ئایا شەڕ حەتمییە؟
جێفری گۆردۆن
و: هیوا قۆچاڵی

ساڵی ١٩٣٢ گەورەترین بلیمەتی سەدەی بیستەم نامەیەکی بە پەلە بۆ کاریگەرترین دەروونناسی سەدە دەنووسێت. لەو نامەیەدا، ئالبێرت ئاینستاین لە سیگمۆند فرۆید دەپرسێت ” ئایا هیچ رێگەیەک هەیە بۆ پاراستنی مرۆڤایەتی لە مەترسی شەڕ؟” هەمان ساڵ بوو کە دەنگدەرانی ئەڵمانیا نازییەکانیان کردە گەورەترین پارتی سیاسی لە ئەڵمانیا، تەنیا یەک ساڵ پێش هەڵکشانی ئەدۆڵف هیتلەر بەرەو دەسەڵات.
وەڵامە درێژ و پڕ وردەکارییەکەی فرۆید بە جۆش و خرۆشەوە لەلایەن ئاینستاینەوە پێشوازی لێ کرا. نامەکەی فرۆیدی بە ”کلاسیکی راستەقینە… هەمووی پێکەوە دڵڕفێن” وەسفکرد. دوای راگەیاندنی شەڕ لە دژی تیرۆر لەلایەن ئەمریکاوە لەسەرەتای ئەم سەدەیە، پرسیارەکەی ئاینستاین خۆی بەسەر ئێمەشدا دەسەپێنێتەوە. ئەو نامەیە چی تێدابوو؟ ئایا وەڵامەکەی فرۆید هیچ ئومێدێکی تێدایە بۆ ئێمە؟ فرۆید نە بە سرووشت و نە کەسایەتیشی گەشبین نەبوو. تێڕوانینی بۆ سرووشتی مرۆڤ بەدناوانە تاریک بوو. لە نامەکەیدا بۆ ئاینستاین تیۆری غەریزە دەخاتەوە ڕوو کە دوازدە ساڵ پێشتر دایڕشتبوو، بە زۆری وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر دڕەندەیی پێشترنەبینراوی جەنگی یەکەمی جیهانی، کە تێیدا ٢٠ ملیۆن کەس کوژران. وەک هەموو بوونەوەرێک، فرۆید دەڵێ، دوو غەریزەی وەک یەک بە هێز پاڵنەری مرۆڤن: Eros غەریزەی داهێنان و یەکخستنە، thanatos (یان غەریزەی مردن)، غەریزەیەکی توندوتیژ و وێرانکەرە.
لە وەڵامەکەیدا بۆ ئاینستاین فرۆید دەڵێ ئەوەی وادەکات مرۆڤ بە پیری دەهۆڵی شەڕەوە بڕوات هەبوونی گڕوتینێکی خۆزاییە بۆ وێرانکردن، تینی داماڵینی ژیان لە هەموو شتێک. کاتێک ئەو غەریزەی مردنە دەبێتە هاوپەیمانی غەریزەی داهێنان لەپێناو مەبەستێکی مەزن، وەک شەڕ لەپێناو پاراستنی پاکێتی رەگەزی ئاری، یان بۆ شکۆی برایەتی لەپێناو خوا. پێش بە تێرکردنی ئەو دوو غەریزە یەکگرتووە ناگیرێت. بەڵام سەرەڕای ئەوەش، فرۆید رەتیدەکاتەوە وەڵامی پرسیارە جدییەکەی ئاینستاین لەبارەی پاراستنی مرۆڤایەتی لە مەترسی شەڕ بە ”نەخێر”ێکی نیگەرانکەر بۆ جیهان بداتەوە. لەبری ئەوە لەخۆی دەپرسێت بۆچی لەگەڵ ئاینستاین هێندە لەخەمی ئەوەدان مرۆڤایەتی لە شەڕ رزگار بکەن؟ بۆچی بە سادەیی وەک تراژیدییەکی حەتمی قبوڵی ناکەن، وەک ڕاستییەکی دزێو بەڵام لێڕانەکراو؟ مادام ئەمە ئەو هەڵوێستەیە بەرامبەر شەڕ لەلایەن چەندین بیرمەندەوە، کە چاودێری مرۆڤایەتییان کردووە، لەسەردەمی خۆیان و ئێمەش گیراوەتەبەر، پێموایە ئەوە دەهێنێ وەڵامە ڕاشکاوەکەی فرۆید لەبەرچاوبگرین. فرۆید ڕاستی شەڕ ڕەتدەکاتەوە چونکە مافی بنچینەیی مرۆڤ بۆ ژیان پێشێل دەکات؛ چونکە ژیانی گەنجان لە ناوەڕاستی شکۆفەکردنیدا دەبڕێت و مرۆڤ لە بەڵێنی خۆی دادەبڕێت؛ چونکە تاک دڕندە دەکات لەڕێی پاڵنانی بۆ ناو ”بارودۆخی وا کە مرۆڤبوونی شەرمەزار دەکات، ناچاری دەکات مرۆڤی دیکە بکوژێت، پێچەوانەی خواستی خۆی.” چونکە بەری ماندووبوونی مرۆڤ بەهەدەر دەدات؛ هەروەها چونکە، بە لەبەرچاوگرتنی بەردەوامیی بەرەوپێش بردنی تەکنۆلۆژیای چەک، ئێمە خێراتر دەڕۆین بەرەو ئەو ڕۆژەی کە شەڕ تەنیا واتای سڕینەوەی هەموو جەنگاوەران دەبێت. ئەو ڕەشبینییە پڕ متمانە جیهانییە کە شەڕ وەک ڕاستییەکی نەگۆڕی ژیانی مرۆڤ قبوڵ دەکات هەڵوێستێکە کە ئێمە چیدی ناتوانین بەرگەی بگرین: ئەوە خۆبەکەمزانینی لەڕاددەبەدەرە. وانە دڵتەزێنەکانی مێژوو هەرچییەک بن، سەرەڕای ئەوەی لەبارەی دەروونی مرۆڤ و ئارەزووی خۆزایی بۆ خوێنڕێژی و وێرانکردن دەیزانین، پێویستە ئومێدی ئاشتی بە زیندوویی بهێڵینەوە. چونکە مەیدان چۆڵکردن بۆ حەتمی بوونی شەڕ ئێستا مەیدان چۆڵکردنە بۆ کۆتاییهاتنی مرۆڤایەتی. ئەوجا لەبەر ئەوەیە گەشبین بوون بە ئاشتی بۆ فرۆید پێویستییەکی ئەخلاقی بوو. گەشبین بوون بە ئاشتی بۆ فرۆید پێویستییەکی ئەخلاقی بوو. بەڵام ئەگەر شەڕ بنچینەیەکی غەریزەیی هەیە، وەک فرۆید دەڵێت، ئایا هیچ ستراتیژییەک بەخەیاڵدا نایەت هێندە بەهێز بێت شەڕ بسڕێتەوە؟ ئەگەر گەشبینی بە ئاشتی ناچارییەکی ئەخلاقییە، دەتوانین چ بنەمایەکی عەقڵانیمان هەبێت بۆ ئەو گەشبینییە؟ فرۆید کە خۆی ئێمەی وا تێگەیاندووە بەدکاریی مرۆڤ شتێکی سرووشتییە، ئایا بە ڕاستی ئەوە داواکاری فرۆید نییە لە ئێمە تا باوەڕ بە وەهم بکەین؟ یان کوێرییەکی خۆویستانە نییە لەبەردەم حەتمیبوونی شەڕ؟
فرۆید دوو سەرچاوەی سەرەکیمان بۆ ئومێد پێدەناسێنێت:
ئێمە دەتوانین شەڕ تێکبشکێنین لەرێی بەهێزکردنی بەرگری سرووشتیمان لەدژی غەریزەی کوشتن، یان بەیەکجاری زاڵبوون بەسەر هەموو غەریزەکاندا، ئەوەش لەرێی پەرەسەندن لە دەروونی مرۆڤدا. بژاردەی یەکەم واتای بەهێزکردنی ریشەکانی غەریزەی eros دەگەیەنێت لەنێو مرۆڤان، ئەوەش لەرێی پەرەدان بە هەست و سۆزی ڕاستەقینە لە مرۆڤێکەوە بۆ مرۆڤێکی دیکە یان قایلکردنی مرۆڤی دیکە کە ئەوەی وەک دوو مرۆڤ تێیاندا هاوبەشە زۆر بەهێزترە لە جیاوازییەکانیان وەک دوو کەسی سەر بە دوو خێڵی جیاواز. بۆ سەرچاوەی دووەمی ئومێد ئیلهامی لە پلاتۆ (ئەفلاتوون) وەرگرتووە: پێویستە ژیریی بەشارستانی بوو گەشە بکات، کە وادەکات پاڵنەرە غەریزەییەکانی مرۆڤ دەستەمۆی هێزی عەقڵ بن لە بەشێکی گەورەی دانیشتووانی جیهاندا (بەتایبەتی لە سەرکردان). مێژووی ململانێی مرۆڤ هاندەر نییە بۆ هیچ کام لەم ئەگەرانە. بەهێزترین پەیوەندی ناسنامە و خۆشەویستی لەنێو دانیشتواندا بەردەوام ئەوکاتە بەدی هاتووە کە ویستوویانە تۆڵە لە دوژمنێکی هاوبەش بکەنەوە. زاڵبوونی غەریزە لەڕێی ژیرییەوە تەنیا لەبەشێکی کەمی مرۆڤایەتیدا بەدیهاتووە- ئەمەش بێ مەترسی نەبووە لەسەر دەروون بەهۆی خواردنەوەی توڕەییەوە. سەرهەڵدانەوەی ململانێی خێڵەکی هەر لە بۆسنیاوە تاوەکو دارفور، پاشان شەڕی ناوخۆی عێراق، ئەمانە هەموویان پشتڕاستی دەکەنەوە کە جیهان زۆر دوورە لە هەر کام لەو سیناریۆیانەی بۆ ئاشتی باسکران. بەو جۆرەش نییە کە خولیای بەدیهاتنی ئاشتی جیهانی هیچ پشتگیرییەکی غەریزەیی بەهێزی لەپشت نەبێت. لەسەردەمی ئێمەدا ئاماژە هەن بۆ سەرکەوتوویی غەریزەی eros، بۆ نموونە دامەزرانی یەکێتی ئەوروپا و کاڵبوونەوەی سنوورەکان و پەرەسەندنی بازرگانی و دەربڕینی پاڵپشتی و هاوسۆزی لە هەموو جیهانەوە بۆ ئەمریکا لەدوای ١١/٩.
بەجۆرێک لە جۆرەکان فرۆید ئەرکیشی بۆ ئێمە داناوە وەک هاوڵاتیانی سەدەی ٢١. پێویستە ئێمە یارمەتیدەر بین بۆ بەهێزکردنی رایەڵەکانی eros لەنێو مرۆڤان، وێڕای زیادکردنی هێزی ژیریمان بۆ ئاڕاستەکردنی پاڵنەرە غەریزەییەکانمان. ئەگەر بتوانین بزانین چۆن ئەم دوو ئەرکە لە هەڵسوکەوتی ڕۆژانەماندا دەربکەون، ئەوە هەموومان بە درێژایی ژیانمان ئەجێندایەکمان دەبێت. مێژوو هیچ وانەیەکی پووچی نییە تا فێرمان بکات. ئەوە تەنیا بە ڕازیبوونی ئێستامانە کە ڕێگە دەدەین ڕابردوو سنوور بۆ داهاتوو دابنێت.
بەڵام مێژوو پێمان ناڵێت ئەم هەوڵانە پووچن؟ ئەگەر بڵێین وایە ئەوە خەریکین هێزێکی ئەفسانەیی بە مێژوو دەبەخشین. چونکە مێژوو هیچ وانەیەکی پووچی نییە تا فێرمان بکات. ئەوە تەنیا بە ڕازیبوونی ئێستامانە کە ڕێگە دەدەین ڕابردوو سنوور بۆ داهاتوو دابنێت. کەوایە دەتوانین بوێرین ئومێدمان بە ئاشتی هەبێت لەسەر زەوی؟ وەڵامی فرۆید پەیڕەوێکی ڕوونە بۆ سەردەمی ئێمە: دەتوانین بوێرین بە کەمتر ڕازی نەبین.
جێفری گۆردۆن ٢٠٠٨
پرۆفیسۆری فەلسەفە لە زانکۆی تێکساس
سەرچاوە:
https://philosophynow.org/issues/66/Is_War_Inevitabl
70 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Sunday, December 13, 2020
زیاتر
حیکایەتی کوردبینی کورد
حەبیب محمد دەروێش
ئەخلاقیاتی گاڵتەکردن بە ژیانی مرۆڤ
مه‌ریوان وریا قانع
دژیەكی ئایدۆلۆژیا و مۆدێرنیزم(*)
نووسینی: د. عەبدولكەریم سروش
وەرگێڕانی: موســعەب ئـەدهـەم
پڕۆسه‌ی به‌لۆنیا یان پڕۆسه‌ی وێرانکردنی خوێندنی زانکۆیی!!
عبدالقادر گڵۆمانی
ئایدۆلۆژیا وەك ئامڕاز
نووسینی: شكار یوسف حسن
ئارکۆن و ڕەخنەی عەقڵی دینی
ئەحمەد ڕەسوڵ
رەخنەی نیتشە لە ئایینی مەسیحییەت
نووسینی: هێڤی عبدالله اسماعیل
زمانی راگەیاندنی کوردی و خاڵیبوونەوە لەواتا
نەوزاد جەمال
ئیکیگای خۆتت دۆزیوەتەوە؟
لالە مدحت
پێگەیی سیاسی کورد و هێزەکانی بە هیچ ڕێژیمێك لەبن نایەت
محەممەد سلێمانی
ئێران بێلایەنێکی دۆڕاو جەنگێک فراوانتر لە قەرەباخ
د.هەردی مەهدی میکە
زمان لەنێوان ململانێی شیعر و فەلسەفەدا
مەسعود بابایی
<رەخنەی ئەخلاقی لە دەسەڵات(1)
نووسینی: د. عەبدولكەریم سروش
وەرگێڕانی: هەڵكەوت هەورامی
ماكرۆن پشتیوانی لەبەغدا كردو هەرێمی ئاگاداركردەوە
سەرتیپ جەوهەر
جەنگی ئەمەریكا و ئەفغانستان
نووسینی: نەجمەدین فارس
كێ ئه‌و سه‌ری گه‌ردوون ده‌بینێت؟
د. جەواد بشارە
وه‌رگێڕ : تاریق كارێزی
ئیخوان ئەلموسلیمین و چارەنووسی بزاوتی ئیسلامیی لە میسر
خوێندنەوەیەكی مێژوویی - سیاسییە
نووسینی: بەرزانی مەلا تەها
سه‌ردانه‌كه‌ى كازمى چیمان پێ ده‌ڵێ؟
سەرتیپ قەشقەیی
دیکتاتۆرەکان هەمیشە براوەن! تەنیا یەکجار دەیدۆڕێنن
ئەردەڵان فەرەجی
له‌باره‌ى ئه‌خلاقی سیاسییه‌وه‌
پ.د. ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د فه‌ره‌ج
نوێگەريی..
زه‌به‌نگ به‌هادین
بێ رێکەوتن کازمی پارە بۆ هەرێم دەنێرێ
سالار مەحمود
پەیوەندی نێوان "پێناسەكردن" و هزر و بیری ناسیۆنالیستی
سەلاح بایەزیدی
كازمی.. دوادەرفەتی ئەمەریکاو ھەڵسانەوەی عێراق؟
ئەبوبەکر کاروانی
ڤایرۆسی كۆرۆنا و پڕۆسه‌ی خوێندن
پ.د. وه‌لی مه‌حمود حه‌مه‌د*
قەوارەی هەرێم؛ لە هەڵێنجانێکی مێژووییەوە بەرەو گوتارێکی ئایندەساز
د.هەردی مەهدی میکە
كاریگه‌ری هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مریكا له‌ سه‌ر توركیا
شنۆ هیرانی
کورد و حیزبوڵڵا و ئیسرائیل
ئالان م. نوری
کوشتنی روحی ئاینەکان
حەبیب محمد دەروێش
بوون و ماهیەت
شاهۆ عوسمان
پێناسه‌كردنه‌وه‌ی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی جیهان له‌دوای كۆرۆناوه‌
نوسینی: ئان ماری سڵۆته‌ر
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
کاتێک تەلەفیزیۆنێک ئارامیی وڵاتێک تێکئەدات..!
مه‌ریوان وریا قانع
ئایا لە ڕۆژئاوا ئاین و دەستەڵات تەواو لێك دابڕاون؟
ئیبراهیم مەلازادە
چاكسازیی سیاسی: له‌ چیدا، چۆن و بۆچی؟
د. ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د فه‌ره‌ج
فەرەنساو موسڵمانەکانی: سەرنجێکی کورت لەپەیوەندیی نێوان ئیسلام‌و تێرۆر
مەریوان وریا قانع
تورکیا چی دەوێ؟ میساقی میللی چیە؟
ئاسۆس هەردی
كتێبی "گڵێجاڵ لە بەڵگەنامە و بیرەوەرییەكاندا"
ئامادەكردنی: كۆچ
پەڕلەمان و کارکردن بۆ سنوردار کردنی ئازادیەکانی تاک و میدیا
عومەر عەلی
ئەمریكا و كۆتایی بەرپرسیارێتی
د. سەردار عەزیز
چەق و چێوەی سیاسەتکردن پارتی ،یەکێتی، ئەوانی دیکە
ڕەسوڵ خدر
کورد و عێراق
عەتا قەرەداخی
‏کۆتایی تارماییەکانی عیراق
‏پەری مامەسێنی
له‌نێوان پزیشكی و ئابوریناسیدا (ده‌رباره‌ی ریشه‌ی كێشه‌ ئابوریه‌كان و چاره‌سه‌ر)
جیهانگیر سدیق گوڵپی
ریکلامکردن: کوشتنی بەرهەمی خۆوڵاتی
نەوزاد جەمال
سانسۆر.. بەرهەمی بیرێکی فاشیستانەیە
فەرهاد شاکەلی
قسەیەکی کورت دەربارەی: ڕێکەوتنی نێوان ئیسرائیل و ئیمارات
خەسرەو سایە
كورسی بۆ نەتەوە یان بۆ ئەدەب
جەبار جەمال غەریب
لوبنان و هەرێمی کوردستان
بەیار عومەر
عێراق و ئەمریکا: کۆتایی پشوو؟
د. سه‌ردار عه‌زیز
ئۆپۆزسیۆن لە غیابی حیزبە تەقلیدیەکاندا
گۆران هەلەبجەیی
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010