تەنیایی یان جیایی؟
نووسینی: د. عەلی شـەریعەتی

بیرمەندانی گەورەی وەكو (مارتین هایدگەر، سارتەر، یاسپەرس)و تەنانەت (بیكت و ئەریك فرۆم) قسە لەبارەی تەنیایی مرۆڤەوە دەكەن و تەنیایی بووەتە رۆحی فەلسەفە و هونەر و ئەدەبی مرۆڤی ئەمڕۆ. منیش ئەم وشەیەم بە هەڵە هەڵبژارد، بەتایبەت لە ساڵەكانی دواییدا، بەردی بناغەی فیكریم و روانینی فەلسەفیم لە جیهانبینی فەلسەفی و مرۆڤناسی فەلسەفی و فەلسەفەی ژیانی تاكەكەسیم بوو، هەر بەوجۆرەی لە كتێبی "كویر"، بیاباندا نموونەی لەمجۆرە بیركردنەوە و بەرهەمی نووسینەكانی ئەم قۆناغەی قەیرانی فیكری رۆحی من دەتوانن ببینن كە ئێستاش قسەی لەبارەوەدەكەم، بەڵام بە ناونیشانی ئەو زاراوەیەی كە بۆ ئەم هەستە بنەڕەتییەم هەڵمبژاردبوو، واتە "تەنیایی" هەڵەمكردووە، واتە سەرنجی ئەوەمنەدابوو كە ئەوەی دەمەوێت بیڵێم لەگەڵ ئەوەی (سارتەر و هایدگەر)و نهیلیزم و پووچگەرایی نوێ‌ و تەنانەت بوونگەراكانی ئەمڕۆی رۆژئاوا دەیڵین، وەكو یەك نییە و جیاوازە. نابێت لەژێر كاریگەری ئەوانەدا منیش وشەی تەنیایی بەكاربهێنم، من بۆ روونكردنەوەی ئەم هەستە بنەڕەتییەم لە فەلسەفەی ژیان و مرۆڤناسیدا دەبوو "جیایی" هەڵبژاردایە. واقیعییەتگەرایی ئەمڕۆ دوو جۆر تەرزی فیكری لەدنیادا بوونیان هەیە: یەكێكیان تەرزی فیكری واقیعییەتگەرا، هەستگەرا، ریالیزمی نوێیە كە فەلسەفە، ئەدەبییات، هونەر، رۆح، چێژ، داهێنانی هونەری و ئامانجەكان و ئایدیاكان و مەبەستەكان و سیاسەت و كۆمەڵگە و رێوڕەسمی ژیانی تاكەكەسی و كۆمەڵایەتی و فەلسەفەی مرۆڤناسی و گشت ئەمانە و هەمووی دەبێت لە چوارچێوەی واقیعییەتدا سنوورداربێت. واقیعییەت چییە؟ واقیعییەت واتە ئەوەی بەرهەستە، دیار و هەبووە. ئەم روانین و رۆح و لایەنگرییە لەهەموو قوتابخانە جیاوازەكاندا و تەنانەت دژەكانی ئەمڕۆی فەرمانڕەوا بەسەر سەدەی بیستەمدا و بەبڵاو لە رۆژهەڵات و رۆژئاوادا هاوبەشە. لەوانە لە ماركسیزمە دەوڵەتی و سۆشیالیزمی رۆژئاوایی كە پڕە لە رۆح و روانینی بورجوازی رۆژئاوایی لە ژیان و لە دەربڕینی مرۆڤ و ئایدیاكانی مرۆڤ و فەلسەفەی ژیانە، چونكە جیاوازی كۆمۆنیزمی دەوڵەتی و لەگەڵ سەرمایەداری تایبەتی لە شێوەی ژیانی ماددی و توێژدانان و هەبوونی چینە ئابوورییەكان و مۆڵكایەتی سەرمایەیە و فۆرمی دابەشكردن و بەكارهێنانە و گەرنا هەردووكیان ژیانی مرۆڤ لەسەر بنەمای هەبوونی ماددی و رەسەنێتی ئابووری وەكو یەك باسدەكەن و دەریدەبڕن و هەردووكیان ریالیستی ماددی و ئابووری "دنیا"یین. روانینەكانی بەرژەوەندیخوازی، ماددیگەری، رەسەنێتی سوود، رەسەنێتی ئازادی تاكەكەسی (كە مەبەست لە ئازادی بازرگانی و لابردنی كۆتەكان و مەرجی یاسایی و گومرگی و رێوشوێنی یاسایی و دەوڵەتی لە بەرهەمهێنان و فرۆشتنی بازاڕ بوو)و كەپیتالیزم و كۆمۆنیزم و كۆلیتیوئیزم "مۆڵكایەتی دەستەجەمعی"، رەسەنێـتتی ئابووری، رەسەنێتی ژینگە، رەسەنێـتی سروشت، رەسەنێتی تاك و تەنانەت مەسیحییەتی پرۆتستانت لە روانینی كرداری و هەروەها ئازادی ئەدەبییات و هونەر كە بە كردار بەرەو پشتبەستن و ددانپێدانان و رازیبوون بەوەی بوونی هەیە و هەرچی لە ژیان و كۆمەڵگە و غەریزە و رەفتارە ئەخلاقی و رەگەزی و حەزە رۆحییە لادانەكان برەوی هەیە، رۆیشتووە و بە فرۆیدیزمی بازاڕی و پیس و بڵاوكردنەوە و دەربڕینی هەموو پیسییە شاراوەكان لە گۆشە پەنهانەكانی كۆمەڵگە و پەیوەندییە شاراوەكانی تاكەكان و پشتی دیوارەكان و تاریكییەكان یان گۆشەكانی رۆحی بەئاگا و نائاگای مرۆڤ لە حەزە ناسروشتی و رێگەپێنەدراوەكان و دەرهێنانی هەموو و خستەسەر كاغەز و خستەڕووی و تەنانەت بەجەختكردنەوە و زیاتر قسەلەسەركردنی و پیشاندانی بەهەمووان و تەنانەت خستەبەردەم منداڵانیشەوە! هەموو ئەمانە واتە رایالیزمی نوێ‌ یان سوریالیزمی نوێ‌ و لەبەرئەوە رایالیزمی نوێ‌ تەنها قوتابخانەیەكی تایبەتی فەلسەفی نییە، روانینێك، رۆح و رەفتاری هاوبەشی مرۆڤی نوێ‌ و تایبەتمەندی فەرهەنگ و شارستانییەت و ژیان و بیركردنەوەی نوێیە كە لە رێنیسانسەوە، واتە سەرەتای دەرچوون لە سەدەكانی ناوەڕاستەوە – كە سەردەمی مەزهەب و رۆحانییەت و خوداگەرایی و ئاخیرەتگەرایی و نەفیكردنی واقیعییەت و پشتكردن لە سروشت و كوشتنی نەفس، واتە غەریزە واقیعییەكان و ئەو نیاز و پێداویستییانەی كە هەن لە مرۆڤی واقیعیدا لەبەرخاتری حەقیقەتی باڵا و بەرزبوونەوە بۆ ئاسمان و كۆششكردن بوو بۆ ئەودیو بوو- تاكو ئەمڕۆ تایبەتمەندی و خاڵی دیاری بیركردنەوەی رۆژئاواییە، لەهەموو و بوارەكانیدا (فەلسەفە، هونەر، ئەدەبیات، ژیان و كۆمەڵگە و سیاسەت..)و تەنانەت لە قوتابخانە دژەكانیدا (سۆشیالیزم و كەپیتالیزم)، چونكە لەهەموو ئەمانەدا رۆحێك بوونی هەبوو و ئەویش "رۆحی بۆرجوازی" بوو، چونكە "سەردەمی نوێ‌" لە سەدەی (15 و 16)ەوە تاكو ئێستا كە لەبەرامبەر "سەدەكانی ناوەڕاست"ە، لە سەدەی (5 تاك 15) لەبنەڕەتدا سەردەمی گەشە و سەركەوتن و فەرمانڕەوایی چینی بۆرجواز دژی چینی فیوداڵی (سەدەكانی ناوەڕاست)ەو سروشتییە كە تەنانەت كۆمۆنیزمیش كە لەڕووی چینایەتییەوە دژی ئەوەیە، لەڕووی رۆح و روانین و سەیركردنی مرۆڤ و ژیان و جیهانبینی لەگەڵیدا هاوشێوە و لێكچووبێت، چونكە لەم رۆحەوە تێربووە و جیاوازی سۆشیالیزمی رۆژهەڵاتی كە لە شارستانییەت و مێژوو و مەزهەبە رۆژهەڵاتییەكاندا پێشینەی هەیە، لەگەڵ سۆشیالیزمی رۆژئاواییدا لێرەدایە. راكردن لە واقیعییەت "ئایدیالیزم" لەبەرامبەر ئەوەدا بەشێوەیەكی رەها و بەشێوەكی گشتی، ئایدیالیزمی نوێ‌ یان داماڵراوی و تاكبوونەوە و رووتبوونەوە لەهەر شتێك، ئایدیالیزمی نوێی فەلسەفی، ئایدیالیزمی نوێی هونەری، ئەدەبی و تەنانەت فیكر و هەستی. لە ئایدیالیزمی نوێدا مرۆڤ باڵاترە لە جیهانی واقیعییەت و جیهانی واقیعییت لەژێرپێی میعراجیدایە و جیهانی واقیعییەت بەهای نییە و مرۆڤیش دەبێت داماڵراو لە كۆمەڵگە، داماڵراو لە سروشت، داماڵراو لەهەرچی واقیعییەت و دیار و لەدەرەوەی هەموو ئەوەبێت كە بەرهەستە كەوتوو لەبەردەم پێیەكاندا، خەریكی تەواوكاری رۆحی خۆی، دەروونگەرایی خۆی و پەروەردەی زەینی تاكی خۆی و كەشفكردنی ئامادەگییە زەینییەكانی خۆی بێت و بەوپێوەرەی كە بۆ جیهانی واقیعی و ژیانی رۆژانەی كۆمەڵایەتی و ئەوەی پێویت و دیارە و ماددییە و سروشت و تەقلیدی سروشت و تەسلیمبوونی واقیعییەت لایەنگری پەیدادەكات، دادەڕووخێت. زەینگەرایی، تاكگەرایی، خودگەرایی، دەروونگەرایی و لەوشەیەكدا ، راكردن لە واقیعییەت یان سەركەشی لە دیاری ئەمڕۆ، سیفەتی دیاری ئەدەبییاتی مۆدێرن و روانینی مۆدێرن و هەروەها شەپۆلی هونەری ئەمڕۆی ئەوروپاری رۆژئاوایی و ئەمریكایە كە داوێنی تاكو رۆشنگەری ئەو وڵاتانەی لە حاڵەتی دواكەوتندان و تەنانەت ئەو نەوەیەی خوێندنی تەواوكردووە و بەتایبەت نووسەر و هونەرمەندی كۆمەڵگەی روسیا رۆیشتووە و درێژبووەتەوە. ئەمە شەپۆلێكی "نوێ‌"یە كە لەبەرامبەر رۆحی ریالیزمی نوێ‌ كە لایەنگری واقیعییەتە، سەركەشیكردووە و و هەوڵدەدات تاكو لە واقیعییەت رابكات و رووتبوونەوە و داماڵران لە شتانی دیار، راكردن لە واقیعییەتی بەرهەست، زەینیگەرایی و نەفكردنی تەقلید و تەسلیمبوون لەبەرامبەر ریالیزمی سروشت و كۆمەڵگە و ژیان و شارستانییەت و هونەر و ئەدەبییات، تایبەتمەندی ئەم شەپۆلە مەزنەیە. ••• سەرچاوە: كتێبی "نیایش"، د. عەلی شەریعەتی، كۆبەرهەمی ژمارە (8)، چاپی سیانزەهەم، 1384.
13552 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Wednesday, May 11, 2016
زیاتر
عەلی شەریعەتی ..
ئەو كەسەی هەموو رۆژێك تیرۆر دەكرێت!
نووسینی: حەبیب محەممەد دەروێش
تیشكێك بۆ سەر رۆمانی "پێشمەرگە"
رەوەند حەمە جەزا
رۆڵی ( شەریعەتی )
لە خەباتی ئیسلامی پێشەوتووخوازی لە ئێران 1965 - 1977
نووسینی: وەلید محمود عەبدونناسر
وەرگێڕانی: بـــەرزانی مەلا تـەها
پەرستگای ئاگری بەردەكونتەی مەهاباد
و. لە فارسییەوە: كەمال نووری مەعروف
دكتۆر عەلی شەریعەتی
پیاوێك هێشتاش لە ئاسمانی دنیای رۆشنبیریدا دەدرەوشێتەوە
نووسینی:موسعەب ئەدهەم
دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەتی ماد و رووخانی
هاوار حەمید
کتێبی بزووتنەوەی ژنان(فێمینیزم)
نووسینی ئاندرێ میشێل
گفتوگۆ لەگەڵ سەید حوسەین نەسر
مامۆستای توێژینەوەی ئیسلامی لە زانكۆی جۆرج واشنتۆن
و. لە فارسییەوە: ئەرسەلان تۆفیق
سەرهەڵدانى چەپ (له‌ عێراق و ناوچه‌كه‌ و جيهاندا)
دكتۆر عه‌لى ئه‌سه‌دى
وەرگێڕانى: ناجى ئەفراسیاو
پێگەی ئەدەبی كوردی لە كرمانشان و ئیلام و قۆناغەكانی
فەلاح شەریف / سنە
ئوستورە و ئەفسانە و دین
زه‌رده‌شت نوره‌دين
فەلسەفە و زانست لای ئارسەر ئادنجتون
د.حەسەن حسێن سدیق
مامۆستای زانست ‌و لۆجیك لە زانكۆی راپەڕین/ بەشی فەلسەفە
یەعقوبیزم و سڵەمینەوەى کرێکاران
فلاديمێر لینین
له‌ ئينگڵيزييه‌وه‌: سەرکەوت جەلیل
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمود و
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی
ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
تارماييه‌كانى هيدايه‌ت
موراد فه‌رهادپور
و. وه‌ليد عومه‌ر
سمكۆی شكاك, وەرچەرخانێكی گرنگ لە ناسیۆنالیزمی كوردی
لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
قەیرانى دارایى لە کۆڵى سەرمایەدارى نابێتەوە
تۆم برۆمبێڵ
وه‌رگێڕانى: ئارى مەحمود
کورد لە نێوان ململانێ مەزھەبیەکانی سعودیە و ئێراندا
نەوزادی موهەندیس
هەموو جێيه‌ك، جیهانى سێیەمە! ئ
ەنتۆنیۆ کابالیرۆ[1]
وه‌رگێڕانى: كه‌يوان نورى
شرۆڤەی رەوتی ئەدەبی کوردیی پاش نالی و مەولەوی
و ھەڵسەنگاندنێکی ھاوتایانە لە دوو دیالێکتی کرمانجی خواروو(سۆرانی) و گۆرانیدا
رەووف محمەد پور
هەڵوێستی توركیا
لە فیدراڵیزمی هەرێمی كوردستانی عێراق
ی. سەرپەرشتیار: وەسمی محەممەد ئەلشمەری ی. توێژەر: محەممەد حازم حامید
وەرگێڕانی: حەسەن حسێن
فه‌لسه‌فه‌ی ئێگزیستانسیالیزم،
ئومێد موقەدەس
سیاسەتی خاوەن مەرجەعییەتی دینیی
بەبێ دەوڵەتی ئیسلامی
ئایا پارتی دادوگەشەپێدانی توركی دەبێت بە مۆدێلێك بۆ ئیسلامیستەكانی عەرەب؟
نووسینی: ئەحمەد ت. كۆرۆ
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
چەمکى زمان لەنێوان سیستم و جیاوازیدا
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا-هه‌ولێر
ئیشكالییەتی ئاشتی لە توركیا
هەڤپەیڤین لەگەڵ د. شێركۆ كرمانج مامۆستای زانكۆ، لە زانكۆی ئۆتارا
هەڤپەیڤین: هەرێم عوسمان
ئاین ودەوڵەت
خۆشناو مەریوانی
سیاسەتی توركیا بەرانبەر بە باكووری عێراق
گرفت و ئاسۆ ئایندەییەكان
ن.د. بیل پارك و: سان بەرزان ئەحمەد
خوێندنەوەیەکی شیکاریی ڕەخنەگرانە سەبارەت بە ئەدەبی ئیسلامیی
عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
سیاسەتی كەمالی لە توركیا بەرانبەر بە كورد
لە 1918 - 1926
سامان مستەفا رەشید
ئایا خودا بونی هه‌یه‌ ؟
مه‌حمود عه‌بدوڵا
سیاسەتی كەمالی لە توركیا بەرانبەر بە كورد
لە 1918 - 1926
سامان مستەفا رەشید
بزوتنەوەی ئیسلامی و دوو ملیۆن ڕیالی حەڵاڵ
ئاسۆ کمال
توركیا: چارەسەركردنی كێشەی كورد و دینامیكە هەرێمییەكان
نووسینی: ئۆمیر تاشـبینار(*)
وەرگێڕانی: مەهاباد قادر
پیتەکانی پێش هەندێک لە سورەتەکانی قورئان
تاهیر رەحیم
لە پەراوێزی پڕۆسەی ئاشتی تورك و كورددا
توركیا و موعەممای پرسی كورد دەرگیریی و كاریگەرییەكان
لە پێوەندییە دەرەكییەكانی توركیادا
نووسینی: ئۆفرا بێنگیۆ
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییە وە: ماجید خەلیل
توماس هۆبز
رامین جەهانبەگلوو
و: عەتا جەماڵی
سیاسەتی حكومەتەكانی توركیا و
رەوشی گشتی كوردستانی باكوور
عەلی حاجی زەڵمی
بە تەوزیف بوونی دیاردەکان !
هاورێ نەهرۆ
خەباتی سیاسی و چەداری شێخ مەحمود
لە هاوكێشە و پلانە سەربازییەكانی بەریتانیا 1914 - 1922
ئەحمەد باوەڕ
مــرۆڤــ و تــێكنۆلۆژی، كــامیان بــەسەرە كــامـیـانــدا زاڵــە؟
رێبوار حسێنی
سەرژمێری گشتی حەشیمەت و خانووبەرە
ساڵی (90) ی هەتاوی لە سیاسەتی قەومی نابەرانبەرەوە بۆ نۆڵیكردنی قەومی
خالید عەلیزادە
ناوچه‌ تاریکه‌کانی تیرۆریزم
پەیوەندی سیاسی نێوان مستەفا بارزانی و
عەبدولكەریم قاسم (1958 - 1963 )
نیهایەت عەلی حسێن
له‌شکرکێشی تورکیاو پێوست بوونی هاوپه‌یمانیه‌کی نوێ؟!
سه‌ردار عه‌بدوڵا حه‌مه‌
رامانێك لە زانست و فەلسەفەی مێژوو
سەباح عەلی جاف
ڕۆشنبیر، ماناکانی دیکەی سیاسەت و تاوانی ئایدۆلۆژیا
فەرهاد بهێشتی
وەهمی زەردەشت و زەردەشتتییەت
لە نێوان پێغەمبەربوون و بەئایینبووندا
ئامادەكردنی: خالید دۆستی
ئیدەی کەلاوە
مەنسوور تەیفووری
هزر و فەلسەفە
رەهەندە هەمەڕەنگییەكانی ئەفسانەی ئادەم و حەوا
دكتۆر حەمید عەزیز بەشی فەلسەفە
بەرەو تورکیا یان ئێران؟ ...
تاهیر رەحیم
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010