<رەخنەی ئەخلاقی لە دەسەڵات(1)
نووسینی: د. عەبدولكەریم سروش
وەرگێڕانی: هەڵكەوت هەورامی

ئەم بابەتە باس لە رەخنەی ئەخلاقی دەسەڵات دەكات. لە هەندێك لە نووسینەكانم جەختم لەسەر ئەو خاڵە كردۆتەوە كە ئێمە پێویستمان بە رەخنەی ئەخلاقی زۆرێك لە چەمك و گوتەزاكانە و زۆرێك لەو بابەتانەی ئەمڕۆ سەروكاریمان لەگەڵیاندا هەیە، دەبوو جارێكی دی رەخنەمان لێبگرتنایە و توێژینەوەی تازەمان لەسەریان ئەنجام دەدا و هەروەها بابەتی حكومەت ودەسەڵاتی سیاسی یەكێك لە گرنگترینیانە.
كۆمەڵگەی مەدەنی، لە كۆمەڵگەی نامەدەنی ئەخلاقیترە و هەر لەبەر ئەمەشە زیاتر كۆمەڵگەی مەدەنی پەسەند دەكەین و دەبێت زیاتر پەسەندی بكەین. ئێمە هەموومان باوەڕمان وایە دیكتاتۆری خراپە، ستەمكاری ناشیرینە و لەجیاتی ستەمكاری و دیكتاتۆری دەبێت سیستەمێكی عادیلانەتر، مرۆییانەتر، ئازادیخوازتر و ئازادی بەخشتر دابنیشێت، بەڵام ئەوەی بۆچی ستەمكاری خراپە و بۆچی سیستەمی دیكە كە لە جیاتی ئەو دەناسرێن، بۆ نموونە خەڵكساری، باشترە، جێگەی ڕوونكردنەوەی سەربەخۆیەو ئێستا بەیارمەتی خودا دەمەوێت لەم خاڵەوە ئەم بابەتە بپشكنم. هەڵبەتە ئەم باسە، باسێكی كۆنە و لەبارەیەوە قسە كەم نەكراوە، قسەكانی منیش لایەنی بیرخستنەوە و بیرهێنانەوەیان هەیە و ئومێدەوارم دەست مایەیەك بن بۆ بیركردنەوە و بیانویەك بۆ كردار. ئەم ڕستە زۆر بەناوبانگەی (لۆراد ئەكتۆن)(1902 - 1834)(2) ئەمە قسەیەكی زۆر ژیرانەیە. لەڕاستیدا یەكەمین ئەو كەسانەی بیریان لە گەندەڵ هێنەری دەسەڵات كردەوە و رێگەی ئەم مانایە گرنگەیان دۆزییەوە، هەمان ئەو كەسانە بوون كە هێز و دەسەڵاتیان جیاكردەوەو هەڵوەشاند.
بابەتی جیاكردنەوەی هێز لە پایەو بنەماكانی هەر پێكهاتە و سیستەمێكی دیموكراسییە، هەر لەسەر ئەم بنەمایە دامەزراوە و هەر لەم دیاریكردنەوە سەرچاوە دەگرێت كە دەسەڵاتی چڕ و هەڵبژاردنی بێ سنور و بێشومار، كاتێك لە دەستی كەسێك یان كەمینەیەكی بچوكدا بیت، پۆل و لقەكانی گەندەڵییەكان لەوەوە لەدایك دەبن و بۆئەوەی ئەم گەندەڵییانە چارەسەر ببن، دەبێت دەسەڵات جیا بكرێتەوە. شێوەی ناسراوی هێز و دەسەڵات كە لە یاسای بنەڕەتی ئێمەشدا هاتووە لە ئەندێشەی دیموكراسی هاوچەرخ و ڕۆژگاری ئەمڕۆیە، هەمان ئەوەی دابەش دەبێت بۆ هێزی یاسادانان، جێبەجێكردن و دادوەری. ئەو تێوریایەی سەرەوە سورە لەسەر ئەوەی نابێت ئەو سێ هێزە لەكاری یەكتردا دەستێوەردان بكەن و هەروەها نابێت هەرسێ هێزەكە بخرێنە بەردەم دامەزراوەیەك یان تەنها كەسێك. ئەم دیاریكردنە كە دەسەڵات گەندەڵی دەهێنێت، دیاریكردن و ئاماژەیەكی پیرۆزە، و هەم لەسەر بنەماگەلی تێوری دامەزراوە و هەمیش لەسەر بنەمای دۆزینەوە ئەزموونییەكان. مێژووی دوور و درێژی ستەمكاری، لە پێش چاوەكانی هەموومانەوەیە. خوێندومانەتەوە و زانیومانە سوڵتان و فەرمانڕەوا ستەمكارەكان چۆن سەرچاوەی هەر جۆرە گەندەڵییەك بوون. جیاكردنەوەی هێزەكان كە لە حەقیقەتدا بەجۆرێك لاوازكردنی هێز و ڕێگرییە لە كۆبوونەوەی هێز، رێگەچارەیەكی سەلمێنراو بوو بۆئەوەی ڕێگری لە گەندەڵی دروستكردن گەندەڵكاری و خراپەكاری دەسەڵات بكات.
سۆفییەكان و عاریفان، پێشڕەوان و پێشەنگانی تیۆریای گەندەڵكاری دەسەڵات بوون. ئەوان گەندەڵكاری دەسەڵات، چ دەسەڵاتی سیاسی و تەنانەت چ دەسەڵاتی زانستی و مەعریفی یان دیاریكردبوو. ئەوان بینیبوویان تەنانەت ئەو كەسانەی دەگەنە پلەی باڵای زانستی و قەبارەیەكی گەورە لە زانیاری و دانایی و زیرەكیان تێدا كۆدەبێتەوە، هەندێجار دەبنە بوونەوەری ترسناك، دوور لە ئەخلاق و گەندەڵ و جۆرەكانی گەندەڵی پەیوەست بە وەهمی دانایی و بیناییان تێدا كۆ دەبێتەوە. بینیبوویان ماڵ و سامان -كە خۆی جۆرێك دەسەڵاتە- چۆن گەندەڵی دەهێنیت. ئەوەیان بینیبوو دەسەڵاتی سیاسی چۆن گەندەڵی دەهێنێت، بەڵام ئەوان بۆ چارەسەركردنی بابەتەكە، رێگەیەكی نەرێنی و سەلبییان پێشنییار دەكرد كە بریتیبوو لە كەنارگرتن و دوركەوتنەوە لە هەرجۆرە دەسەڵاتێك. باوەڕیان وابوو كە "بێ‌ دەسەڵاتی باشترین مایەی پاریزگاریگاریكردنە و پاراستنە" تێوریایان ئەمە بوو، بێ توانا بوون، نەبوون و خاوەن نەبوون، باشترین دەست مایە و سەرمایەی پارێزگاری و پارێزگارانەو ڕێگری لە گەندەڵیەكان دەكات. چیرۆكی مارگیر و ئەژدیها كە لە مەسنەویدا هاتووە، وێنای قسەی سەرەوەیە: مارگیرێك ئەژدیهایەكی سڕ و بەستووی ڕاوكردبوو و بە گومانی ئەو وایزانیبوو ئەم ئەژدیهایە مردووە. هێنای بۆ بەغدا بۆئەوەی خەڵكی سەیری بكات. خەڵكێكی زۆر فراوان كۆبونەوە. خۆری گەرمی بەغدا لە جەستەی ئەژدیهای دا، سەهۆڵ بوویە ئاو، ئەژدیها زیندوو بوویەوە، جوڵاو لە یەكەمین هەنگاویدا، پیاوی مارگیر و پاش ئەو ئەوكەسانەی تر لەدەوریدا و زۆرێكی تری بە هیلاك برد. "مەولەوی" دەڵێت، ئەم ئەژدیهایە هەمان خودی نەفسە. ئەم نەفسە ئەگەر دەسەڵات بگرێتە دەست، دەبێتە ئەژدیهاو لە یەكەمین هەنگاودا خاوەنەكەی خۆی دەشكێنێت و قووتی دەدات و پاشان نۆبەی لەناوچونی ئەوانی تر دێن و لێرەدایە ئامۆژگاری دەكات و دەڵێت:
اژدهـــا را دار در بـــرف فـراق
هین مكش او را بە خورشید عراق
تا فسردە می بــود ان اژدهــات
لقمەی اویی چـــو او یــابد نجات
مـات كـن او راو امن شو زمات
رحم كم كـن نیست از اهل صلات
(مەسنەوی مەعنەوی، دەفتەر سێیەم، بەیتەكانی 976-1066)
واتە : (ئەژدیها لە بەفری فیراقدا بهێڵەوەرە، مەیهێنە بۆ خۆری عێراق، تاكو سڕ بێت ئەو ئەژدیهایەت، پاروویەكی ئەوی گەر زیندوو ببێتەوە و سڕی نەمێنێ‌، ماتی بكە و لە ماتكردن بێ‌ خەم بە، رەحم بكە و ئەو لە ئەهلی چاكە نییە).
ئەم ئەژدیهایە دەبێت لە بەفری سڕبوون و مات بووندا بمێنێتەوە، دەبێت نیوە مردوو، نیوە گیان و لە سەهۆڵ و بەفری دووری و لە فیراق لە دەسەڵات بمێنێتەوە، وەگەرنا بە زیندووبونەوەی، هەموان لەناو دەبات. ئامۆژگاری ئەخلاقی سۆفی گەلی وەكو "مەولانا" و زاهیدانی وەكو "غەزالی" ئەوەبوو دەسەڵات بە شێوەیەكی رەها، گەندەڵهێنەرە، تاك و كۆمەڵگە گەندەڵ دەكات و لەبەرئەوە رێگەچارە ئەوەیە مرۆڤ نزیكی ئەم سەرچاوەی گەندەڵییە نەكەوێت. هەڵبەتە ئەم مەزنانە دەیانزانی بە بوونی هەموو ئەم ئامۆژگارییانە، كەسانێك هەن ئاگری هەوەس و تەماع لەمەڕ دەسەڵات تیایاندا بڵێسەی هەیە و بە هیچ جۆرێك ئەم ئامۆژگارییانە ئەم ئاگرە نامركێنێتەوە و لەم ڕووەوە كاروبارەكانی جیهان دەوەستن و سەر زەوی نامێنێت. ئەوان ئامۆژگارییان دەكرد كە:
بەدریـا در منافع بی شمـار است
و گر خواهی سلامت بركنار است
واتە : (لە دەریادا سوودەكان بیشومارن گەر دەتەوێ‌ سەلامەت بی، لە كەناردا بە) وەستان لەكەنار و قەراغی دەریا، دڵ نەدان بە دەریا، نەچونە ناو ئاو و نوقم نەبوون تێیدا، مایەی سەلامەتیە.سەلامەتی لەم جۆرە شوێن و لایەنگرییانەدا زامن كراوە، بەڵام ڕۆشتن بۆناو دەریا ترسناك و مەترسیدارە.(3) ئامۆژگاری "دووری لە دەسەڵات " بۆ ژیانیكی سەداسەد نادونیایی و ڕاهیبانە بە سوودە. بەڵام هەركە بمانەوێ بچینە ناو دونیای واقیعەوە، بەجۆرێك لە جۆرەكان لەگەڵ دەسەلاتدا دەرگیر و پەیوەست دەبین، ئیدی دەسەڵاتی ماڵ و سامان بێت، یان سیاسی یان فیكری و جگە لەمانە. هەر ئەو كاتەی كەسێك لە دونیادا پێیەكانی لە پلەی تەرككردنی دونیا و زوهدگەرایی هێنایە دەرەوە و ویستی ژیانی دونیایی بە مانای واقیعی ووشە بگرێتە بەر، سەروكاری لەگەڵ چەند سەرچاوەو چاوگە گەلێكی دەسەڵاتدا دەبێت و لێرەدایە باسی زەین دێتە ناوەوە و بیركردنەوە لەبارەیەوە دروست دەبێت، و پێویستە لێكۆڵینەوە لەگەڵ دەسەڵات ڕوون بكەیتەوە.
رەنگە بتوانین بڵێین، لە بنەڕەتدا سیاسەت واتە تیۆریای دەسەڵات و تیۆریای دابەشكردن و جڵەوكردنی دەسەڵات. لە هەر تێوریایەكی سیاسیدا ئەم پرسیارە بەشێوەیەكی بەرجەستە دەخرێتەڕوو كە بریتییە لەوەی دەسەڵات چییە؟ پێویستییەكانی دەسەڵات كامانەن؟ باشترین شێوەی دابەشكردنی دەسەڵات چین؟ باشترین شێوەی جڵەوكردن و كۆنتڕۆڵی دەسەڵات كامەیە؟ هەموو ئەم پرسیارانە لە چەمكی سیاسەت، رێوڕەسمە سیاسییەكان و هاوڵاتیبوون و ووڵاتداری بەشدارن و بوونیان هەیە و كەم تا زۆر، لە ڕابردووی دوورەوە تاكو ئەمڕۆ كارووباری لەمجۆرە و چەمك و بۆچوونی لەم شێوەیە، لەنێو ئەندێشەكان و قوتابخانە سیاسییەكان، رووداوەكاندا ئامادەگیان هەیە.
لە یەكەمین ئەو تێوریایانەی بۆ جڵەوكردنی دەسەڵات دانراون، تێوریایی (عەدالەت و فەرمانڕەوا) یان (فەرمانڕەوایی فەرمانڕەوا)یە. من ئەمە ناودەنێم "تیۆریای ئەفلاتۆنی جڵەوكردنی دەسەڵات". كتێبی "كۆماری ئەفلاتۆن" لەبارەی بابەتی سیاسەت و تەنانەت چەمكێك بەناوی ویلایەتەوەیە، واتە بەڕێوەبردنی گشتی كۆمەڵگە لە شوێنێكی بەرز و بڵندەوە. پێكهاتەی سیاسی كە لەسەری ئەو "فەرمانڕەوا حەكیم"ەیەوە دانیشتبێت، ئەو پاشایەی لەهەمانكاتدا كە پاشایە، فەیلەسوفیش بێت. یان بە گوتەی "سەعدی" دەروێشی پاشا:
تو برتخت ســلگانی خویش باش
بە اخلاق پاكیزە درویش بــاش
واتە: (تو لەسەر تەختی سوڵتانی خۆت بە، بە ئەخلاقی پاك و دەروێش بە). پێكهاتەی (حاكمی حەكیم)، پێكهاتەیەكی گرنگە و پیشاندەری چاودێری و گرنگی (ئەفلاتۆن)ە بۆ گەندەڵخوازی و گەندەڵهێنەری دەسەڵات. ئەو داوای فەرمانڕەوایەك دەكات كە بەمانای وردی ووشە، خاوەنی هەموو هەڵبژاردنەكان بێت. ئەو بەشێوەی لەسەداسەد فەرمانڕەوایی دیكتاتۆری دەوێت. دواجار تێدەگات و دەزانێت فەرمانڕەوایەكی لەمجۆرە و دەزگایەكی حكومەتی لەمجۆرە دەتوانێت شوێنگەی سەد جۆر گەندەڵی بێت، لەبەرئەوە توخمێكی كۆنتڕۆڵكەر و ڕێكخەر دەخاتە تەنیشتییەوە كە بریتییە لە حیكمەت. دەڵێت: ئەم فەرمانڕەوا تۆتالیتارە كە هەموو شتێكی لە چنگدایە، ئەگەر حەكیم بێت، ئەگەر فەیلەسوف بێت، ئەگەر زاناو كارناس بێت، كەمتر دووچاری هەڵە دەبێت. ئەم تیۆریایە دواتر تاڕادەیەك شێوەیەكی سادەتری پەیدا كرد و لە سەداسەد ئەفلاتۆنی نەمایەوە بەبەڵگەی ئەوەی بەتایبەت بەتایبەت لە كۆمەڵگە ئایینییەكاندا، تیۆریای ئەفلاتۆن بە شێوەیەكی تەواو نەیدەتوانی جێگای قبوڵكردن بێت.تیۆریای سیاسی ئەفلاتۆن كۆمەڵێك داخوازی یان باشتر بڵێین كەموكوڕییەكە هیچ ئەخلاقێكی ئاینی جێبەجێیان ناكات. لەوانە، بەشداریكردنی ژنان لە تیۆریای ئەفلاتۆندا بە ڕوونی بوونی هەیە. هەرلەبەر ئەمە فەرمانڕەوای دانا (حاكمی حەكیم) لە كۆمەڵگە ئایینییەكاندا بە فەرمانڕەوای دادپەروەر گۆڕدرا. ووتیان ئەو فەرمانڕەوایەی كە هەموو هەڵبژاردنەكانی لەبەردەستدایە و دەتوانێت بەكاریان بهێنێت، دەبێت خاوەنی عەدالەت بێت. عەدالەتی ئەو بەجۆرێك كارێك و پلەیەكە لە كارو پلەكانی حیكمەتی ئەو دەتوانێت لە گەندەڵییەكانی دەسەڵاتی رەها ڕێگری دەكات. رەخنەی من لە بنەڕەتدا ئاڕاستەی تیۆرداڕێژەری لەمجۆرەیە. یەكەم دەمەوێت ئەوە ڕوون بكەمەوە چۆن كاتێك دەسەڵات كۆدەبێتەوە و ناشرینییە ئەخلاقییەكان بۆ خودی حاكم بەدوای خۆیدا دەهێنێت كە عەدالەتی فەرمانڕەوا ناتوانێت ڕێگریان بێت و هەر لەبەرئەمەش لەجیاتی حاكمی دادپەروەر پێویستمان بە (پێكهاتەی دادپەروەرانە) هەیە و لەو كاتەدایە گەندەڵی دەسەڵات چارەسەر دەبێت. دووەم: دەمەوێت ئەوە ڕوون بكەمەوە ئەمجۆرە كۆبونەوەیەی دەسەڵات چ جۆرە ناشیرین گەلێكی ئەخلاقی لە ئاستی كۆمەڵگەدا بەرهەم دەهێنێت، كە جێگەی قبوڵكردنی هیچ یەكێك زانایان و فەیلەسوفانی ئەخلاق نییە و ناتوانێت ببێت. ئاماژە بەوە دەكەم رەخنەی ئەخلاقی دەسەڵات، بە زمانی سادە بەو مانایەیە ئەوە پشان بدەین كۆبونەوە و چڕبوونەوەی دەسەڵات، دەبێتە هۆی چ گەندەڵی گەلێكی ئەخلاقی. ڕەگ و ڕیشەی ئەم گەندەڵیانە بناسین، بەخراپیان بزانین و پاشان خەریكی چارەسەر بین. لە بنەڕەتدا لەنێوان عەدالەت و دەسەڵاتدا بەراوردێكی ناهاوتاو نایەكسان یان گونجاوییەكی پێچەوانە هەیە، بەو جۆرە نییە ئێمە بە ویستی خۆمان بتوانین هەردووكیان یان چەند كارێكی خوازراو و هەبوو كۆكردنەوەیان تێدا ئەنجام بدەین و بتوانین كۆیان بكەینەوە. ئەگەر دوو كاری جیاواز، دژیەك و كۆ نەبوون، داخوازو داواكاری ئێمە بوون، بەلەبەرچاوگرتنی ئەوەی هەردووكیان داواكاری ئێمەن، ناتوانین بەیەكەوە ئاشتیان بكەینەوە و لە جێگەیەك نیشتەجێیان بكەین. ئەزموونی مێژوویی ئەوە نیشان دەدات بە بەرزبوونەوەی دەسەڵاتی تاكەكەسێك و بەوەی هەڵبژاردنەكانی بەدەستی زۆر بن، توانای بۆ عەدالەتخوازی كەم دەكات. كتومت بە پێچەوانەی ئەو چاوەڕوانییەی تیۆرداڕێژەرانی ئەفلاتۆنی هەیانە. بە هەڵبژاردنی زۆرتر و زیاتر بوونی زۆری تاك، دەسەڵاتی ئەو كەسە بۆ جێبەجێكردنی عەدالەت، لەمەڕ ناسینی مافی ئەوانیتر و دابەشكردنی عادیلانەی دەسەڵات كەمتر دەبێتەوە و هەر لەبەر ئەمەش، ئەم تیۆریایە ئەگەرچی لە جیهانی تیۆریادا جوان بەرچاودەكەوێت، لە جیهانی كردار و ئەزموونی واقیعدا، هەم ناشیرین و هەم نامومكینە. بە گوتەی "مەولەوی":
نادر افتد اهـل این مــا خولیــــــا
منتڤر كــە روید از اهن گیــــــــا
ان كـــە روزی نیستش بخــت ونجـات
ننگرد عقلش مگـــــــر در نادرات

واتە :(دەگمەنن ئەهلی ئەم ماخۆلیایە، كە چاوەڕوانی رواندنی گیا بكەن لە ئاسن، ئەوەی لە بەخت و ڕزگاربووندا رۆژێك رزگاری نییە، عەقڵی تێڕانامێنێت مەگەر لە شتە دەگمەنەكاندا).
ئەمە نیشانەی ماخولیاو گێژبوونە، كەسێك دابنیشێت و بڵێت من دەمەوێت لە ئاسن گیا سەوز بێت. رەنگە سەوز بێت كەس ئەوەی نەسەلماندوە مەحاڵە، بەڵام بە ئومێدی ئەوەی "رەنگە" ناتوانرێ دابنیشین و ژیان لەسەر ئەوە بونیاد بنێین. بۆیە جارێكی دی سەلماندنی زۆر فراوان و مێژوویی لە هەموو كۆمەڵگەكاندا ئەوەمان پیشان دەدات كاتێك هەڵبژاردنەكانی كەسێك زۆر دەبن، هەڵبژاردنێك لە ئەو كەسە وەردەگیرێتەوە و ئەویش هەڵبژاردن و توانای عەدالەتخوازییە. لەبەرئەوە كۆكردنەوەی ئەم دوو گوتەزایە لە كەسێك و تەنها دەزگایەكدا، ئاشتیخوازی و ئاشتەوایی نێوان ئەم دووانە مەحاڵە، یان بەلایەنی كەمەوە دوو كاری دەگمەنن كە بوونیان هەیە. ناتوانرێت بە چاوەڕوانی شتێی لەم جۆرەوە دابنیشین و لەبەرئەوە فەتواو فەرماندان بۆ كارێكی لەمجۆرە و دانیشتن بە چاوەڕوانی بۆ هێنانەدی شتێكی لەمجۆرە، لە ژیرییەوە دوورە. لە ڕاستیدا ئەو بەڵایەی رووبەڕووی كۆبونەوەی ئەم دووجۆرە دەسەڵاتە دەبێتەوە، زۆر لەمان زیاترە و ئەو نائەخلاقی و رەزیلەتانەی سەرهەڵدەدەن، زیاد لەوەن بەتەواوی مرۆڤ گومانی ئەوە بكات تاكی پڕ لە دەسەڵات و خاوەن دەسەڵات ناتوانێت دادپەروەر بێت.(4) كاتێك سەرچاوەیەكی دەسەڵات پەیدا دەبێت و دەیەوێت دادپەروەر بێت و عەدالەت لەكۆمەڵگەدا بڵاو بكاتەوە، دەبێت سەیر بكەین و ببینین لە سێبەری ئەم فەرمانڕەوا دادپەروەرەدا، ئەم فەیلەسوفە حەكیمە ئەفلاتۆنییە، چ كۆمەڵگەیەك بە چ پلەیەك و بە چ سیفەت و تایبەتمەندی لە فەزیلەتە ئەخلاقییەكان گەشە دەكات. ئەو كاتەیە دەتوانین بڕیاری ئەوە بدەین كە ئایا ئەو سەرچاوەیە، دادپەروەرە یان نا، بە دەستەواژەیەكی تر مەبەست لە بوونی فەرمانڕەوایی دادپەروەر ئەوەیە بەهۆی بەڕێوەبردنی ئەوەوە و لە پەنا و سێبەری ئەودا كۆمەڵگەیەكی دادپەروەر دروست ببێت. ئەگەر لە پەنای دەسەڵاتێكی لەمجۆرە، كۆمەڵگە لەجیاتی پڕ بوونی بە فەزیلەتەكان، پڕ لە ڕەزیلەت بێت، ئەو كاتە دەبێت بزانین لەو خاڵەی سەرەوەدا، عەدالەت بوونی نییە و كتومت لێرەدایە بە بۆچوونی من، گەندەڵی تیۆریای ئەفلاتۆنی، فەرمانڕەوایی ژیر و دانا "حاكمی حەكیم " یان فەیلەسوفی حەكیم و دانا، بەتەواوی ئاشكرا دەبێت و لێرەدایە دەبێت و حەقیقەت و گرنگی و پتەوی ئەو تیۆریایە بە پێوەری هەڵسەنگاندن، هەڵسەنگاندنی بۆ بكرێت. بۆ ئەم تیۆریایە كە بە ستەمكاری رەها یان تۆتالیتاریالیزم (Totalitarianism) كۆتایی پێ‌ دێت. چەند رەخنەیەكی ئەخلاقی بوونیان هەیە كە ڕەنگە یەكێك لە گرنگترینیان، دروستبوونی سیستەمێكی ناكارا و ناتەواو بێت، ئەگەرچی ناكاراو نا تەواوی بە گەندەڵییەكی ئەخلاقی نەژمێردرێت، بەڵام پێچەوانەی چاوەڕوانی كەسانی پلە بەرزی ئەو سیستەمە یان پێچەوانەی چاوەڕوانی ئەو گەل و خەڵكەیە كە لەو سیستەمە سیاسییەدا دەژین. بەهەرحاڵ، مەبەست لە بونیادنان و دامەزاراندنی هەرسیستەمێك، تێركردنی دەسەڵاتخوازی كەسێك یان چەند كەسێك نییە، مەبەست دامەزراندنی سیستەمێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی و هێنانەدی كۆمەڵە ویست و ئارەزوو و داخوازییەكە، وەكو سیستەم و ئارامی و گەشە و...هتد، هەروەها دابینكردنی كۆمەڵە داخوازییەكە، سیستەمی دیكتاتۆری بەتایبەت لە جیهانی ئێستادا، ناكارایەو هیچ گومانێك لەمەدا بوونی نییە و كۆمەڵناسان ئەم خاڵەیان بەرێگەی جۆراوجۆر پیشانداوەكە كاتێك سیستەمێكی دیكتاتۆری تەنانەت ئەگەر لە ڕووی ئەخلاقیشەوە باش بێت و كەم و كوڕی نەبێت، لەڕووی كردارییەوە سیستەمێكی ناتەواو و بێ توانایە و لەژێر هێنانەدی بەڵێنەكانی خۆیدا نابێت.
گرنگترین رەخنەی دەسەڵاتی ڕەها لەلایەن فەیلەسوفی ئەڵمانی - بەریتانی، فردریك فۆن هایك (Fredrich Von Hayek “1899-1992”) خراوەتە ڕوو. ئەو بەڵگەی ڕوونەی كە دەیخاتە ڕوو بریتییە لەوەی كاروبارەكانی كۆمەڵگە بە ئاگایی و زاناییەوە سەرچاوە دەگرن و ئەم ئاگایی و زانینە لە هەموو كۆمەڵگەدا بڵاو دەبێتەوە و لە لای هیچ تاكێك یان دامەزراوەیەكدا بوونی نییە ئەگەر سامان بەخشین دەوڵەمەند كردنی كاروبارەكانی كۆمەڵگە بەهۆی كەسێكەوە بێت و هەڵبژاردنی زۆری لەبەردەستدابێت، ئەو كەسە یان ئەو تەنها دامەزراوەیە لە ئەنجامدانی كارەكاندا بێ توانا دەبێت، ئەمەش لەبەرئەوەی زانیاری پێویستی لەبەردەستدا نییە و ناتوانێت زانیاری پێویستی لەبەردەستدا بێت. (هایك) ئابوریزانێكی هاوچەرخی لیبڕاڵە و هەر لەسەر ئەم بنەمایە، بەڵگەی ئەوە دەهێنێـتەوە، سۆشیالیزم واتە، ئابووری لەسەدا سەدی چڕ، بەهۆی نەبوونی توانای كۆكردنەوەی هەموو زانیاریەكان لە یەك جێگەدا، شتێكی نامومكینە. لەسەر ئەم بنەمایە نەك تەنها ئابووری چڕ، بەهۆی نامومكین بوونی زانیارییە چڕەكان، نامومكین و ناكارایە و بێتوانایە لە چارەسەری كێشە ئابوورییەكان و كردنەوەی گرێ ئابوورییەكان، بەڵكو حكومەتی چڕیش بەتایبەت لە سەردەمی نوێدا كە جیهانی زانیارییەكانە، رۆژ بە رۆژ ناكاراتر و لەبەرئەوە نامەشروعتر دەبێت و رەزامەندی خەڵك بەدەستناهێنێت، دڵەكانیان نابات و هەر لەبەر ئەم هۆكارەش بێ تواناتر و دەست بەستراوتر دەمێنێتەوە تاكو دەكەوێت و لەناودەچێت. بەپێی ئەم رەخنەیە و هاوڕا لەگەڵ ئەم رەخنەیەدا، سیستەمی ستەمكاری، واتە ئەو سیستەمەی تیایدا دەسەڵاتی چڕ بوونی هەیە و كۆبۆتەوە و ئەمەش سیستەمێكی نا ئەخلاقییە. رەخنەی دیكە لە رێگەی نامەشروع بوونی ئەو سیستەمانەوەیە كە تیایاندا دەسەڵات، چڕ و كۆكراوەیە. بەڵگەی نامەشروع بوونی سیستەمەكان لەگەڵ دەسەڵاتی چڕو پڕدا بریتییە لەوەی لەسەر بنەما و پایەی ڕەزامەندی گشتی نین و لەسەر ئەوە دانەمەزراون خەڵكی نایەوێت و لێیان ڕازی نین، بەڵام ئەوان بەزۆر، خۆیان دەهێڵنەوە و لەپەنای سەری تیغ و نێزەدا خۆیان دەهێڵنەوە. بۆیە ئەگەر مەشروعیەت لەسەر بنەمای ڕەزامەندی گشتی بزانین، سیستەمە ستەمكارییەكان نامەشروعن. بێگوومان بناغەی هەر كردارێكی ئەخلاقی، هەڵبژاردن و توانای هەڵبژاردنە. ئەگەر ئێمە بونەوەرێك نەبین هەڵبژاردن لەدەستی خۆماندا بێت و خاوەن توانای هەڵبژاردن نەبین، ناتوانین بونەوەری ئەخلاقیش بین. لەژێر زۆر و جەبردا مرۆڤ ناتوانێ ئەخلاقی بێت و ئەخلاقیانە بژی. كردارێك دەبێتە كرداری ئەخلاقی و داوەری ئەخلاقی دەكرێت كە هەڵبژێردراو نەبێت و لە بكەری خاوەن توانای هەڵبژاردنەوە سەری هەڵدابێت و ئەنجامدرابێت. هەمیشە لەبارەی هەڵبژاردنەوە دەوترێ‌ دوو رێگە لەبەردەم مرۆڤدایە كە دەتوانێت هەریەكێك لەم دوو رێگەیە هەڵبژێرێت و پاشان لەو كاتەدایە دەتوانرێ داوای بەرپرسیارێتی لێ بكریت. گریمانەی ئەوە بكەن ئێوە لەسەر دوو ڕێگا وەستاون پێتان دەڵێن بەدەستی خۆتانە خۆتان كامەیان هەڵدەبژێرن بەوەی لەلای چەپەوە یان لای ڕاست. هەڵبەتە ئەمە ئەو كاتەیە رێگەكان یەكسان بن، هاوتەریب و ڕێك بن. بەڵام ئەگەر یەكێك لەم دوو رێگەیە كێو و شاخ، بەرز، تێپەڕبوون پیایدا قورس و سەخت و پڕ مەترسی و مەترسیدار بێت و رێگەكەی دیكە زۆر ڕێك و ئاسان ئایا دەتوانرێت بوترێ ئەم دوو رێگەیە یەكسانن و ئەوە خۆتان هەڵی دەبژێرن لە هەر رێگەیەكیانەوە دەتانەوێ‌، دەتوانن بڕۆن. شتێكی بەڵگەنەویستە توانای زۆرێك لە مرۆڤەكان بەو ئەندازەیە نییە ڕێگای پڕ مەترسی و هیلاكی هەڵبژێرێت، زۆربەیان رێگەی ئاسان هەڵدەبژێرن، هەرچەندە بەڕاستی و دروستی مەبەستەكە نەزانن. ئەوەی دەوترێ مرۆڤ خاوەنی هەڵبژاردنە وەكو شتێكی دەروونی و ناوەكیە، كار تەواو ناكات. راستە ئێمە خاوەن هەڵبژاردنن و ناچار نین، بەڵام كارەكە ئەو كاتە تەواو دەبێت دوو رێگە و رێباز لەبەردەم مرۆڤدا بن، كەم تا زۆر لە ڕووی ئاسانی و سەختییەوە، بەها گەلی یەكسان بوونیان هەبێت. بەڵام ئەگەر ئەم بەرامبەریە تێكبچێت و نەمێنێت، لە حەقیقەتدا هەڵبژاردن و ئیختیار لەمرۆڤ وەرگیراوەتەوە و لەجیاتی ئەوەی ئێمە رێگە هەڵبژێرین، رێگە ئەوەمان بۆ هەڵدەبژێرێت بۆ كێ بڕۆین. لە بنەڕەتدا، رەگ و ریشەی ئەو توخمە دژە ئەخلاقییەی لە پێكهاتەیەكی نادیموكراسی تۆتالیتاریدا دێتەدی، بریتییە لەوەی كۆمەڵگە، رێگە گەلی یەكسان و ڕێبازی یەكسان لەبەردەم ڕێبواراندا دانانێت، بەڵكو لەلایەكەوە بەرەو خوارەو مرۆڤ دەكەوێت و لەلایەكی تر بە جۆرێك سەربەرەو ژوورە و بە هیچ هەوڵ و كۆششێك تەی ناكرێت. ئەم دوو رێگەیە مانای ئەوەیە توانای هەڵبژاردنی ئەخلاقی لە مرۆڤەكان وەردەگرێتەوە و وەرگرتنەوەی توانای هەڵبژاردنی ئەخلاقی، یەكسانە بە رەزیلەتێكی بەڵگەنەویستی ئەخلاقی. ئێستا پرسیار ئەوەیە چۆن بارودۆخێكی لەمجۆرە دروست دەبێت؟ وەڵام ئەوەیە ئەگەر دابەشكردنی دەسەڵات لە كۆمەڵگەدا هاوسەنگ و دادپەروەرانە نەبێت و هەموو دەسەڵاتەكان لە یەك شوێندا كۆبكرێنەوە، لێژبوونەوە و سەربەرەو ژوور دروست دەبێت و هەموو ڕوانین و نیگاكان بەرەو یەك شوێن دەبات. ئەو كەسانەی بەدوای دەسەڵاتەوەن دەزانن دەبێت خۆیان لە چ شوێنێكەوە نزیك بكەنەوە و دەبێت لەكوێدا ببنە خاوەن شت تەنانەت ئەو كەسانەی زانست و مەعریفەوە، ووردە ووردە بۆیان دەردەكەوێ‌ لەو جێگەیەی سامان و دەسەڵات بوونی هەیە، زانایانیش دەبنە خاوەن شتانی ماددی و هەمیش ڕێزیان دەپارێزرێت. نابێت لە چارەنووسی زانایان، حەكیمان و فەیلەسوفانی مەزن لە هەموو قۆناغەكانی مێژووی ئەم سەر زەمینە بێئاگابین، ئەوان بەجۆرێك لە جۆرەكان ناچار بوون لەگەڵ دەرباری سوڵتانەكان پەیوەندی دروستبكەن و پەیوەندیان هەبێت، نابێت ئەمە لە رەزیلەتی ئەخلاقی تاكەكەسی ئەوان بزانین. سەرەو لێژبوونەوەی كۆمەڵگە و ئەوەی كە هەموو شتێك بەرەو لایەك دەڕوات هۆكاری سەرەكی بوو. نایەكسانی و نابەرامبەری بەجۆرێك بوو كە كەسێكی وەكو (ئیبن سینا) كە ئەهلی حیكمەت، مەعریفەت و فەلسەفە بوو، كۆتایی رێگەی بەرەو شوێنگەی ئەم نابەرامبەرییانە، واتە دەربار، كۆتایی بێت. لە قورئانی پیرۆزدا لە سورەتی (حەشر)دا لە باسی دابەشكردنی دەستكەوت (غەنیمەتەكان)دا هاتووە: [كَیْ ڵا ێكُونَ دُوڵەً بَیْنَ الْأَغْنِێا‌وِ مِنكُم] سورەتی حەشر، ئایەتی"7"). دەسكەوتەكانتان دابەشبكەن، تاكو پارەتان تەنها لەدەستی كەسی دیاریكراو و دیاردا نەبێت و لە هەموو كۆمەڵگەدا پەخش و بڵاو ببێتەوە)، واتە، سەرەوژوور و سەرەوژێر بوون لە كۆمەڵگەدا دروست نەبێت بەوەی پارە و دەسەڵات و هەموو شتێك بەرەو شوێنێك بڕوات. ئەگەر لە كۆمەڵگەدا شتێكی لەمجۆرە دروست ببێت، توانای هەڵبژاردنی ئەخلاقی وەردەگیرێتەوە و نیگاكان ڕووەو لایەنێك و ڕووگەیەك دەبات. رۆشتن بۆ سەرەوە پلە پلە دژوارترە لە رۆیشتن لە رێڕەوی سەرەوخوار. لە كۆمەڵگەیەكدا كە دەسەڵات چڕ و تۆتالیتاری بوونی هەیە، دۆخێكی لەمجۆرە دروست دەبێت. زانست، سامان و دەسەڵاتی سیاسی لە دەستی كۆمەڵێكی پڕ دەسەڵات و دەسەڵاتداردا كۆدەبێتەوە و خەڵكانی مامناوەند كە كۆمەڵگەیان پڕ كردۆتەوە، ناچار رووەو ئەو لایەن و رێگەیە دەڕۆن و تەنها تاكە ئاراوتە (استپنا)كان دەتوانن لەم دوانە را بكەن و بەرەو لایەكی دیكە و رووگەیەكی تر بجوڵێن.
شوێنگەی دروستبوونی رەخنەی ئەخلاقی دەسەڵات كتومت لێرەدایە. كۆمەڵگەی ئەخلاقی ئەو كۆمەڵگەیەیە تیایدا رێگەو شێواز و رێبازی یەكسان تاڕادەیەك یەكسان لەبەرامبەر یەك رێگە و تاكە رێگەی كۆمەڵگەدا بوونیان هەبێت. ئەگەر ئەم لایەن و رێبازانە، بە مەبەست نایەكسان و هاوتا نەبن، توانا یان جورئەتی هەڵبژاردن لە تاكەكانی كۆمەڵكە وەردەگرنەوەو ئەوان بەبی هەڵبژاردن بەرەو لایەك دەبەن. ئەو كۆمەڵگانە كۆمەڵگەیەكی تۆتالیتارن و دەبنە كۆمەڵگەیەكی بێ هەڵبژاردن و بێ ئیرادە و بێ توانا لە هەڵبژاردن، كۆمەڵگەیەكی لەمجۆرەش كۆمەڵگەیەكی دوور لە ئەخلاق و نائەخلاقییە، چونكە هەڵبژاردن ژێر بیناو بناغەی هەر كردارێكی ئەخلاقییە و كاتێك بێ ئەخلاقی دەبێتە فەرمانڕەوا، هەموو جۆرە رەزیلەتێك دەشێ‌ سەرهەڵبدەن و لە هەموو شتێك خراپتر ئەوەیە داوەری ئەخلاقی لەو كۆمەڵگەیەدا نامومكین دەبێت.
لەبەرئەوە، فەیلەسوفێك- پاشایەك یان فەرمانڕەوا یان حەكیمیك، بەگریمانەی ئەوەی بەدەگمەن لەم جیهانەدا دەدۆزرێتەوە، سیستەمێك دەهێنێتەدی پڕ لە گەندەڵی ئەخلاقی و خاڵی لە حیكمەت. "تعرف الاشجار باپمارها"، واتە، درەختەكان لەڕووی میوەكان و بەهۆی میوەكانیانەوە دەناسرێنەوە. ئەگەر حەكیمێكی فەرمانڕەوای لەمجۆرە بوونی هەبێت، بە بەڵگەی ئەوەی میوەی ئەم درەختە، میوەیەكی نائەخلاقییە، دەردەكەوێ‌ رەگ و ریشەی ئەو درەختەش نائەخلاقییە. لەبەر ئەوە ئەو رەخنەیەی لە تیۆریای ئەفلاتۆن دەگیرێت بریتی نییە لەوەی ئەم فەرمانڕەوا دانا و حەكیمە پەیدا نابێت و نادۆزرێتەوە و ئەو بۆ كارێكی نەدۆزراوە ئێمەی ناردووە. بەڵكو رەخنەی تیۆریای ئەفلاتۆن ئەوەیە ئەگەر كەسێكی لەمجۆرەش بدۆزرێتەوە ئەو سیستەمەی لەدڵی ئەودا ئامادەگی هەیە و دەكوڵێت، سیستەمێكی لەسەداسەد نائەخلاقییە، چونكە لەسەداسەد نائیختیاری و هەڵبژاردنی تێدا نییە و ئەو میوە گەندەڵەی لەسەر لقی ئەم درەختەوە دەردەكەوێ، باس و حیكایەت لە رەگ و ریشەی گەندەڵی ئەم درەختە دەكات و ئەم سیستەمە كۆی گشتییەكەی سیستەمێكی قبوڵنەكراوە.
رەخنەی ئەخلاقی سیستەمێكی لەمجۆرە، هەر لێرەدا كۆتایی نایەت، خاڵی دیكەش بوونیان هەیە. لەوانە ئەوەی لەم سیستەمەدا جێگۆڕكێیەك و هەڵەیەكی زۆر و ناسك و نەبینراوی ئەخلاقی و لۆژێكی بوونی هەیە و ڕوودەدات كە هەر بەهۆی ئەم نەبینراوییەی گەندەڵهێنەرە. كاتێك فەیلەسوف / پادشایەك و بە دەستەواژەی (سەعدی) پاشا/ دەروێشێك كە خاوەنی هەموو چاكەكان بێت و فەرمانڕەوایی بكات، لەم حاڵەتەدا بە گوتەی لۆژیكەكان گوتەزایەكی ئاڵۆز و تێكەڵ دروست دەكەین و دەڵێین (الف، چاكە) واتە، ئەم كەسە زۆر چاكەو خاوەنی هەموو فەزیلەتەكانە، بەڵام بە تێپەڕبوونی كات ووردە ووردە ئەم بابەتە شێوەیەكی دەگۆڕێت، واتە لەجیاتی "الف، چاكە"، "چاكە، الف" دادەنیشێت، واتە ئەو بوونەوەرەی خۆی بانگەشەی ئەوە بوو كە چاكە و چاكەكانی هەیە، ووردە ووردە دەگۆڕێت بۆ پێوەری چاكی، نەك تەنها "الف" "چاك" ە، بەڵكو (چاك)ی شتێك نییە جگە لە (الف) بوون. خودی فەرمانڕەوا دەبێتە بەرجەستەكەر و پەیكەر و پێوەری چاكی فەزیلەت و بەخشندەیە نەك تەنها لە رەخنە ڕادەكات، بەڵكو دەبێتە پێوەری رەخنەی ئەوانیتر و مرۆڤەكان بۆ داوەریكردن لەبارەی چاكییەوە، سەیری ئەوە دەكەن و لەوە دەڕوانن و چاوەكانیان ڕووەو ئەو سەرچاوەیە دەڕوات. گۆڕانێكی لەمجۆرە، خودی هەڵەیەكی لۆژیكی وە رەزیلەتێكی ئەخلاقییە. هیچ كەسیك پێوەری فەزیلەت نییە. تیۆریایەكی لەمجۆرە، بەپێی گوتەی شاعیرەكان تەنها لەبارەی خوداوە قبوڵەو وەردەگیرێت بەوەی (هەرچی ئەوەی خەسرەو دەیكات، شیرین دەیكات). ئەگەر ئەم بۆچوونە لەگەڵ هەزار گریمانەو ئەگەر لەبارەی خوداوە قبوڵ بكەین، ناتوانین لەبارەی هیچ كەسێك لە بەندەكانی خوداوە قبوڵی بكەین. ئێمە بەلایەنی زۆرینەوە دەتوانین بڵێین، "الف" "چاكە"ە، سەرەتاو دەستپێكی مەترسییەكی ئەخلاقی زۆر قورس و گەورەو سەختە كە دەبێت لە شەڕو مەترسییەكەی پەنا بۆ خودا ببرێت. لە كۆمەڵگە ستەمكارییەكاندا هەمیشە ئەم رووداوە رووی دەدا و ستەمكاران، حەزوو مەیلیان لە شتێكی لەم جۆرە هەیە، گوتەبێژانێكیش هەن ئەم مانایە ووردە ووردە بەهێز دەكەن و فەرمانڕەوایان تێدەگەێنن، ئەوان نەك تەنها چاكن، بەڵكو پێوەری چاكین و هەمووان بۆ چاكبوون و نزیكبوونەوە و گەڕان بۆ حەقیقەت و فەزیلەت دەبێت بەدوای ئەواندا بن و لەوان نزیك بن. ئەمەش گەندەڵی ئەخلاقی دووەمە كە بەهۆی كۆبوونەوەی دەسەڵاتی سیاسی و پێداویستیەكانییەوەیە. ئێوە سەیری ئەو كەسانە بكەن پیا هەڵدانیان هەبووە و ئەمكارایان ئەنجامداوە بەدرێژایی مێژوو لەبارەی دەسەلاتەكانەوە، ئەگەر لەچاوی كۆمەڵناسان سەیری ئەم بابەتە بكەین، باشتر لە ماناو چەمكەكەی تێدەگەین. بۆ كەسانی پیاهەڵدەر پەیدا بوون و ئەوان لە ڕاستیدا چییان دەكرد؟ ئێوە سەیری ئەو قەسیدە و شیعرانە بكەن لە ئەدەبی فارسی و عەرەبیدا كە پیاهەڵدانیان تێدایە. راستە كەسانی پیاهەڵدەر بۆ پارە و مووچە ئەم شیعرانەیان دەووت و كەسانی زەلیل و هەژاربوون - ئەمەش بێگومان لە رەزیلەتەكانی سیستەمە ستەمكارییەكانە كە نۆكەر سیفەتی لەم تاكانە، تەڵقین هاندەدات و كەسایەتی تاكەكان دەكوژێت تاكو حەقیقەتەكان لەپێناو سوود و بەرژەوەندی خۆیان ژێر پێ بخەن، بەڵام لەمەڕ ئەو هۆكار گەلەی وای كردووە كەسانی پیاهەڵدەر، دەست بكەنە پیاهەڵدان، ئەگەر سەیری ناوەڕۆكی پیاهەڵدانەكانیان بكەن، بۆ نموونە قەسیدەكانی (عنصری و فەررەخی و...هتد)، دەبینیت ئەوان بە پاشاكانیان نەدەوت، ئێوە چاكن و ئێوە مرۆڤی گەورەن، بەڵكو سەروتر لەوە دەیانوت، پێوەری گەورەیی و فەزیلەت و مەزنی ئێوەن. لێرەدا بوو ئەو مەترسی و كارەساتە ئەخلاقییە روویدەدا. ئەمە دووەمین گەندەڵ كە لە پلەی رەخنەی ئەخلاقی دەسەڵات دەبێت سەرنجی لێبدرێت، لە هەر شوێنێك دەسەڵات بەهێز بكرێت بە ئەنجامگەل و بەرهەم گەلی لەم جۆرە كۆتایی بێت، واتە، یەكەم پێوەری دەسەڵاتی هەڵبژاردنی مرۆڤەكان كەمتر دەكاتەوە و دووەم، پێوەری فەزیلەت لەحاڵەتی ڕووت و گشتی دەرەكی و لە تەنها كەسێك یان كۆمەڵێك لە تاكەكان كۆتایی پێ دەهێنێت و لەمانەدا دەیبینێتەوە، ئەوا بزانن لەم حاڵەت و دۆخەدا رەزیلەتێكی بەڵگە نەویستی ئەخلاقی ڕوویداوە. هەندێك لە هۆشمەندانی سەرزەمینی رۆژئاوا لە رەخنەی كەپیتالیزمدا، كتومت سەرنجی ئێمەیان بۆ ئەم خاڵە ڕاكێشاوە بەوەی لە سیستەمی سەرمایەداری (كەپیتالیزم)دا هەڵبەتە ئەم رەخنەیە لەسەر سیستەمەكەی بەرامبەری بەهەمان هێزەوە بوونی هەیە - توانای هەڵبژاردنی خەڵكی كەم دەبێتەوەبەرەو لایەنێك، كاروبارەكان جۆرێك دەچنە پێشەوە و ڕاگەیاندن بەجۆرێك یەكلایەنە دەبێت كە كەم تا زۆر خەڵكی هەمان ئەوكارە دەكەن و هەمان ئەو شتەیان دەوێت كە خاوەنانی دەسەڵات و پارە دەیخوازن بە شێوەیەكی ناسك، بەبێ ئەوەی خۆیان تێبگەن، بەرەو لایەنێك رێنمویی دەكرێن. كاتێك ئەم دوو رەزیلەتەی سیستەمە دەسەڵاتدارە چڕە و (متمركز)مان لەبەرچاو گرت، ئەوكاتە ئەم بنەمایانە، ئەنجام و لقی خۆیان لێدەبێتەوە و ئەوانەش زۆرن و ئێمە لەگەڵیاندا ئاشناین من تەنها لەژێر سێ ناونیشان و بەشدا و لەسەر بنەمای هەمان ئەخلاقی دێرینی ئەفلاتۆن و ئەرستۆیی -هەڵبەتە بە تیۆریای نوێیی ئەخلاقیش دەتوانین بەدوایاندا بڕۆین- ئاماژە بۆ ئەو لقانە دەكەم. لە تیۆریا ئەخلاقییەكانی كەسانی رابردوودا و بینا لەسەر بیروباوەڕی كەسانی رابردوو واتە، ئەرستۆییەكان و ئەفلاتۆنییەكان كە زۆربەی زانایانی موسوڵمانیش پێیان رازی بوون، ئێمە سێ‌ سەرلقی فەزیلەتمان هەیە، چونكە سێ‌ هێزمان هەیە، یەكەمین هێز، هێزی توڕەبوونە كە دەیانوت بۆ بەرگریكردنە لە زیانەكان، دووەم هێز، هێزی شەهوەت، ئەم هێزەش بۆ راكێشانی حەزەكان و ئەو كارو كردەوانەی خوازراو و سروشتین و سێیەم هێزیش، هێزی عاقڵی، كە هێزی بیركردنەوەیە. هێزی توڕەبوون و هێزی شەهوەتیان جوڵێنەری هێزی عەقڵ زانیوە و بە هێزی عەقڵیشیان دەوت، هێزی شوناس. مرۆڤ كاتێك كە دەجوڵێت یان بە توڕەبوون دەجوڵێت یان بە شەهوەت و حەز و كاتێكیش بیر دەكاتەوە، سوود لە هێزی عەقڵ و ژیری وەردەگرێت. پاشان هەر یەك لەم سێ‌ هێزەیان بە خاوەنی فەزیلەتێك دەژماردن و دەیانوت هەر یەكێكیان فەزیلەتێكی هەیە. دەیانوت فەزیلەتی هێزی توڕەبوون، ئازایەتی "شجاعت"ە و فەزیلەتی هێزی شەهوەت و حەز "پاكی"یە و فەزیلەتی هێزی ژیری و عەقڵ، "حیكمەت"ە. ئێستا هەر لەسەر ئەم پۆلبەندی و دابەشكارییە، ئەو گەندەڵیە ئەخلاقیانەی پەیوەستن بە دامەزراوە چڕەكان و ویستی خوازی روون دەكەینەوە.
وتمان فەزیلەتی هێزی توڕەبوون، ئازایەتییە. ئازایەتی بە مانای هەبوونی زۆر و قەلەندەری نییە، بەڵكو بەمانای زاڵبوونە بەسەر نەگونجاوی و ناسازگاری و بەركەوتنە لەگەڵ سەختی و نارەحەتیەكان. كاتێك كەسێك لە مەیدان و گۆڕەپانی سەختی و ناڕەحەتیەكان رابكات، توانای بەركەوتنی لەگەڵ ناسازگاری و ناتەباییەكانی نەبێت و نەتوانێ بەسەر هەوای خۆیدا زاڵ بێت، ئازا نییە. لە سیستەمی چڕی دیموكراسیدا، ئەم فەزیلەتە بە توندی هەڕەشەی لێدەكرێت. لە بنەڕەتدا سیستەمی توتالیتار كە تیایدا دەسەڵاتی چڕ بوونی هەیە و پێكهاتەی كۆمەڵایەتی – سیاسیان بە جۆرێكە كە تیایدا ترس بوونی هەیە، سیستەمی ترس فرۆشتن و سەندنەوەی ئازایەتی بوونی هەیە، ئەو سیستەمە سیستەمێكە تیایدا مرۆڤەكان ناتوانن خۆیان دەربخەن و خۆیان پیشانبدەن و بە كەسانی ناسروشتی و ناڕێك و خوار، چونكە فشارە دەرەكییەكان دەركەوتنی ئازایەتی نامومكین دەكات. هێزی توڕەبوون تەنها پەیوەندی بە جەنگ و جیهادەوە نییە. ئازایەتی، ئازایەتی عەقڵانیش دەگرێتەوە. دەربڕینی بۆچوون، دڕینی خورافە و خستنەڕووی تیۆریایەكی نوێ‌، ئازایەتی دەوێت. چەند قسەی چاك لە مێژووی رابردووی ئێمە و هەموو نەتەوەكانی تردا هەبوون، كە نەكراون و نەوتراون، لەبەرئەوەی ئازایەتی ئەخلاقی بۆ دەربڕینی ئەم قسانە بوونی نەبووە. ئەوەی وتراوە لەسەدای بچوكێكە لەوەی دەتوانرێ‌ بوترێ‌ و گەیشتبوویە عەقڵی تاكەكان. زۆرێك لە قسەكان یان توانی دەركەوتن و دەرخستینان نەبووە و بۆیان نەلواوە، یان بێژەرئازایەتی ئەخلاقی دەرخستنی ئەو گوتانەی نەبووە. لە كۆمەڵگەی تۆتالیتار و ستەمكاردا كە تیایدا هەوراز و نشێو و ئاستی نایەكسان بوونیان هەیە، ئەرك و كاری فیكریش هەر ئەم هەوراز و نشێوانە دیاری دەكەن و لەبەرئەوە شتەكان لە یەك شوێن كۆدەبنەوە، مێشكەكان فەرامۆش و ستەملێكراو و كەناردەخرێن و دەربڕینی هەر جۆرە بۆچوونێك لەگەڵ توندوتیژی و تۆقاندنی حكومەتەكان و باڵادەستەكان رووبەڕوودەبێتەوە.
كاتێك دووكەس پێگەو پلەی یەكسانیان هەبێت و لە پلەو پێگەی یەكساندا بۆچونی پێچەوانە دەرببڕن، گفتوگۆی نێوانیان مانای هەیەو لە دیالۆگی ئەو دوو كەسە گەشە فیكری بەرهەم دێت. بەڵام لەو شوێنەی دەبێت رەخنە لە خاوەن دەسەڵات و دەسەڵاتداران بگیرێت و كەموكوڕیو ناتەواوییەكانیان دەربخرێت و یان بە دەستەواژەی (مەولەوی) بەدوای لێكچون و گومانگەرایی بگەڕێین، لەوێدایە تاكەكان پێستی قسە دەڵێن و واز لە كرۆك و ناوەڕۆكەكەی دەهێنن. ئەمە گەندەڵییەكی ئەخلاقی و رەزیلەتێكە لە سیستەمە تۆتالیتارەكاندا دروست دەبێت و ڕوودەدات، لە كۆمەڵگەیەكی لەمجۆرەدا، پێست فرۆشان بەسەر ناوەڕۆك فرۆشاندا زاڵ دەبن، لەم سیستەمانەدا نەك تەنها ڕیزگرتن لە نەزان و سوكایەتی بە زانا دەكەن، بەڵكو ستەم لەخودی بیركردنەوەش دەكەن و پەرە بە بیركردنەوەی زەبونانە دەدەن. دووەمین هێز لە سێ هێزەكە، هێزی حەز و ئارەزوو (شەهوە)ە، واتە راكێشانی حەز و ئارەزووەكان و تێركردنی خواستەكان. هەموو ویستەكانی مرۆڤیان ناوناوە ئارەزوو (شەهوەت)، یان حەز و ئارەزووەكان و دەیان ووت هێزێك هەیە كە بەدوای ویست و خواستەكان و دابینكردنیاندا دەڕوات و فەزیلەتەكەشی پاكیزەیی(عفت)ە. پاكیزە، واتە، لە ئاستی مامناوەندا و بە شێوەیەكی مامناوەندانە رۆیشتن بەدوای ویست و ئارەزووەكانی خوددا، رۆچوون و زیادەڕۆیی نەكردن و ئەسیر و بەند نەبوونی هەواو هەوەس و ئارەزوو. ئەم هێزەش بە شێوەیەكی دڵنیا و بەتەواوی لە سیستەمێكی تۆتالیتاریدا دوچاری رەزیلەتی ئەخلاقی دەبێت و ئەوەی دژیەتی، واتە تەماع و سوربوون و زیادە ویستی و سنورداربوون و...هتد، لە جێگەیدا دادەنیشن. واتە، پاكیزەیی لە نێوچوو، ئەوكات وادەزانن بە حیجاب دەتوانن پاكیزەیی دروست بكەن. رەگ و ریشەی پاكیزەیی نەبوونی حیرص و زیادەویستییە، دەبێت ئەوە دابین بكرێ. ئێوە بیردەكەنەوە و وادەزانن زۆرێك لەو رەزیلەتانەی لەنێوان ئێمەدا بوون و ماونەتەوە، ریشەیان چییە؟ ئێمە ئامۆژگاری كەممان نەبووە، خوتبەو ئامۆژگاری ئایننی كەممان نەبووە. ئامۆژگاریكەر، نووسەر و زانای ئایینی و ئەخلاقی فراوانمان هەبوون. بەڵام بۆچی ئەوانە كاریگەرییان لەسەر واقیع نەبووە؟ بۆچی ئەم رەزیلەتانە هەروەك خۆیان ماونەتەوە؟ نهێنییەكەی ئەوەیە ئێمە لەو سیستەمانەدا ژیاوین كە رەزیلەت جێكەوتی تیایاندا هەیە. كاتی نزیكبوونەوە لە چەقی دەسەڵات بوویە ئامانج، ئیدی هەموو شتێك بەوە پێناسە دەكرێت. مرۆڤ بەئاسانی دەبێتە گوێ لەمست و پیاهەڵدەر و مافی ئەوانی تر ژێر پێی دەخات تاكو بەرەو سەرەوە بڕوات. لە سیستەمێكی لەمجۆرەدا مافی مرۆڤ لە بنەڕەتدا شكۆفە ناكات و لق دەرناكات و ناڕوێت. لەم سیستەمەدا، لە بنەڕەتدا ستەم ئاراستە دەكرێت و دەخرێتەڕوو، چونكە پاكیزەیی كە فەزیلەتی هێز حەز و ئارەزووە و جڵەوكردنی ویست و خواستەكانە، پاك لە ناو دەچێت و دەڕوات. بە گوتەی "مەولانا":
چون گمع خواهد ز من سلگان دین
خاك بر فرق قنـــاعت بعد از این (مەسنەوی مەعنەوی، دەفتەری پێنجەم، بەیتی، 2695)
واتە: (كە تەماع هات بۆ لام ئەی سوڵتانی دین، ئیدی پاش ئەمە خاك بەسەر قەناعەتمدا دێت). گەر ئەو پلە باڵایە تەماع پەسەند بكات، دەبێت خاك بەسەر قەناعەت و پاكیزەییدا بكرێت و بخرێنە ناو گڵەوە. بەڵام چی بەسە حیكمەتدا دێت كە فەزیلەتی هێزی عەقڵە؟ لە بنەڕەتدا كەسی حەكیم ئەو كەسەیە زیرەك بێت و بە شێوەیەكی مام ناوەند و میانەڕەوانە و راست و دروست سوودی لێوەر بگرێت. لە سیستەمی ستەمكاریدا، زیرەكی چەمكی شەیتانی پەیدا دەكات بەوەی بە رەزیلەتی هێزی عەقڵ دەژمێردرێت. هەواڵێك لە حیكمەت بوونی نییە، بەڵام تاكو بتەوێ‌ شەیتان شیفەت و زرنگی و پیاوی رەندی بەرچاو دەكەون. ئایا یەكێك لەو هۆكارانەی عاریفان لە سیستەمە ستەمكارییەكانی پیشوودا، زیرەكی –كە مانای شەیتانیبوونی هەبوو- یان بە خراپ دەزانی و بانگەشەی تاكەكانیان دەكرد عەقڵ نەخەنەكار و زیرەك بەكارنەهێنن و عیشقیان دەخستە جێگەیەوە، هەر ئەمە نەبوو؟ زیركـــی بفروش و حیرانــی بخـــر
زیركی ڤـــــن اسـت و حیرانی نڤـر
داند ان كــو نیك بخت و محـرم است
زیركی ز ابلیس و عشق ز ادم است (مەسنەوی مەعنەوی،
دەفتەری پێنجەم، بەیتی، 2695)
واتە: (زیرەكی بفرۆشە و حەیرانی بكڕە، زیرەكی گومانە و حەیرانی روانینە، ئەوەی زانی كە خۆشبەخت و مەحرەمە، زیرەكی لە ئیبلیس و عیشق لە ئادەمەوەیە). بە گوتەی "مەولانا" تاكە خۆشبەختەكان و ئەو كەسانەی مەحرەمی نهێنییەكانی حەقیقەتن، دەزانن و تێدەگەن زیرەكی و چۆن و بۆچی هەمیشە شەیتانانە و ئیبلیسانەیە و رەگەز و كاڵایەكە لە دوكانی شەیتان دەیفرۆشن. لە بەرامبەردا عیشق و عاشیقی پەیوەندییان بە ئادەمەوە هەیە و گرنگترین سیفەتی عاشیق، لەخۆبوردەیی و تەسلیمی بێ‌ چەند و بۆچییە كە كتومت لە بەرامبەر زیرەكیەكانی شەیتاندا دەوەستێت. لەخۆبوردن، فیداكاری و وازهێنان لە خود لە مرۆڤن و لە كارەكانی مرۆڤن و لە بەرامبەردا، زیرەكی، دووڕوویی و تەڵەكەبازی كاری ئیبلیسن. بەمجۆرەیە كە فەزیلەتی هێزی عەقڵ كە حیكمەتە و لەم جۆرە سیستەم و پێكهاتانەدا بۆ رەزیلەتی هێزی عەقڵ دەگۆڕێت. لەبەرئەوە باشترین پێوەر بۆ ئەوەی بڕیار بدەن كە ئایا سیستەمێك مەشروعە یان – بە چاوپۆشین لەوەی رەزامەندی گشتی لەسەرە كە بێگومان ئەمە مەرجە- بریتییە لەوەی ببینین و بزانین ئایا ئەو سیستەمە، ئیختیارێك بۆ مرۆڤەكان دەهێڵێتەوە یان نا؟ ئایا توانای هەڵبژاردن لە نێوان بژاردە یەكسانەكان دەهێڵێتەوە یان نا؟ وە ئایا ئازایەتی، پاكیزەیی، حیكمەت وەردەگرێتەوە یان بەهێزی دەكات؟ ئەمانە پێوەر گەلی زۆر شیاو و گرنگن. ئەم پێوەرانە، هەم بۆ هەڵسەنگاندنی سیستەمە سیاسییەكان و هەم بۆ سیستەمە كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكان بە سوودن و رەگ و ریشەكان لە رووی میوەكانەوە دەناسێنن. ئێمە بۆ دارشتنی سیستەمێكی دادپەروەرانە نابێت بەدوای چەمكێكی زۆر دەگمەن و ئاسمانی و دەستنەكەوتوو لەمەڕ عەدالەت بڕۆین. هەر بەو جۆرەی پێشتر وتم، عەدالەت كۆی كۆمەڵە فەزیلەتێكە، نەك زیاتر. ئەگەر لە كۆمەڵگەیەكدا كۆی كۆمەڵە فەزیلەتێك بوونیان هەبێت، ئەو كۆمەڵگەیە كۆمەڵگەیەكی دادپەروەر و عادیلە و ئەگەر بوونیان نەبێت، دادپەروەر نییە و ناتوانرێ‌ بە هیچ ئامرازێكی تر ناوی عەدالەتی پێوە بچەسپێنین. ئەو دامەزراوەیەی كۆمەڵگە بەڕێوە دەبات، كاتێك دادپەروەرە زەمینەی دەركەوتنی فەزیلەتە ئەخلاقییەكان لە كۆمەڵگەدا فەراهەم بكات و ئەگەر نەیكات هەرچەند بە پێی بانگەشە و بینا لەسەر تیۆریای "ئەفلاتۆن" حكومەت و حیكمەتی كۆكردبێتەوە، لە رووی میوەكانییەوە دەناسرێتەوە ئەو رەگ و ریشەیە گەندەڵە و عەدالەتێك بوونی نییە. بۆ رەخنەگرتن لە سیستەمێك، تیغێكی بڕەرتر لە ئەخلاق بوونی نییە. ناتوانرێ‌ بەناوی فەرمانڕەوایی حەكیمەوە پەردە بەسەر فەزیلەتەكاندا دابدرێت. ●●● تێبینی: ئەم بابەتە بەشێكە لە كتێبی (ادب قدرت، ادب عدالت) و هەموو كتێبەكە بۆ زمانی كوردی وەرگێڕدراوە و ئامادەی چاپە.
1. ئەم وتارە ساڵی (1381) دراوە.
2. فەیلەسوفێكی ئینگلیزە و ئەم گوتەیەی چەندین جار لە نوسینە هاوچەرخەكاندا بەكارهاتووە. كە دەڵێت: (دەسەڵات گەندەڵی دەهێنێت و دەسەڵاتی ڕەها، گەندەڵی ڕەها دەهێنێت).
3. ئەم هەر وەك ئەو ئامۆژگارییانە بوون كە لەبارەی "عەقڵ و عیشق"ەوە هەیانبوو، دەیانوت: عاقڵی وەكو گەڕانە بەناو دەریادا، گەوهەر بەدەستەوە دەدات، بەڵام مەترسی لەناوچوون و نوقم بوونیشی لەگەڵدایە. بەڵام عاشیقی سەر سپاردن و سەلامەتیە، بە گوتەی "مەولانا":
عشق چو كشتی بود بهر خواص
كم بود افت بود اغلب خــــلاص
4. لە بنەڕەتدا عەدالەت شتێك نییە جگە لە كۆمەڵە فەزیلەتێك، واتە عەدالەت فەزیلەتێكە لەسەرووی فەزیلەتە ئەخلاقیەكانی ترەوە نییە، عەدالەت كۆی فەزیلەتە ئەخلاقیەكانە. هەر لەبەرئەمە عەدالەت چەمێكی زیادەیە، هەڵبەتە زیادبوونی بو مانایە نییە عەدالەت چەمكێكی هیچ و وەهمی بێت، بەڵكو مەبەست ئەوەیە شتێكی تر نییە لەسەرووی فەزیلەتە ئەخلاقیەكانەوە.
سەرچاوە:
ادب قدرت، ادب عدالت، عبدالكریم سروش، نشر صراگ، چاپ اول، 1385. ●
237 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Sunday, November 29, 2020
زیاتر
جەنگی ئەمەریكا و ئەفغانستان
نووسینی: نەجمەدین فارس
كێ ئه‌و سه‌ری گه‌ردوون ده‌بینێت؟
د. جەواد بشارە
وه‌رگێڕ : تاریق كارێزی
ئیخوان ئەلموسلیمین و چارەنووسی بزاوتی ئیسلامیی لە میسر
خوێندنەوەیەكی مێژوویی - سیاسییە
نووسینی: بەرزانی مەلا تەها
سه‌ردانه‌كه‌ى كازمى چیمان پێ ده‌ڵێ؟
سەرتیپ قەشقەیی
دیکتاتۆرەکان هەمیشە براوەن! تەنیا یەکجار دەیدۆڕێنن
ئەردەڵان فەرەجی
له‌باره‌ى ئه‌خلاقی سیاسییه‌وه‌
پ.د. ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د فه‌ره‌ج
نوێگەريی..
زه‌به‌نگ به‌هادین
بێ رێکەوتن کازمی پارە بۆ هەرێم دەنێرێ
سالار مەحمود
پەیوەندی نێوان "پێناسەكردن" و هزر و بیری ناسیۆنالیستی
سەلاح بایەزیدی
كازمی.. دوادەرفەتی ئەمەریکاو ھەڵسانەوەی عێراق؟
ئەبوبەکر کاروانی
ڤایرۆسی كۆرۆنا و پڕۆسه‌ی خوێندن
پ.د. وه‌لی مه‌حمود حه‌مه‌د*
قەوارەی هەرێم؛ لە هەڵێنجانێکی مێژووییەوە بەرەو گوتارێکی ئایندەساز
د.هەردی مەهدی میکە
كاریگه‌ری هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مریكا له‌ سه‌ر توركیا
شنۆ هیرانی
کورد و حیزبوڵڵا و ئیسرائیل
ئالان م. نوری
کوشتنی روحی ئاینەکان
حەبیب محمد دەروێش
بوون و ماهیەت
شاهۆ عوسمان
پێناسه‌كردنه‌وه‌ی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی جیهان له‌دوای كۆرۆناوه‌
نوسینی: ئان ماری سڵۆته‌ر
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
کاتێک تەلەفیزیۆنێک ئارامیی وڵاتێک تێکئەدات..!
مه‌ریوان وریا قانع
ئایا لە ڕۆژئاوا ئاین و دەستەڵات تەواو لێك دابڕاون؟
ئیبراهیم مەلازادە
چاكسازیی سیاسی: له‌ چیدا، چۆن و بۆچی؟
د. ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د فه‌ره‌ج
فەرەنساو موسڵمانەکانی: سەرنجێکی کورت لەپەیوەندیی نێوان ئیسلام‌و تێرۆر
مەریوان وریا قانع
تورکیا چی دەوێ؟ میساقی میللی چیە؟
ئاسۆس هەردی
كتێبی "گڵێجاڵ لە بەڵگەنامە و بیرەوەرییەكاندا"
ئامادەكردنی: كۆچ
پەڕلەمان و کارکردن بۆ سنوردار کردنی ئازادیەکانی تاک و میدیا
عومەر عەلی
ئەمریكا و كۆتایی بەرپرسیارێتی
د. سەردار عەزیز
چەق و چێوەی سیاسەتکردن پارتی ،یەکێتی، ئەوانی دیکە
ڕەسوڵ خدر
کورد و عێراق
عەتا قەرەداخی
‏کۆتایی تارماییەکانی عیراق
‏پەری مامەسێنی
له‌نێوان پزیشكی و ئابوریناسیدا (ده‌رباره‌ی ریشه‌ی كێشه‌ ئابوریه‌كان و چاره‌سه‌ر)
جیهانگیر سدیق گوڵپی
ریکلامکردن: کوشتنی بەرهەمی خۆوڵاتی
نەوزاد جەمال
سانسۆر.. بەرهەمی بیرێکی فاشیستانەیە
فەرهاد شاکەلی
قسەیەکی کورت دەربارەی: ڕێکەوتنی نێوان ئیسرائیل و ئیمارات
خەسرەو سایە
كورسی بۆ نەتەوە یان بۆ ئەدەب
جەبار جەمال غەریب
لوبنان و هەرێمی کوردستان
بەیار عومەر
عێراق و ئەمریکا: کۆتایی پشوو؟
د. سه‌ردار عه‌زیز
ئۆپۆزسیۆن لە غیابی حیزبە تەقلیدیەکاندا
گۆران هەلەبجەیی
ئەخلاقیاتی گاڵتەکردن بە ژیانی مرۆڤ
مه‌ریوان وریا قانع
شه‌رم و سیاسه‌ت
ئاراس فەتاح
پڕۆسه‌ی به‌لۆنیا یان پڕۆسه‌ی وێرانکردنی خوێندنی زانکۆیی!!
عبدالقادر گڵۆمانی
لە پەراوێزی پرۆژە یاسای ”ڕێکخستنی میدیای ئەلکترۆنی“دا: بێدەنگیی یان پیسدەنگیی؟
مه‌ریوان وریا قانع
ئارکۆن و ڕەخنەی عەقڵی دینی
ئەحمەد ڕەسوڵ
گـــەورە و گــــرگــــــن (حوکمدارە شۆڕشگێرکانمان)
حەبیب محەممەد دەروێش
زمانی راگەیاندنی کوردی و خاڵیبوونەوە لەواتا
نەوزاد جەمال
م. ئۆنفرێ: سەرمایەداری ئەوەندە بەڕێز نییە پاش پەتاكە بەخۆیا بچێتەوە
ئازاد حەمە
پێگەیی سیاسی کورد و هێزەکانی بە هیچ ڕێژیمێك لەبن نایەت
محەممەد سلێمانی
ئێستا ژیان نیشتیمانمە
بەختیار عەلی
زمان لەنێوان ململانێی شیعر و فەلسەفەدا
مەسعود بابایی
كارەساتی لوبنان و پوچگەرایی!
مەلا بەختیار
ماكرۆن پشتیوانی لەبەغدا كردو هەرێمی ئاگاداركردەوە
سەرتیپ جەوهەر
خۆزگەخواستن بە داگیرکەران: لە چاوەڕوانیی بەربەرییەکاندا
مەریوان وریا قانع
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010