پاشماوەی ئاسەواری فەرهەنگی مادەكان
لەبەردەم لیكۆڵینەوەكانی شوێنەوارناساندا
كەمال نوری مەعروف لەفارسییەوە گۆڕیوێتی و لەسەری نووسیوە

لێكۆڵینەوەی زانستی دەربارەی مادەكان و پێكهاتەی مێژووییان لەو سامانە ئاسەوارییانەیە كە بەدرێژایی سەدەیەك لە دەسەڵات دروستیانكردووە یان بەرلەوەش هەربوویانە ئەوەش دوای گەڕان و لێكۆڵینەوەی زۆر دێت كە لەوڕووەوە ئەنجامدراوە بۆ دەرخستنی گەوهەری باسەكە.
ئەو گەڕان و ئەرك وماندووبوونەش بەدوای نووسینەكانی (براون) (1979)و (سانچێسی- ویردبنورگ) (1979.1985.1987)و (جیتو) (1986)و (براون) (1986)و (ماسكارلا) (1987) لەگەڵ نووسینێكیتری براون. 1990 دێن و كەوتنەبەردەست. بەدوای ئەو نووسینانەشدا پرسی لێكۆڵینەوە لەسەریان دەستیپێكرد. رای ئەو نووسەرانە و باسەكانیان كە پێشكەشیانكردووە بوونەتە هەوڵێك یان هاندەرێك كە زیاتر كەسانیتریش لەبواری (ماد)ناسیدا بێنەپێشەوە و هەوڵبدەن و گرنگیی زیاتر بە خوێندنەوەی ئەوجۆرە باسانە بدەن، بۆئەوەی دەرگای كڵۆمدراو لەسەر مێژووی ماد و پاشماوەی ئاسەوارەكانیان بكرێتەوە و زیاتر پێیانئاشنابین. نابێت ئەوەش لەیادبكەین كە ئەم قۆناغەی ماد لە دەسەڵات لەگەڵ سەردەمەكانی دواتر لە مێژووی شوێنەوارناسیدا پەیوەستە بە ئاریاییانی كۆنەوە كە لەناویاندا (ماد) لەبەر رەگەزپەرستی گومناوكراوە. لێرەدا مێژووی رووداوەكان ئەوەمان بۆدێنێتەوەیاد كە سارماتییەكان واتە (سیمیرییەكان)و (سكاكان)و (تراسی)یەكان كێشەی گەورەیان بۆ مادەكان هێناوەتەڕوو، چونكە دژیانبوون و لە هەوڵی داگیركردنی خاكیاندا بوون.
ئەو لێكۆڵینەوانەی كە لەماوەی دە ساڵدا لەسەر پرسی مادەكان ئەنجامدراوە لەناویاندا هەست بەشێوە زانستییەكە دەكەیت كە بە لێكۆڵینەوەكانەوە دیارن و توانیویانە مێژووەكەیان بەرەوپێشبەرن. بەخوێندنەوەی ئەو دەستكەوتە زانستییە نوێیانە و بەپێی ئەو پێشنیارە زۆرانەی كە لەلایەن دۆستەكانی مادەوە پێشكەشكراون سەرئەنجامی ئەو هەوڵانە نووسینیتری هێناوەتەڕوو. كە بەشێوەیەكی گشتی پرسێكی گەورەی لەناو دنیایەكی مێژوویی و ئاسەواری و فەرهەنگیدا ورووژاندووە كە دەخرێنەپاڵ مادەكان و لەناو مێژووەكەیاندا كۆدەبنەوە و بەرەوپێشیدەبەن. نەخشی زۆر گرنگ كە سەرچاوەكانی كلاسیك و خۆرهەڵاتی باسیانكردووە بەوشێوەیەی كە موڵكی مادەكانن، بەڵام لەناویشیاندا هەن پەیوەستییانكردوون بە هخامەنشییەكانەوە، ئەوەش لێكۆڵینەوەیتری دەوێت لەلایەن شارەزایانەوە تاوەكو ببنە رێگانیشاندەر بەوەی مادەكان لەڕووی رامیاری و فەرهەنگی و هونەرییەوە بەر لە ئیمپراتۆرییەتی هخامەنشییەكان لەمەیدانەكەدا هەبوون. بۆ سەلماندنی دەتوانین پەنابەرینەبەر بەڵگە شوێنەوارییەكانی ماد كە لەناو پاشماوە ئاسەوارەكانیاندا گرنگن و لە شوێنە جیاجیاكاندا هەن بەتایبەتی لەو ناوچەیەی كە دەوڵەتی ماد لە چاخە كۆنەكانی هەزارەی یەكەمی پ.ز لە باكووری خۆرئاوای ئێران دامەزراوە. لێرەدا باسێكی (ماسكارلا) (1987) دێتەپێشەوە كە بووەتە سەرەتایەك بۆ تێگەیشتن لە ماد. گەڵاڵەكردنی باسەكەشی لە ئەنجامی گەڕانەكانیدا بووە كە لەسەر هونەری ماد و قۆناغی نوێ بەرهەمیهێناوە، باسەكەش دەگەڕێتەوە بۆ نێوان كۆتایی دەیەی پەنجاكان و سەرەتای دەیەی شەستەكان كە ئامادەیكردووە. بەگشتی هەموو ئەمانە تیشك دەخەنەسەر مێژووی ماد كە بوونەتە بەڵگەنامە بۆیان بەپاڵپشتی كاری شوێنەواری. لەناویاندا دەركەوتووترین شوێن كە لە گەڕانە مێژووییەكانا هاوشێوەیان هەیە ئەو شوێنانەن كە نەخش و نیگاری مادەكانی بەگەورەیی تێدانیشاندراون و نموونەش لەسەریان زۆرە. (جنیتو) (1986) رایوایە چاوگێڕانێكی سەرتاسەری بە مێژووی دێرینی ئاریاییانی كۆندا ئەوەدەردەخات كە قۆناغی ماد بەشێكی سەرەكییە لە دامەزراندنی شارستانییەت لەناو دامەزراوەكانیاندا لەئێراندا.
بۆچوونێك كە باسكراوە لەسەر ئەو كەلوپەلانەیە كە لەو زەویانەدا دۆزراونەتەوە كە لەناو سنووری مادەكاندا بوون و گریشمەن لەسەر ئەوان دایناوە (مەبەست ناوچەی لوڕستانە)، بەڵام شارەزایانیتر هەن پشتگیری لەو رایە ناكەن. لێرەدا پێویستە پرسیارێكبكەین، بەڵام وەڵامەكەشی ئاساننییە، ئەویش ئایە مادەكان چ رۆڵێكیان گێراوە بۆ هێنانەدی باری سیاسیی و فەرهەنگی یان بەر لە دەركەوتنی هخامەنشییەكان، بۆ وەڵامەكەی زانیاریمان لەسەری كەمە ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆئەوەی كە مادەكان بەڵگەنامەی تەواویان بەجێنەهێشتووە یان بەهۆی نەبوونی كاری كنە و پشكنینەوە لەئێراندا نەمانتوانیوە وەڵامی بەجێمان هەبێت. لەلایەكیتریشەوە وەڵامی پرسیارەكە ناتوانین تەواوبدەینەوە لەبەرئەوەی پرسەكان جیاجیان و پەیوەندییان بە مێژووی خۆرهەڵاتی نزیكی كۆنەوە هەیە بەتایبەتی لەو بڕگەیەوە كە: ئاریاییەكان بەرەو بەرزاییەكانی ئێران رۆشتوون لە رۆژگاری هاتنی هیندوئەوروپییەكاندا، بۆیە بەگشتی مادەكان كە بەشێكی سەرەكین لە مێژووی كۆندا دەبێت زیاتر بۆیان پەنابەرینەبەر سەرچاوە پیرۆزەكانی پەرتووكە سەماوییەكان و بەڵگەنامەكانیتر ئەوانەی لە پاشماوەی شوێنەوار لە گۆڕە هەڵكۆڵراوە بەردینەكانی ناوچەی دەسەڵاتیان هەن، هەروەها سەرچاوەكانی ئاشوری و بابلی نوێ و ئۆراتۆییەكان و گەلێكیتر لە یۆنانیی و لیدی. ئەگەر لە خوێندنەوەی مێژووی ئێرانی كۆندا ئەوەبزانین كە جیاوازی لەناو عەشیرەتەكانی ماد و هخامەنشیی و پارتی و ساسانیدا بووە، دیارە ئەو جیاوازییەش فەرهەنگە جیاجیاكانیشی گرتووەتەوە و لەناو سەرچاوەكانیشا بەو هۆیەوە جودایی دروستكردووە كە لەناویاندا لێكۆڵینەوە لەسەر پاشماوەی ئاسەوارەكانیان كراوە بەتایبەتی ماد كە تاوەكو سنوورێك دژواریی دروستكردووە، بۆیە هەموو ئەو پرسانەش بەپێی بەڵگەنامەی مێژوویی و لێكۆڵینەوەی هونەری- مێژوویی لە خۆرهەڵاتی نزیكی كۆندا لەناو تەنگژە و فشاردا ماونەتەوە. تێڕوانینمان بۆ هەموو ئەو باسانەی كە مێژوونووسان لەسەر هونەری نەخشەسازی خۆرهەڵاتی نزیكی كۆن نووسیویانە كە باسی كۆمەڵایەتی- ئابووریی و بەگەڕخستنی سەنعەتسازییان كردووە بەپێی ئەو پاشماوە هونەرییانەی لە قۆناغی ماددا دەركەوتوون بەئامانجی رەخنەلێگرتنیان بووە. ئەگەر سەیری ئەو نەخش و نیگارە بەرجەستەكراوانە و ئاسەواری پاشماوەی دیمەنەكانی هخامەنشی لە تەختی جەمشید و پاسارگاد و شووش بكەین ئەوە دەبینین كە زۆرینەیان بێناسنامە ماونەتەوە یان بۆیان ساخنەكراونەتەوە تاوەكو لەسەریان بڕیاری (هۆكاری هەڵكۆڵینی وێنەكان و لێكۆڵینەوە لەسەریان و رەخنەلێگرتنیان بدەین. ئەوجۆرە لێكدانەوە زۆرانەش كە بەبەڵگەوە لەسەریان كراوە بۆدەرخستنیان و دیاریكردنی قۆناغەكانیان بووە لەشوێنەكانیاندا، بەڵام ئەو بەڵگانەی كە بەمەزندە لەسەر نەخشە بەرجەستەكراوەكان رایان لەسەر دەربڕیون بە كەلوپەلە نەخشكراوەكانیشەوە لەگەڵ بەراوردكردنیان بەها و شێوەیان لەشوێنیتردا لەواقیعدا سوودبەخشبوون. لەناو ئەو بەڵگەنامانەشدا زۆرینەیان كە هەن هەتاكو لەتوێژینەوە یان لێكۆڵینەوەكانیشدا لەسەریان، لەناویاندا شوێن و سەردەم نەزانراون، ئەوەش وایكردووە نەتوانین وەڵامی پێویست لەسەریان بدەینەوە.
سەرچاوەی پۆشاكی دەركەتوو لای مادەكانیش پۆشینی غەرقە و شەرواڵ بووە كە پشتێنیان لەسەربەستووە و خەنجەریان لەسەرداناوە كە بەزۆری لە نەخشە بەرجەستەكراوەكانی تەختی جەمشید و قزقەپاندا بەرچاودەكەون. هەر پارچەیەكیتریش لەو پۆشاكە و نموونەكانیان كە لەشوێنیتریشدا دەركەوتوون بەبەراوردكردنیان بە هاوشێوەیان كە لە تەختی جەمشیددا لەڕووی بەردەكان دەرهێنراون، نموونەی ئەمانەی دواییش هەرگیز بەرچاونەكەوتوون، چونكە لە شوێنی دوور لە ناوەندی حكومەتی ماد دۆزراونەتەوە كە بۆ رۆژگاری لاوازی دەسەڵاتیان دەگەڕێتەوە، ئەو دۆزراوانەش كە هەن لای لێكۆڵەران دەیانخەنەپاڵ مادەكان، بەڵام رایتریش لەبەرامبەردا هەن رەخنەیانلێدەگرن و بۆ شوێنیتریان دەبەنەوە. ئەو رەخنانەش بەزۆری لەسەر كەلوپەلی لوڕستان و گەنجینەی جەیحون و هەمەدان و زێویە گیراون كە لەم دواییەدا شارەزایان هەموویان یان بەشێكیان دەبەنەوە بۆ مادەكان، بەڵام بەرلەوانیش هەن ناونیشانیتریان بۆ داناون و نەیانداوەنەتەپاڵ مادەكان كە موڵكی ئەوانبن. (موری) لەباسێكیدا كە پەیوەستبووە بە قۆناغی هخامەنشی لە ساڵی (1985) توانیویەتی بابەتەكەی بكاتە سەرچاوەیەك بەكاریبهێنێت بۆ خزمەتی مادەكان بەڵام لەمەدا نەهاتووە راستەوخۆ باسی ئاسەواری فەرهەنگی مادەكان بكات.
(موری) بۆ قسەكردن لەسەر هونەری هخامەنشی هاتووە لەناو چوارچێوەیەكدا سەردەمەكەی دیاریكردووە و بەشێكی لەناویدا تەرخانكردووە بۆ بابەتەكەی كە باسی بەردەهەڵكۆڵراوەكانی تەختی جەمشید و پاسارگاد و شووشە و بەشەكەیتریشی لەسەر كەلوپەلی جەنگییە كە بەكەمی بەرچاودەكەون. ئەوانەی لە هونەری دەرباری هخامەنشی لە مەعدەن بەقاڵبدەرهێنراون، بەبەراوردكردنیان بەگشتی لەگەڵ كۆمەڵە كەلوپەلی هونەری ئانازۆل و ئاشور و بابل و یۆنان و میسر و عیلام و سوریا- فەلەستین پێوەیان دیارن لەهەندێك رووە لەیەكتری دەچن، بەڵام بەڕای (موری) لە هونەری سكاییەوە زیاتر نزیكترن. ئەم بۆچوونە لای (كالمایەر)و (جتمار)یش هاوڕادەوەستنەوە، یاوەكو لەسەر ئەو باوەڕەن داڕشتن بە قاڵبی مەعدەنی بۆ ئاژەڵ لەئێراندا لە قۆناغی هخامەنشیدا بەبەراوردكردنیان بەیەكتری هاوشێوەبوون. بوونی تیوری (موری)ش زەمینەیەكی لەباری لە فەرهەنگی ئێرانیدا خۆشكردووە واتە بەر لە ئیمپراتۆرییەتی هخامەنشی ئەو دیاردەیە بەردەوامی بووە واتە لە سەردەمی مادەكانەوە بووە. ئەوەش لە سەرچاوەی مادەكانەوە دیارە كارە هونەرییەكان بە ساكاری رۆشتووە بۆیە وایكردووە لای لێكۆڵەران ناوی فەرهەنگی نەناسراوی لێبنێن، بەڵام بەسەیركردنیان زیاتر دەگەینە ئەو ئەنجامەی كە ئاماژە بەكۆنی سەرچاوەكە لەڕووی بنەماوە نەدراوە.
ئەگەر هخامەنشییەكان بەر لە مادەكان سەرچاوە بووبن بۆ سەرنجڕاكێشان و بڕیاردان ئەوە بەناچاری رووبەڕووی بارودۆخێكی دژوار دەبینەوە لەبڕیارماندا، چونكە هونەری دەرباری ماد تەنیا هەر ئاكباتانەی لەسەرچاوە كۆنەكاندا نەگرتووەتەوە بەڵكو باسی دەستكردی هونەری مرۆفیشی بەگشتی كردووە. لەلایەكیتریشەوە ئەگەر سەیری مادەكان وەكو دەسەڵات بەشێوەی ئیمپراتۆریەتێك بكەین بەشێك لە لێكۆڵەران لەڕووی زمانەوە رایانوایە مادەكان جیاوازی تەواویان لەگەڵ زمانی پارسی كۆندا بووە. بەهەمانشێوە ئەو جیاوازییە لەهونەرەكەشدا رەنگیداوەتەوە، چونكە ناوەندی حكومەت لە وڵاتی ماد بەدرێژایی رۆژگارەكە شوێنی سەنعاتكاران بووە كە بەداخەوە هیچ پاشماوەیەك لەو ئاسەوارە هونەرییانە كە هەبووبن بەهۆی تێكەڵاوبوونیان لەگەڵ سەردەمەكانیتردا دەرنەكەوتوون، ئەوەش بەهۆی نزیكبوونیان بووە لەشێوەدا كە هەتاكو ئێستاش پشكنەران لە كاری هەڵكۆڵیندا نەیانتوانیوە جیایانبكەنەوە یان ناسنامەكەی بناسن یان نیشانبدەن، لەگەڵ ئەوەشدا كە لێكۆڵەران لەم پرسەدا كاری بەدواداچوونیشیان بۆكردووە و لەسەری دواون. یەكێك لە شێوازی دەوڵەتی ماد ئەوەبووە كە توانیویەتی هونەری خۆی بەڕەسمی بگەیەنێت لەگەڵ گەیاندنی پەیامی فیكری و ئایدیۆلۆژیی بەهەمانشێوە كەناڵی راگەیاندنی گەیاندنیشیان بۆ ئەوڕۆژگارە كە بەكاریانهێناوە لەڕێگای هونەری نیگارتاشی سەر بەردەوە بووە كە بەهۆیەوە پرسەكەیان گەیاندووە. ئەوەش دەریخستووە هونەری سنعاتسازی مرۆڤی قۆناغی ماد لەڕووی نیگاركێشانەوە كۆنتربووە لە قۆناغی هخامەنشی، بەڵگەش بۆئەمە بەكارهێنانی دارشتنی قاڵبی ئاژەڵ بووە كە بۆ فەرهەنگی ناوچەی دەشتەكانی دەبەنەوە كە لەوانەوە نزیكبوون. ئەمەش لەواقیعدا پرسێكە پەیوەستە بەفیكرەوە كە دەیكەینە ناونیشانێك بۆ یەكێك لە قۆناغە رەسەنەكانی فەرهەنگی ئێرانی كە مادە و لە سەرتاسەری ئاسیای ناوەنددا بڵاوبووەتەوە و پاشماوە دۆزراوەكانی لەئەنجامی كاری كنە و پشكنیندا كۆكراونەتەوە.
ئەوەی سەرنجڕاكێشە لە تیوری گریشمەندا دەربارەی بوونی فەرهەنگی هاوبەشە لەنێوان (ماد- كیمیریەكان) یاوەكو (ماد- سكاكان) كە بەڕای ئەو بەنرخە یان دوریش نییە سەرچاوەی رەخنەلێگرتنیش بێت كە تیورەكەی لەسەرداناوە، بەڵام بەهۆی كەمی بەڵگەنامەكانەوە تیورەكەی شوێنی رەخنەلێگرتنە كە رای لەسەریداوە. ئەگەر پرسەكەش دانانی هونەری پاشماوەی نەخشی ئاریاییەكان بێت لەناو پاشماوەی فەرهەنگی هخامەنشییاندا لەوانەیە گومناوبووبێت بەوشێوەیەی ئاسەواری فەرهەنگی ماد خرابێتەناو كەلتووری هخامەنشییەكانەوە. بەوردبوونەوە لە وردەكاریەكانی پاشماوەی هونەری ئەو كەلوپەلانەی كە زووتر بە لێكۆڵەران گەیشتوون و قسەیان لەسەركردوون بۆناسینەوەیان، دەتوانین سوود لە باری سیاسی- كۆمەڵایەتی ئیمپراتۆرییەتی
پادشاكان وەربگرین (بە مانا ماد) كە لە سەرچاوەكانی مێژووی (ماد)دا زانیارییان لەسەرهاتووە، لەوانەشە لە روانگەی لێكۆڵەرەكەشەوە زەمینە مێژووییەكەی زیاتر لەباربێت واتە بەوجۆرە بێت كە بەڵگەنامەكانی ماد تیشك زیاتر بخەنەسەر بابەتەكە لەڕووی سیاسیی و كۆمەڵایەتییەوە بەوەی خۆی بسەپێنێت. مێژووی مادیش بەدرێژایی رۆژگارەكە لەناو چوارچێوەیەكی سنوورداردا بووە، ئەوەش بەهۆی دامەزراوی سیاسیترەوە بووە كە بەڵگە لەوڕووە هەیە، هەندێك لایەنی پرسەكەش ئەوەی نادیارە تاوەكو ئێستاش ماوەتەوە و رۆشننییە. بەهەمانشێوە وەكو ئەوەی لە نووسراوەكان و یادگارییەكانی تەلارسازی هخامەنشی لە ناوچەی فارس و شووشدا هاتووە كە بەپێی بەڵگە دەركەوتووەكان و بەسەیركردنی قەڵەمڕەوی مێژووییان ئەوانە دەخرێنەپاڵیان و هیچ پاشماوەی ئاسەوارێكی گرنگتر لەوانەش بوونی خۆی لەوڕۆژگارەدا نیشاننەداوە جگەلەو پاشماوانەی ماد كە بەڵگەی، بوونیان لەو ناوچەیەدا نیشانداوە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت كە مادەكان بەرلەهاتنیان بۆ خۆرئاوای ئێران پێدەچێت لە باكووری خۆرهەڵات ماوەیەك تیایدامابنەوە و ژیانیان بەسەربردبێت، هەرچەندە بۆچوونەكە سەرنجڕادەكێشێت، بەڵام هەتاكو ئێستاش تەواو جێگیرنەبووە. ئەگەر وابێت بوونی مادەكان لە هەزارەی چوارەمی پ. ز نیشاندەدات، ئەوڕۆژگارەش سەرەتایەكە بۆ دەركەوتنی ئاریاییەكان و چوونیان بۆ ناوچەی گورگان واتە سەرزەمینی رەسەنی هیندوئەوروپییەكان. هەر كاری كنە و پشكنینیش دەریخست كە شوێنی رەسەنی كۆنی ناسراوی باكووری خۆرئاوای ئێران پاشماوەی ئاسەواری (حەسەنلو)ی لە (عەقرب تەپە)و (دینخواتەپە)و لە (باباجان تەپە)و (نۆشیجان تەپە)و (جامە شوران)و (گودین تەپە)و (قەیتەرییە) ی لەخۆگرتووە، بۆیە لەوبارەیەوە چاخی ئاسن بەپێی ئەو لێكۆڵینەوانەی لەسەریكراوە دەردەكەوێت باكووری خۆرئاوای ئێران لەو سەردەمەدا بەرەوپێشچونی بەخۆوە دیوە، بەڵام ئەو كاری كنە و پشكنینە وەڵامی تەواوی پەیوەندی نێوان ناسنامەی قەومیی و فەرهەنگی مرۆڤەكان بەدەستەوەنادات كە لەوێدا ژیاون.
تیورێك كە لە سەرەتای دەیەی ساڵی شەستی زاینی دەربارەی پەیوەندی نێوان فەرهەنگی چاخی حەوجۆشی نوێ لە (حەسار) لەگەڵ ناوچەی سواڵەتی خۆڵەمێشی دوایی لە خۆرئاوای ئێران كە بە هاوسەردەم دایناون، لەواقیعدا پشتگیری لێنەكراوە، ئەو ناوچەیەش كە دەكەونە نێوان ئەو دوو سنوورە جوگرافییەوە تائێستاش لە دەرەوەی خۆرئاوای باكووری خۆرهەڵاتی ئێران جێگیربووە، یاوەكو بەشێوەیەكیتر بڵێێن لە ناوەندی خۆرئاوای زاگرۆس بووە، بەڵام سواڵەتەكە لە باكووری خۆرهەڵاتی ئێران تەواو نەیتوانیوە پەیوەستبێت بە ئێرانییەكان یان هێندوئەوروپییەكان، بۆیە لەبەردەم ئەم هۆكارانەدا هاتنی ئاریاییەكان بۆ ئێران پێدەچێت درێژخایەن بووبێت و سەرەتاكەی لە دواچارەكی هەزارەی چوارەمی پ. ز لەوانەیە دەستیپێكردبێت. بەڵگەكانی زمانناسی لە (ئاوێستا و ویدا) باس لەوەدەكەن سەرزەمینی رەسەنی ئێرانییەكان لە خۆرهەڵات و باكووری خۆرهەڵاتدا بووە، لەمەدا شوێنەوارناسەكان هەرچەندە بەپێی بەڵگە نوێكان پشتگیریلێدەكەن، بەڵام لەبارەی كەرەسەی فەرهەنگییەوە بۆئەوەدەچن كە چەندان كۆمەڵ لەو ناوچەیەدا ژیاون كە لەئێستادا نادیارن. لەوانەشە ئەو هەژارییەی كە لە باشووری توركمانستان لە سیستمی شارنشینیدا لەنێوان ساڵەكانی 1660و 1000 پ, ز كە روویداوە ئەنجامەكەی بەهاتنی مرۆڤی نوێ تۆماركرابێت، هەرچەندە دیاردەكەش شوێنی سەرنجدانە بەڵام دووریشنییە پەیوەندی لەنێوان ئەوان و بینا یادگارییەكانی (تورنگ تەپە)و (ئاڵتین تەپە)و (موندیگاك) نەبێت، ئەگەر بەوشێوەیە بێت پشتگیری لە تیورە كۆنەكەی گریشمەن دەكەین، بەڵام زۆر نا. ئەوەش بەهاتنی ئاریاییەكان دەستپێدەكات بۆ بانەكانی ئێران بەپێی سەرنجی ئەو لێكۆڵەرە فەرەنسی رووسییە كە سوودی لەو گۆڕانكارییانە دیوە بە بەڵگەی ئەوەی سەربانی گۆڕێك لە سیالك لەشێوەی جەمالۆندا دەركەوتووە. ئەمەش پەیوەستە بە گۆڕانی فەرهەنگییەوە كە لەو بوارەدا دەركەوتووە و هاوتەریبە لەگەڵ بەڵگەنامەكانیتری شوێنەوارناسیدا.
مادەكان بەڵگەنامەی هاتنیان بۆ ناوچەكەیان بەپێی سەرچاوەكان نیشانداوە. بەپێچەوانەوە هخامەنشییەكان لەهاتنیاندا بۆ ناوچەكەیان بە مانا لەكەیەوە هاتوون نیشانیاننەداوە، تەنیا ئەوەنەبێت لەهاتنیاندا رووبەڕووی مادەكان بوونەتەوە و تا ئەندازەیەكیش لەژێر دەسەڵاتیاندا بوون بەهۆی ئەوەی لەوڕۆژگارەدا لاوازبوون. ئەوەش بەهۆی مێژووی هونەرییانەوە بووە كە لێیكۆڵراوەتەوە، بەڵام بۆئەوەی كە ناتوانن حزوریان هەبێت دەبێت لەوەتێبگەین كە ئەمە پرسێكی دژوارە یان باسێكە لەبارەی پەیوەندییانەوە لەڕووی سیاسییەوە سەبارەت بە نەبوونی بەڵگەی نووسین و مێژووی هونەر، ئەوەش بەو مانایە نییە كە مادەكان لەمەیدانەكەدا نەبوون، بەڵكو لای لێكۆڵەران بەهۆی كەمی ئەو بەڵگەنامانە و بەراوردكردنیان بە هاوشێوەیان لەوەدڵنیابوون كە ئەو كەموكوڕییانە بۆ كەمی كاری كنە و پشكنینی شوێنەواری و رەگەزپەرستی ناحەزان دەگەرێنەوە بۆ دەستنەكەوتنی وەڵامی پێویست لەنەبوونی هەندێك زانیاری لەسەر مێژووی ماد. مێژووش دەریدەخات پەیوەندی لەنێوان مادەكان و هخامەنشییەكاندا بوونی بووە. ئەوەش دیارە هخامەنشییەكان لەواقیعدا پەیڕەوی سیستمێكی كۆمەڵایەتی سیاسی و كۆمەڵایەتی فەرهەنگی هاوشێوەی مادەكانیان كردووە كە دیارە كاریگەری ئەوانیان بەسەرەوەبووە.
لەكۆتایبدا لای شارەزایان ئاشكرایە شارستانییەت ملوانكەیەكە و موڵكی مرۆڤایەتییە، لەهەر شوێنێك ژیانی تێدابووبێت بۆ مرۆڤ ئەو شارستانییەتەی بەرەوپێشبردووە و خزمەتی خۆی لەو بوارەدا گەیاندووە. قەومی مادیش یەكێكن لەو گەلانە و بەپێی بەڵگەنامەكانی شوێنەوار و مێژووی دێرین و كتێبە پیرۆزەكان خاوەنی ئیمپراتۆرییەتێكی گەورەبوون كە بۆ ماوەی سەدەیەك لەنێوان نیوەی دووەمی چاخی حەوتەمی پ. ز هەتاكو نیوەی یەكەمی چاخی شەشەمی پ. ز بەردەوامییان بووە و خاوەن دەسەڵات بوون. ئەو قەومە بەپێی هەموو ئەو بەڵگەنامانەی لە مێژووی كۆندا لە رۆژگاری ئەمڕۆماندا بەدەستمانگەیشتوون لای شوێنەوارناسان پەراوێزخراون و چوونەتە خانەی لەبیرچوونەوە. وادیارە رەگەزپەرستی لەم پرسەدا كاری خۆی ئەنجامداوە. بەڵگەشم بۆ ئەمە ساڵی 2000 كاتێك سەردانی وڵاتی ئێرانم كرد، ئەوەم بەلاوە باشبوو بڕۆمە هەمەدان بۆ دیدەنی (هەگمەتانە)ی كۆن كە پاشماوەی پایتەختی مادی لەكۆندا لەخۆگرتووە. لەو تەپەیەدا بینینم كاری كنە و پشكنین دەكەن. كاتێك لە كارمەندەكانم پرسی ئەم شوێنە لەكۆندا بەپێی ئاماژەی سەرچاوەكان پایتەختی مادەكان بووە ئێستا بۆچی لەچینەكانیدا بەپێی زانیارییەكانتان ئاماژەیەك بۆ سەردەمی ماد نییە؟ وەڵامەكەیان بۆ پرسیارەكە هێندە لاوازبوو كە دووربوو لە زانستی شوێنەوار. بەلایانەوە وابوو پایتەختی مادەكان لێرەنەبووە، بەڵكو قەڵایچەی بۆكانە. كاتێكیش گەڕامەوە بۆ راپۆرتەكانی كاری كنە و پشكنینی لیژنەكانی نێردراو لە بەرێوەبەرێتی گشتی شوێنەواری بەغدا كە بۆ نیوەی دووەمی ساڵانی پەنجاكانی سەدەی رابردوو دەگەڕانەوە، سەبارەت بەو گردانەی دەكەوتنەناو دەریاچەی دوكان كە لە روپێوی سەرەتاییاندا ئاماژە بە سەردەمی ماد درابوو، بەڵام كاتێك كنە و پشكنین لەو گردانەدا تەواوبوون و راپۆرتیان لەسەر نووسین تێیاندا سەردەمی ماد( پەراوێزخراو) لە شوێنی سەردەمی هخامەنشی دانرا(550-327پ. ز) ئەمجۆرە بیركردنەوەیە دوورە لە كاری زانستیی و زیان بە مێژوو و شارستانێتی مرۆڤیش دەگەیەنێت. رۆژێكیش دێت هەڵەی ئەو رەگەزپەرستانە راستبكرێتەوە و بەری خۆریش بە بێژنگ ناگیرێت. < بۆ ئەم باسە سوود لەو سەرچاوەیە بینراوە:
باستان پژوهی/ عدد3/ فصلنامە علمی، فرهنگی و پژوهی
باستان شناسی دانشگاە تهران/ ص24-29
361 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Tuesday, May 9, 2017
زیاتر
هونەری جەنگی كورد لەچیادا
محەممەد بەكر
ھەستیاری ئۆجەلان نەبووایە پەکەکەش نەدەبوو
نیاز حامید
هەرێمی كوردستان و ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەب لە تەرازووی هێزدا
نووسینی: نەجمەدین فارس حەسەن
سەنتەرەکانى بیرکردنەوە و قەیرانی دروستکردنی بڕیار
هۆگر ئیبراهیم حەکیم (ماستەر لە زانستە سیاسییەکان)
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمودو
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
زانكۆی گەرمیان – كۆلێژی پەروەردە
باکوور: گۆڕین لە کوێوە دێت؟
مەنسوور تەیفووری
سمكۆی شكاك، وەرچەرخانێكی گرنگ
لە ناسیۆنالیزمی كوردی لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
لەئایندەیەکی نزیکدا ناوەندی کولتوری "کۆچ"
کتێبی: سوننەکانی ئێران
"چەند سەرنجێکی مێژوویی سۆسیۆ سیاسییە دەربارەی رەوشی گشتیی سوننەکانی ئێران"
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
پ. د. خەلیل عەلی موراد ناساندوویەتی
چاپ و بڵاویدەکاتەوە
ریشەی رەوتی ئیسلامی سیاسی لە باشووری كوردستان
لە ئیسلامگەرای ئیخوانەوە تا سەلەفیزمی جیهادیی(*)
نووسینی: د. محەممەد شەریف
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: ماجید خەلیل
لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
کتێبی (مشتێک لە خەرمانی بیری نالی) لە چاپخانە دەرچووە وبەمزوانە لە کتێبخانەکان دەبێت.
سیستەمى ئایینى یان سیکۆلاریزم !!
عبدالرحمن رسول
حه‌له‌ب ...دووباره‌بوونه‌وه‌ی كاره‌ساتی حه‌ما
هێدی هه‌ولێری
بۆچی ئاتەئیست و ئینسان دۆستم
تەسلیمە نەسرین
بۆشایی فیکری و فەلسەفی لە نێو کورددا..
ئاشتی برایم ئەفەندی
لە بارەی ڕاپرسییەکەی تورکیاوە
حەمە غەفور
زمانی كوردی له‌ناو كه‌له‌پووری ئیسلامی دا
هێمن عومه‌ر خۆشناو
لە نێوانی حەللاج و ئەخۆل
هەڵمەت عوسمان
سنوره‌كانى نێوان فیقه و ئه‌ده‌ب؛ ئیبن حه‌زم وه‌ك نمونه‌
د.ئیسماعیل به‌رزنجى
سیكۆلاریزم سیسته‌مێكى گونجاو بۆ پێكه‌وه‌ ژیان
یاسین له‌تیف
کەسایەتی و چارەنووس
نوسینی: د. محمود سریع القلم، پڕۆفیسۆری زانکۆی تاران
وەرگێرانی: ناصح برزنجى
ڕه‌خنه‌ی ده‌روونناسانه‌ی ده‌ق و ئوستووره‌ی کەسیی نووسه‌ر
به‌همه‌ن ناموه‌ر مووتڵه‌ق
وەرگێڕ : سوله‌یمان سۆفی ساڵحی
یه‌ك دوو وشه‌ له‌ سه‌ر مرۆڤ و په‌یو