەبووندا هەڵدەكات و هیچ شتێك لەبەردەمیدا ناتوانێت خۆی بگرێت و لەگەڵ خۆیدا ستەم و كوێرەوەری و ئازارەكانی رادەماڵێ.
كەواتە ساتەوەختێك هەیە كە تووڕەیی میللەت دەبێت بە شەپۆلی زەریاكان و هەڵدەكات و دەسەڵاتدارانی ستەمكارڕادەماڵێ‌، ئەو ساتەوەختە ئەگەرچی درەنگوەختێكیش بێتەپێش، بەڵام دەرەنجامی زنجیرەیەك لە پەیمانشكاندنی دەسەڵاتە كاتێك داویەتی بە میللەت و پاشان لێیپەشیمانبووەتەوەە، هانا ئارنێت پێیوایە توندوتیژی شۆڕشی فەرەنسی كاردانەوەی ئەو زنجیرە سوێندشكاندنەی لویسی شانزە بوو، كاتێك پاشا هەستی بە مەترسییەكانی تووڕەبوونی خەڵك دەكرد هەموو بەڵین و پەیمانێك دەدات بۆ چاكسازی، بەڵام كاتێك مەترسییەكان كەمدەبوونەوە و هەستی بە ئارامش دەركرد لەو بەڵێن و پەیمانانە پەشیماندەبوویەوە، سروشتی دەسەڵاتدارانی نادیموكراس وایە هەمیشە بەڵێن و پەیمانەكانی كاتییە و بۆ مانەوەی خۆیەتی.
چاكسازیە رووكەشەكان بۆ بەردەوامی ژیانی سیاسی و ئابووری خۆیەتی، چونكە بە ئەنجامدانی چاكسازییەكی راستەقینە بە كۆتایی دەسەڵاتدارێتی خۆی دەزانێ‌، هەمیشەش بەڵێنەكان بۆ چاكسازی ئەوەندەی دەچێتە بواری جێبەجێكردنەوە چاوبەستی خەڵكی پێبكات، تا ئەوڕادەیەی درێژەیدەبێ‌ نەگاتە قسەكردن لەسەر ئاڵوگۆڕی دەسەڵات و كرانەوەی راستەقینە لە بواری سیاسیدا، بەچەشنێك هاوڵاتی ئاسایی بەشداربێت لە بڕیاری سیاسیدا. لێرەوە دەگەینە ئەو دەرئەنجامە هەمیشە شۆڕشگێڕەكان بەو رۆحییەتە شۆڕشگێڕییە پێش گەیشتنیان بە دەسەڵات نە قسەدەكەن و نە هەنگاویش بۆ دامەزراندنی دەسەڵاتیك دەكەن، دەسەڵات لە كەسەكانەوە بگوازرێتەوە بۆ دامەزراوەكان و هیچ دەسەڵاتێكیش ناتوانێت ئازادی بەدیبێنێت، و چەمكی هاوڵاتیبوون بچەسپێنێ‌ و گەرەنتی ماف و ئازادییە مەدەنییەكانیش بدات، ئەگەر ئەو دەسەڵاتە نەكرابێت بە دەسەڵاتێكی دامەزراوەیی و تیایدا هیچ ئیعتیبارێك نەخوێندرێتەوە بێجگەلە مافی هاوڵاتیبوون.
لەدوای شۆڕشەكانەوە فۆرمێك لە دەسەڵاتی سیاسی ددەامەزرێ‌ پارێزگاری كەرامەتی مرۆڤانەی هاوڵاتیان بكات، ئەم دەسەڵاتەش بدرێتەدەست نەوەكانی ئاییندە و میكانیزمێكیش دیاریبكرێت بەپێی دەستور و یاسا بنەڕەتییەكان گەرەنتی پارێزگاریكردن ئەو شێوازە لە حوكمداری بەردەوامبێت، بەپێی دامەزراندنی دەسەڵاتێك كە لەنێوان نەوەكاندا دەستاودەست بكات و تەنها لە دەستی كەمینەیەك نەمێنێتەوە، هیچ مانایەك بۆ نیشتمان و نیشتمانپەروەری نامێنێتەوە، هیچ كاتێكێش هاوڵاتی ئامادەنابێت بۆ گوێگرتن لە دروشم و ئامۆژگارییەكانی شۆڕشگێڕەكان كە باس لە نیشتمان و دڵسۆزی بۆ نیشتمان و پارێزگاریكردنی نیشتمانی و خۆشەویستی نیشتمان دەكات. قسەكردن لە سەرەوەرییەكانی شۆڕش بەندە بە ئامادەیی نیشتمان لە ژیانی هاوڵاتیدا، بەرپرسیارییەتی هاوڵاتی كاتێك دروستدەبێت بەرامبەر نیشتمان كە مافە سیاسی و مەدەنییەكانی دەستەبەركرابێت.
ئەگەر دەسەڵاتی سیاسی دوای شۆڕش نەتوانێت ئەم مافانە دەستەبەربكات و دەوڵەت بە دامەزراوەیی بكات و دەسەڵات كۆبكاتەوە لەدەست دەستەبژێرێكی سیاسی و شۆڕشگێردار و پییوابێت دەسەڵات بە مافێكی میراتی خۆیەتی، چونكە بە هێزی بازووی شۆڕشگێڕی ئەو هاتووەتەدی، ئەوكاتە دابڕانێكی مەترسیدار لەنێوان میللەت بە مانای (عەلی حەرب)یەكەی و دەسەڵاتی سیاسی روودەدات و دەسەڵات ناچاردەكات فۆرمی زاڵبوونی ئاسایشی بەسەر وڵاتدا پیادەبكات و دەزگا ئەمنییەكان ئەوەندە گەورەبكرێن دەوڵەت قووتبدات و كۆمەڵگا بكات بە سەربازگەیەكی گەورە.
گەیشتنی دەسەڵات بەم ئاستە لەحوكمداریدا دەستپێكردنی سەرەتای لەناوچونیەتی پێش ئەوەی میللەت دەستیلێبكاتەوە, بۆیە توكفیل سەبارەت بە كەوتنی سیستەمی پاشایەتی لە فەرەنسا دەڵێت: سیستەمی پاشایەتی لەژێر كاریگەری گورزی شۆڕشگێڕەكان نەكەوتبوو، بەڵكو پێش ئەوە كۆتاییپێهاتبوو، بۆیە شۆڕشگێرەكان سەریانسووڕما لەو شكستەی خێرایەی سیستەمی پاشایەتی.
دەسەڵاتی سیاسی نادیموكراتی و شمولی ناوكی شكست و مردنی لە ناخی خۆیاندا هەڵگرتووە و نەرمە شۆڕشەكانی جیهانی عەرەبیش باشترین بەڵگەی كۆتایی ئەو شۆڕشگێڕە ستەمكارانە بوو، بۆیە دەبێت دەسەڵاتی سیاسی كوردی خۆی بە جیاواز نەزانێ‌ لەو روداوانەی كە لە دەوروبەری روودەدات، ئەوەی لەوێ‌ بەرهەمهاتووە دەكرێت لەهەر شوێنێكیتر دروستبێتەوە ئەگەر هەلومەرجەكانی بە فۆرمی جیاوازیش بێتەدی، چونكە ئەوەی لەو وڵاتانە روویدا مایەی سەرسووڕمان بوو نەك تەنها بۆ بیرمەندە فیكری و سیاسییەكانیان، بەلكو بۆ شۆڕشگێڕەكانیان مایەی سەرسووڕمان بوو، هەروەك رۆماننووس تونسی (حەبیب سالمی) دەڵێت: رووناكبیرانی تونس كە من یەكێكم لەوان، لەئاستی ئەو رووداوە مەزنەدا نەبوون، تەنانەت شۆڕشەكە بەلای ئۆپۆزسیۆنی سیاسیشەوە كتوپڕ هەناسەبڕكێی بوو بەدوایدا.
ئەوەی لەجیهاندا دێتەدی مەرج نییە هەموو مرۆڤایەتی رۆلی هەبێت لەبەرهەمهێنانیدا، چونكە هەروەك عەلی حەرب دەڵێت: دەشێت ئەم یان ئەو كەلتور و ئاڵاكەی هەڵگرتبێت هەروەك چۆن ئێستا كەلتوری نەرمە شۆڕشەكان دەبێتە مۆدیلی گۆڕینی دەسەڵاتی سیاسی لەجیهاندا.
 
*سوود لەم سەچاوانە وەرگیراوە:
1- فی الپورە،حنە ارندت، ترجمە عگا عبدالوهاب،اللمنڤمە العربیە للترجمە، الگبعەالاولی، بیروت 2008
2- عن الدیمقراگیە فی امیركا، الكسی دو توكفیل، ترجمە بسام حجار، معهد الدراسات الاستراتیجیە، الگبعەالاولی بغداد- بیروت2007
3- شۆڕشەكانی نەرمەهیز، عەلی حەرب، وەرگێڕانی، هەڵكەوت عەبدوڵڵا، بڵاوكراوەی كوردستانی نوێ‌، چاپی یەكەم، سلێمانی 2011.                                                                                              


 

20566 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |    
زیاتر
مژمۆری چاوی شێخ ره‌زا و دیده‌ی رۆشنی مه‌وله‌وی
سونبولی ئایینی كاكه‌یی له‌ نێوان تێڕوانینه‌كانی
شێخ ره‌زا و مه‌وله‌ویدا
همایۆن ساحیب
پرۆفیسۆر دوكتۆر(ئیبراهیم ئه‌حمه‌د شــــــوان) :
ســــه‌ره‌تا كه‌"دیوانی مه‌حوی"م خوێنده‌وه‌ ده‌تگوت ده‌قێكی بێگانه‌ ده‌خوێنمه‌وه‌ و
گه‌ر راڤه‌كه‌ی مامۆستای موده‌ڕیس نه‌بوایه‌ تێینه‌ده‌گه‌یشتم.
چاكشوێن و به‌دشوێنی شێخ ره‌زا
له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج
خوێندنه‌وه‌ی كتێبی
(الفكر العربی و صراع الاضداد)
شیروان كه‌ریم محه‌ممه‌د
شێخ ره‌زای تاڵه‌بانی كێیه‌ ؟
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د
رۆژئاوا ناسی
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
باسوخواسواسێكی شێخ ره‌زا له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا
حه‌كیم مه‌لا ساڵح
له‌ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی خۆرهه‌ڵاتناسیدا
د. مه‌حمود زه‌قزوق
وه‌رگێڕانی: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
شێخ ره‌زا شایه‌تحاڵێكی وریای سه‌رده‌می خۆی
ئه‌مین شوان
ئاركۆن و ره‌خنه‌ی رۆژهه‌ڵاتناسی
ن. مه‌حمود عه‌زه‌ب
و. ئومێد تۆفیق
هاوكێشه‌كانی ده‌سه‌ڵات
كاتێك شـــــیعر هاوكێشه‌كان لاســــه‌نگده‌كات
شێخ ره‌زای سه‌ركز
شێخ ره‌زا و هێستره‌كه‌ی میر
ع. باخانی
رۆژهه‌ڵاتناسی.. ده‌ركه‌وتن و ئامانجه‌كانی
نه‌ریمان عه‌بدوڵڵا
مامۆستای زانكۆ
جیهانگیری ‌و جیۆئه‌تنیكی ئێران
مامه‌ند رۆژه‌
چینه‌كانی رۆژهه‌ڵاتناسان

كۆكردنه‌وه‌ی: عه‌بدولغه‌ففار حه‌میده‌
و: ئامانج عه‌بدولكه‌ریم
دیموكراسییه‌ت و پرسی مافی كه‌مایه‌تییه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كان
جه‌لیل مرادی
له‌ ئیسلامی شوناسه‌وه‌ تا سیاسه‌تی باو
و: هه‌ردی مه‌هدی
چه‌مكی كه‌مایه‌تی و پێناسه‌ی له‌ په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا
نووسنی: موه‌فه‌ق محه‌ممه‌د
وه‌رگێڕانی: بلال اسماعیل
بیندیتۆكرۆچه ‌و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: محمودسید عبدالله
كه‌مینه‌كان وه‌ك چه‌مكێكی كۆمه‌ڵناسی
ئه‌رسه‌لان تۆفیق
هیگڵ و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
كریم مجتهدی
و:رۆژان سیفور
بیركردنه‌وه‌ی ئیسلامیانه‌ ده‌رباره‌ی كه‌مایه‌تییه‌كان
سه‌ید محه‌ممه‌د حسێن فه‌زلوڵڵا
و / كارۆ عه‌لی
موحسین محه‌مه‌د حسێن
و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: كۆچ
كه‌مینه‌ ره‌گه‌زییه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بدا
نووسینی: نورانی هه‌دیه‌
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: هێمن مه‌حمود
فه‌لسه‌فه‌ى مێژوو لای تۆینبی
له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌: كارزان عه‌لی
كێشه‌ی كه‌مینه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بی
نووسینی: محه‌مه‌د مێرگه‌سۆری
رۆڵی تۆبۆگرافیاله‌ ئاڕاسته‌كردنی
ره‌وتی مێژوولای ڤه‌رنان پرۆدیل
ئاماده‌كردنی: سامان حسین ئه‌حمد
كورد:
ته‌وه‌ری جیۆپۆلیتیكی خۆرئاوای ئێران
به‌ ته‌ركیزكردن له‌سه‌ر روانگه‌ جیۆپۆلیتیكییه‌كان
م. رۆژه‌
كورد و
پێویستی به‌ زانستی رۆژئاواناسیی

حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
كێشه‌ و گرفتی كه‌مینه‌كان له‌ جیهاندا
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د*
پیاویك له‌ عه‌قڵانیه‌ت و مه‌عنه‌ویه‌ت
خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ هزری سروش
پێشه‌كیه‌ك بۆ خوێندنه‌وه‌ی هزری سروش
موسعه‌ب ئه‌دهه‌م زه‌ڵمی
كێشه‌ی كه‌مینه‌ ره‌گه‌زی و ئایینی و نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست
ن/ حسقیل قوجمان
و: هێمن مه‌حمود
خوێندنگه‌ رۆژهه‌ڵاتناسییه‌كان
‌و: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
که‌مینه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌کان
له‌نێوان خۆسه‌لماندن و په‌راوێزخستندا
حه‌سن حسێن
كوردناسی لای ئینگلیزه‌كان
سه‌ركه‌وت شه‌ریف ئیسماعیل
ژیاننامه‌ی مه‌حوی
ئاماده‌كردنی: گۆڤاری كۆچ
ساتێك له‌سایه‌ی
حه‌زره‌تی (مه‌ولانا خالید) دا
مه‌لا نه‌وزاد
كاره‌كته‌ره‌ ئایینییه‌كان له‌نێوان تێڕوانینی مه‌حوی وحافزی شیرازیدا
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
له‌یادی (233) ساڵه‌ی له‌دایك بونی
مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی شاره‌زووری دا
سه‌رنوسه‌ر
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010