جەنگی ئەمەریكا و ئەفغانستان
نووسینی: نەجمەدین فارس

پێشەكی :
ئەمە لێكۆڵینەوەیەكی مێژوویی سیاسیە لەسەر جەنگی (ئەمریكا - ئەفغانستان)، یان (داگیركردنی ئەفغانستان لە لایەن ئەمریكا)وە. ئەم ڕووداوە یەكێكە لە ڕووداوە گرنگەكانی مێژوو كە تاوەكو ئێستەش نوسین و توێژینەوەی بەردەوامی لەسەر دەكرێت و كاریگەری گەورەی هەیە لەسەر ڕەوشی سیاسی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و چەند جەنگ و ململانێیەكی دیكەشی بەدوای خۆیدا هێنا. ئەم ڕووداوە كتوپڕ نەبووە و لە ئەنجامی كۆمەڵی هۆكار بووە كە بنچینەكەی بۆ مێژوویەكی دورتر دەگەڕێتەوە. بۆیە پێویستە بۆ بەرچاوڕونی خوێنەر هەموو ئەوانە بە وردی باسبكرێت. هەر بۆیە لەم نوسینەدا بە وردی بارودۆخی ئەوكاتەی (ئەفغانستان )مان باسكردووە لەڕووی (جوگرافی و سیاسی و ئاینی و كۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە) وە، گرنگی ناوچەیی و خاكی (ئەفغانستان) لەو كاتەدا و هەروەها ئەو داگیركاری و پەلامارانەی كە بە درێژای مێژوو ڕوبەڕووی بۆتەوە. دەوڵەمەندی ئەو وڵاتە و باسكردن لە بەرژوەندییەكانی (ئەمریكا) لەو ناوچەیە. دواتر چۆنیەتی هاتنەسەر دەسەڵاتی كۆتا دەسەڵاتی پێش جەنگەكە و مەترسییان بۆ سەر (ئەمریكا) و بەرژوەندییەكانیان. تێكچوونی پەیوەندییەكانیان و هۆكارەكانی هێرشی (ئەمریكا) بۆ سەر (ئەفغانستان).دواتر باسكردن لە هێرشەكە و روخانی دەسەڵات لەو وڵاتە و پێكهێنانی حكومەت.
بۆ ئەم بابەتە سەرچاوەیەكی زۆری (عەرەبی و فارسی)مان بەكارهێناوە كە بەشێكیش لەوانە سایت و ماڵپەری ئەنتەرنێنتن. لەم باسەدا سەرچاوەی كوردی زۆر دەگمەنە یان دەتوانین بڵێین كە هەر نییە. لەگەڵا بوونی كەم و كوڕییەكی زۆر تیایدا بەڵام هیوام وایە كارێكمان كردبێت كە جێگەی دڵخۆشی خوێنەرەكەی بێت و چێژ لە زانیارییەكان وەرگرێت. بەرچاو ڕونیەك بدات چونكە وادەزانین ئەم ڕووداوە پەیوەندییەكی زۆری بە سیاسەتی ئێستەی (ئەمریكا) وە هەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
پێڕستی بابەتەكان :
بەشی یەكەم: بارودۆخی ئەفغانستان و ناوچەكە
باسی یەكەم: ئەفغانستان لەڕووی جوگرافیاییەوە
باسی دووەم: ئەفغانستان لەڕووی ئاینی و كۆمەڵایەتییەوە
باسی سێیەم: لەڕووی كۆمەڵایەتی و دابەشبوونی دانیشتوانەوە
باسی چوارەم: ئەفغانستان لەڕووی ئابوورییەوە
بەشی دووەم: گۆڕانكارییە سیاسییەكان و جەنگەكە
باسی یەكەم: بارودۆخی سیاسی ئەفغانستان ناوچەكە
باسی دووەم: ئەمریكا و هۆكارەكانی هێرش بۆ سەر ئەفغانستان
باسی سێیەم: هێرشی (ئەمریكا)بۆ سەر (ئەفغانستان)
باسی چوارەم: ئەنجامەكانی جەنگەكە
ئەفغانستان لەڕووی جوگرافیاییەوە:
ئەفغانستان سەر زەمینێكە بە ژمارەیەك شاخ دەورە دراوە و دەورا و دەوری وشكانییە، دەكەوێتە دڵی قاڕەی ئاسیاوە، ئەم سەرزەمینە لە نیوە گۆی باشورە و لە نیوە گۆی ڕۆژهەڵاتە، دەكەوێتە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە، ڕوبەرەكەی نزیكەی (652،225) كیلۆمەتری چوارگۆشەیە، (40)هەمین وڵاتی جیهانە لەڕوی زۆری ڕوبەرەوە، درێژی سنورەكانی ئەفغانستان نزیك بە (5800كم) .(2384كم) لە باكورەوە لەگەڵا وڵاتانی (تاجیكستان-ئۆزبەكستان-توركستان). هەروەها (2240كم) لە باكوری ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵا(پاكستان).(73)یان(93كم) لەڕووی باكوریەوە بەتەنگەبەری (واخان)و بە ناوچە موسوڵمان نشینەكانی سنجان(سین كیانگ). لە جمهوری چین (855)یان(930كم).لە ڕۆژئاواشەوە لەگەڵا (ئێران) (619كم) لەگەڵا ناوچەی (خۆراسان)ە. زۆرترین دووری لە ڕۆژهەلاتەوە بۆ ڕۆژئاوای وڵاتە (1240كم).وە لە باكورەوە تا باشوور (855كم). وە كەمترین دوریشی لە ئاوە ئازادەكانی جیهان نزیكەی (500كم)(1). بەشی زۆری وڵاتی ئەفغانستان لە باكور و لە ڕۆژهەلاتەوە زیاتر شاخاوییە و بەردەڵانە و سەرووی بەرزاییەكان بە بەفر داپۆشراوە. كێوەكانی (هندوكــــش) بەدرێژایی (600كم) و پانی (100كم) لە باكوری ڕۆژهەڵاتەوە بەرەو باشوری ڕۆژئاوا و تاڕادەیەكیش بەناوەڕاستی وڵاتدا تێدەپەڕێت.ئەم كێوانە نیوەی خاكی ئەفغانستانیان گرتووە و بۆ شارەكانی (كابوڵا و قندهار و هەرات)گرنییەكی زۆری هەیە.ئەم بەرزاییانە تاوەكو ڕوو لە ڕۆژئاوا دەكات و بەرەو ئەوێ درێژ ئەبێتەوە بەرزاییەكانی كەم دەكات، بەتایبەتی لە ناوچەكانی سنوری لەگەڵا (ئێران)كێوەكان دەبنە چەندین گرد وتەپۆڵكەی بچوك. لەبەرزاییەكانی (هندوكش)بە هەمیشەیی بەفری لەسەرە. تەنانەت لە وەرزی هاوینیشدا بەفری بەسەرەوەیە. لە ناوچە شاخاوییەكانی باكور و ناوچە بەرزاییەكان گەلێك دۆڵ و دەشتی تێدایە كە ئاو و هەواو سەوزاییەكەی گەلێك دڵڕفێنە، وای كردووە كە گەلێك باخ و بێستانی گەورەی لێبێت. لەگەڵا بوونی لەوەڕگەی گەورە و شوێنی بەخێوكردنی ئاژەڵا و پەلەوەر و بەرهەمهێنانی جۆرەها سەوزە و میوە . لەڕووی جێولۆجی و كەش و هەواوە جیاوازیەكی زۆر دەبینرێت لە خاكی ئەفغانستاندا، وەك بوونی كێوی زۆر بڵند كە سەر دەدات لە فەلەك. هەروەها لەبەرامبەریشدا دۆڵی هەزار بە هەزاری زۆر قوڵی تێدایە، بارانی بەهاری هەیە و هاوینی وشكە، زستانانی زۆر ساردە و هاوینانی زۆر گەرم .بەرزاییەكان بە درێژایی ساڵا بەفری بەسەرەوە نیشتووە و سەرزەمینێكیش لە نزمایی هەواكەی وشك و سوتێنەرە، ئەم جیاوازیەش كاریگەری لە ژیانی كۆمەڵایەتی دانیشتوان هەیە(2).
ئەفغانستان لەڕووی ئاینی و كۆمەڵایەتییەوە:
لە ئەفغانستان یەكەم ئاینی ڕەسمی و لەسەرەتاوە ئاینی (زەردەشتیەت)بووە كە لەلایەن بانگەوازكەرەكەیەوە (زەردەشت)سەری هەڵداوە و بەخۆی ڕووی لەو ناوچانەكانی ئەفغانستان كردووە، فەرمانڕەواكە ئاینەكە وەردەگرێت و یارمەتی بڵاوبوونەوەشی دەدات، لەسەردەمی باڵادەست بوونی ئاینی (زەردەشت)ییەت زمانی (ئوستایی)لە ئەفغانستان ڕەواجی هەبووە، هەورەها لەسەردەمی (موریەكان) و (كوشانیەكان) ئاینی (بودایی) بوونی بووە(3). هاتنی موسوڵمانان بۆ ئەم ناوچانە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی خەلیفەی سێیەمی (راشدین) (عوسمانی كوڕی عەففان)كە لە ساڵی (32ك) كۆچی دوایی كردووە. بە سوپایەك بەسەركردایەتی (ئەحنەفی كوڕی قەیس)دواتر و دوبارە بەسەركردایەتی (قوتەیبەی كوڕی موسلیم) هاتونەتەوە و بەشێكی زۆری ناوچەكان كەوتۆتە ژێر دەسەڵاتیان(4). لە ئێستادا لەڕووی ئاینییەوە 99% دانیشتوانەكەی موسوڵمانن، 80% سوننە مەزهەبن و 20% شیعە مەزهەبن، هەورەها لەگەڵ بوونی ڕێژەیەك لە هەڵگرانی ئاینی (هندوسی و سیخی)كە دەكەونە شارە جیاوازەكانەوە لە (جلال ئاباد) و (كابوڵا) و (قەندەها)(5). ئەگەر باس لە چۆنیەتی هاتنەنانەوەی موسوڵمانان بكەین بۆ ئەم ناوچانە و هەروەها بڵاوبوونەوەی ئاینەكە لەناو دانیشتواندا ئەوە بە تەنها بۆخۆی توێژینەوەیەكی ورد و دور و درێژی دەوێت، بۆیە بەو چەند دێڕەی سەرەوە كورتمان كردۆتەو !. ئەگەر چاوێك لە بارودۆخی ئەفغانی بكەین دەبینین ئاینی ئیسلام جۆرێك لە یەكگرتووی دروستكردووە لەناو كۆمەڵگەدا، كە هەموویان كۆ دەكاتەوە و ڕۆژانە و مانگانە و ساڵانە و هەر ماوەیەك جارێك بەكۆمەڵا ئاهەنگ و بۆنە ئاینیەكانیان ئەنجامدەدەن، مزگەوت و شوینی پەرستنەكانیان پڕ دەبێت لە نوێژخوێن، مزگەوتەكان زۆرجار تەنها شوێنێك نین بۆ نوێژكردن بەڵكو كۆبوونەوەی كۆمەڵایەتی تیا ئەنجام دەدرێت و ئاهەنگەكانی تیا دەگێڕدرێت و وانە زانستی و ئاینییەكانی تیدا دەخوێنرێت.
لەڕووی كۆمەڵایەتی و دابەشبوونی دانیشتوانەوە:
لەڕووی دابەشبوونی دانیشتوانەوە ئەفغانستان پێكهاتووە لە كۆمەڵێك خێڵا و هۆزی یەك لەیەك جیاواز كە بەم شێوەیە دابەشبوون لە وڵاتدا: (پشتوون 40% ، تاجیكی 25% ، هزارە 20% ، توركومانی 2% ، ئۆزبەكی7، 5%)وە كۆمەڵە و خێڵەكانی دیكە 4، 5% پێكدەهێنن(6). لەڕووی زمان و ئاخاوتنەوە بەم شێوەیە دابەشبوون: زمانی (داری) بەربڵاوترین شێوازی زمانە لە (ئەفغانستان)دا كە نزیكەی 40% بەم شێوە زارە دەدوێن، هەروەها(پشتوونی)بە دووەم زمانی ڕەسمی دادەنرێت كە 35%ی زمانی (ئەفغان)ییە.زمانی (ئۆزبەكی) 8%ی گەل دەكات، هەروەها زمانی (عەرەبی)یش بەشێكی زۆر كەم قسەی پێدەكەن بەهۆی بوونی لە خوێندنگە ئاینییەكاندا.بەلام بەشێوەیەكی گشتی زمانی (پشتوو)یی زیاتر بەكاردەهێنرێت.لە (ئەفغانستان)نزیكەی (20) گروپ و كۆمەڵەی جیا بونیان هەیە و دەژین، هەر كۆمەڵێك زمان و داب و نەریت و ژیاری جیای هەیە، زۆربەی ئەفغانیەكان هەست و سۆز و وەلائیان بۆ خیڵا و هۆزەكانی خۆیان هەیە و ئەمەش پەلدەكێشێت بۆ هەستی نیشتمانپەروەری و خۆش ویستنی وڵاتەكەیان. وەك باسكرا (پشتوونییەكان)زۆرینەن لەڕووی زمانی بەكارهێنراوەوە لە ولاتدا و دەكەونە بەشی باشووری وڵاتەوە، نزیك بە (پاكستان). هەروەها (تاجیك)یەكانیش دەكەونە باكور و ناوەڕاستی وڵاتەوە. زۆرینەی دانیشتووان لەڕووی ئاینییەوە 99% موسوڵومانن و بەشی زۆرینەشیان سوننی مەزهەبن كە ئەمە ڕەنگدانەوەی زۆری هەیە لەسەر لایەنی كۆمەڵایەتی ولات، كە لە لایەنی خێزانی و زۆربەی لایەنەكانی دیكە بەتەواوی ڕەنگدەداتەوە.زۆربەی خیڵا و هۆز و تیرەكان گەورە و سەركردەی تایبەت بە خۆیان هەیە بەناوی (الملا)وە. لەو كۆمەڵگەیەدا هەردوو ساڵنامەی (هجری و شمسی)بەكاردەهێنرێت و مانگەكان و ساڵەكانیان بەو شێوەیە دابەشكردووە. دروشمەكانیشیان بۆ لایەنی ئاینی دەگەڕێتەوە، هەروەها كاریگەری گەورەی زانایانی ئاینی بەسەر كۆمەڵگەوە ناكرێت لەبیر بكەین، زانایانی ئاینی پێگە و ڕۆڵی گەورەیان هەیە چ لە ڕابردوو و چ لە ئێستادا، زۆر پیاوی گەورەیان تیادا دەركەوتووە بەدرێژایی مێژوو وەك (ابو حەنیفە). لەبواری تردا وەك (زمان و ئەدەب و بەلاغە و هتد....)لە نمونەی (الزمخشری) و (السكاكی) و (التفتازانی) و دەركەوتنی گەورە بیرمەند(جمال الدینی الافغانی) هەروەها زمانی عەرەبی لە قوتابخانەكان دەخوێنرێت لەپاڵا زمانی (پشتووی و فارسی) ئەو فارسییەش كە بەكاردەهێنرێت لە نوسیندا بە كاریگەری زمانی عەرەبییە. زانستگە گەورەكان لەو وڵاتە شەریعەت و زانستە ئاینییەكانی تیادا دەخوێنرێت و گرنگی بەرچاوی پێدەدرێت، وەك (دارالعلوم) لە (كابوڵا) وە (فخرالمدارس) لە (هەرات). زۆرینەی دانیشتوان لەو وڵاتەدا لەسەرووی(15) ساڵییەوەن و خوێندنەوەو نوسین دەزانن، لە (7-10)ساڵی دەخرێنە بەر خوێندن، بەلام زۆرێكیش لە مناڵی ئەفغانی بێبەش بوون لە خوێندەواری بەهۆی كەمی ژمارەی مامۆستا و قوتابخانە(7). بەشێوەیەكی گشتی دەردەكەوێت كە وڵاتی ئەفغانستان كاریگەری ئاینی لەسەرە، لەگەڵا بوونی كاریگەری كلتوری كۆنی خۆیان لەسەریان كە ئەوەندە بە پیرۆز سەیر دەركرێت كە تێكەڵا بە ئاینەكەیان كردووە و زۆرێكیشیان بە ئاینی دەزانن.
ئەفغانستان لەڕووی ئابوورییەوە:
ئەفغانستان بە یەكێك لە وڵاتە هەژارەكان هەژمار ئەكرێت كە سێ بەشی دانیشتووان ڕۆژانە كەمتر لە (2) دۆلاریان دەستدەكەوێت، بارودۆخی ئابووری لەو وڵاتە هەردەم بەرەو خراپی ڕۆیشتووە، لەگەڵ بوونی ململانێ و داگیركاری بەردەوام.بەشێوەیەكی گشتی داهاتی ئەو وڵاتە لە چەندین سەرچاوەوەیە: كشتوكاڵ و بەخێوكردنی ئاژەڵا و پەلەوەر : ئەم لایەنە زیاتر لە(62%)ی كۆی داهاتی گشتی وڵاتە و ڕێژەی دەستی كاریش تیایدا(69%)ی كۆی گشتی دەستی كارە، كشتوكاڵا ڕۆڵێكی گرنگ دەبینێت لە ئابووری ئەفغانستاندا، زۆرجار لەو وڵاتە كێشەی دابەزینی ئاستی ئاو و وشكی و نەمانی ئاو كێشەی بۆ زەوییە كشتوكاڵییەكان دروست كردووە، هەروەها بۆ جوتیارانیش. هەرچەند دەوڵەت هەوڵیداوە چارەسەری بكات بە دروستكردنی بەنداو و بە یارمەتی وڵاتانی دەرەوە، هەروەها بوونی كێشەیەكی دیكە لە كەرتی كشتوكاڵیدا بەكارهێنانی ئامێری كۆنە لەلایەن جوتیارانەوە و نەشارەزایی جوتیاران لەشێوازی كشتوكاڵی نوێ و دوبارە كردنەوەی هەمان شێوازە كۆنەكە كە هەبووە. ئەمەش بۆ نەبوونی دام و دەزگای پێویست بەو بوارە و نەبوونی سەنتەری توێژینەوەی زانستی بە كشتوكاڵا دەگەڕێتەوە. دەتوانین ئاماژە بۆ بوونی بەرهەمهێنانی ڕووەكی(خەشخاش)بكەین كە ئەفغانییەكان سودێكی زۆری لێدەبینن بۆ بەهەمهێنانی (تریاك-افیون)لەزۆربەی شێوازەكانی و بازرگانی پێوە ئەكەن و داهاتێكی باشیان دەستدەكەوێت، بڕی ئەو زەوییەی كە بۆی دیاریكراوە بەزیاتر لە (3500)دۆنم دەخمڵێنرێت (8).
هەورەها لە ئەفغانستان ئاژەڵا و پەلەوەر بەخێو دەكرێت لە جۆرەكانی (بزن و مانگا و مەڕ و مریشك و قاز و هتد...)كە ئەمانە بەشێكی زۆری هاوڵاتیان پێوەی خەریكن و داهاتێكی باشیان لێوە دەستدەكەوێت. ئەفغانستان لەڕووی كانزا و سامانی سروشتی زۆر دەوڵەمەندە بەڵام دەرناهێنرێن و خزمەت ناكرێن، وە حكومەت دەستی بەسەر سەرجەم ئەو كانانەدا گرتووە، لەو وڵاتەدا گازێكی سروشتی زۆر بوونی هەیە كە لەساڵی(1960)دۆزرایەوە، هەروەها بوونی كانی (خەڵوز و خوێ و ئاڵتون)وە بوونی(ئاسنی خاو)كە بەكارناهێنرێن و دەرناهێنرێن.وە لە ڕووی بەردی بەنرخ و گرانبەهاوە بە یەكێك لە وڵاتە سەرەكییەكان هەژمار دەكرێت، بەتایبەتی لەڕووی ناردنە دەرەوەی بەردی(لازورد و یاقووت و جمشت و هتد..). بەڵام پیشەسازی لەو وڵاتەدا لە چەندین پیشەسازی بچووك تێناپەڕێت، كە لەهەندێك شوێن ڕستن و چنین دەكرێت و لەگەڵا بوونی كارگەی بەرهەمهێنانی چیمەنتۆ و لە قوتونانی بەرهەمی خۆراكی، هەروەها پیشەسازی ئاڵتون و زێڕ كە بۆ ڕازاندنەوە بەكاریدەهێنن كە ئەویش ڕێژەیەكی كەمە، دروستكردنی جل و بەرگ و بەرماڵا كە ئەوانیش یەكێكن لە كارە دەستییەكانی ئەو وڵاتە(9). هەموو ئەمانە بەشێوەیەكی گشتی بەشدارن لە پرۆسەی ئابووری ئەفغانستان و بەشێكی داهاتی وڵات پێكدەهێنن.
بارودۆخی سیاسی ئەفغانستان و ناوچەكە:
بەڕاستی ئەگەر بمانەوێت باسێك لە مێژووی سیاسی ئەو ولاتە بكەین ئەوا دەیان پەڕەی دیكەی دەوێت و باسەكە درێژ دەبێتەوە كە ڕەنگە كەمێك دوربكەوینەوە لە مەبەستی سەرەكیمان. بەڵام چەند ڕوداوێكی گرنگ باسدەكەین كە لەڕووی سیاسی یەوە كاریگەرییان بووە بەسەر ئەو وڵاتەوە كەدوچاری داگیركاری و وێرانكاری بووە. - بۆ یەكەم جار هێرشی (ئەسكەندەری گەورە)لە نزیكەی ساڵی (330)پ.ز. كەهاتۆتە ناوچەكانی ئەفغان و و شەڕی گەورە ڕویداوە لەنێوان سوپاكەی و خێڵە ئەفغانییەكان. - پاش (200)ساڵا لە مێژووی هێرشەكانی (ئەسكەندەر)دوبارە ئەم ناوچانە دوچاری داگیركاری و كاولكاری بووەتەوە لەنمونەی (جەنگیزخان) و بەدوایدا چەندین هێرشی دیكە لە گرنگترینیان (تیمورلنگ).
- هەروەها لەنێوان ساڵانی (1839-1919ز)ئەفغانستان وە خاكێكی دابڕاو لەنێوان هەردوو زلهێزی (بەریتانیا و ڕوسیا) ماوەتەوە و زۆرجار توشی داگیركاری بۆتەوە و بۆتە مەیدانی جەنگی (بەریتانیا-ڕوسیا)، وەك ئەوەی لەنێوان ساڵانی (1839-1842ز)یەكەم جەنگی بەریتانی ڕویداوە و بەریتانیا تیایدا شكستی خواردووە و هێزەكانی وەدەرنراون و ناوچەكە كەوتۆتە دەست ڕوسیا، لە نێوان ساڵانی (1878-1880ز)دووەم جەنگی بەریتانی ڕویداوە، بەریتانیا توانیویەتی (قەندەهار) بگرێت و دەسەڵاتی خۆی زاڵا بكات بەسەر وڵاتدا.
- لەساڵی (1893ز)بەریتانیا لەگەڵا دەسەڵاتداری ئەفغان (عبدالرحمن خان)ڕێككەوت بۆ جیاكردنەوەی (ئەفغانستان)لە (هندستانی)ی موستەعمەری بەریتانی.
- لەساڵی (1919ز)سێیەم جەنگی بەریتانی ڕویدایەوە و ئەنجامەكەی پەیمانی (روالفیدی) لێكەوتەوە و تیایدا داننرا بە سەربەخۆیی (ئەفغانستان)دا.
- لە ساڵی (1979ز)ڕوسیای سۆڤیەت كۆشكی سەرۆكایەتی ئەفغانستانی گرت و (حفیڤ الله أمین)یان كوشت و (بابراك كامل)یان لە جێگەی بە سەرۆكی وڵات.
- لەساڵی (1986ز)ڕوسیای سۆڤیەت بەفەرمانی (گورباشۆف)هێزەكانی پاشەكشە پێكرد لە(ئەفغانستان).
- لە(1989ز)هێزەكانی سۆڤیەت بە تەواوەتی لە (ئەفغانستان)ڕۆشتنە دەرەوە.
- (1992ز)ئەمریكا دەستیكرد بە بە دەست خستنە ناو كاروباری (ئەفغانستان) و كەوتە یارمەتیدان و چەكداركردنی هێزە ئیسلامیەكان لەو وڵاتە.
- لە (1994ز) هێزەكانی (گالیبان) دەستیانگرت بەسەر (قەندەهار)دا و لە ســــــاڵی (1996ز) بەسەر(كابوڵا)دا و تاوەكو (ملا عمر) ئەمیری بزوتنەوەكە خۆی وەك میری (ئەفغانستان) ناساند(10).
ئەوە بەشێوەیەكی گشتی ئەو گۆڕانكارییە گەورانە بوو كە ڕوویدا لە مێژووی (ئەفغانستان)دا، بەڵام ئەوەی جێگەی گرنگییە بزانرێت ئەو ململانێیە لەكەیەوە بووە و بە درێژایی مێژوو چۆن هاتووە، هەروەها لە هەموو گرنگتر كە پەیوەندی بەم بابەتەی ئێمەوە هەیە ئەوەیە كە بزانرێت بووتنەوەی (گالیبان)چۆن بووەتە خاوەن دەسەڵات لە (ئەفغانستان). وەك دەزانرێت لەپاش جەنگی دووەمی جیهانییەوە جەنگی سارد ڕوودەدات لە نێوان هەردوو گەورە زلهێزی ئەوكاتە واتە (یەكێتی سۆڤیەت و ئەمریكا) یان هەردوو بلۆگی ئابووری (ئیشتیراكی و سەرمایەداری)، كە ئەمە ماوەیەكی زۆری خایاند تا ڕوخانی (یەكێتی سۆڤیەت) و درەچوون و كشانەوەی لە (ئەفغانستان).
سەرەتا یەكێتی سۆڤیەت بۆ بەهێزكردنی دەسەڵاتی هەوڵیدەدا ناوچەكانی ڕۆژهەڵات بەتەواوی ملكەچی خۆی بكات و زۆرترین ناوچەی لەژێر دەسەڵاتدا بێت، لەئەنجامی ئەم بیرۆكە فراوانخوازیەیدا لە ساڵی (1979ز)هێرشی كردە سەر (ئەفغانستان) و وەك پێشتر باسكرا كۆشكی سەرۆكایەتی گرت و سەرۆكی ئەوكاتی ولاتی كوشت و لەجێگەی (بابراك كامل)یان دانا. ئەمریكا بۆ ئەوەی ڕوسیا پێ لەق بكات و ئەو ناوچانەی لەژێر دەست دەربكات ولاواز(تچعیف)ی بكات دەستیكرد بە یارمەتیدانی دەسەڵاتدارانی ئەفغان و هێزە ئیسلامییەكان لەڕێگەی دەزگا سیخوری و نهێنیەكانیەوە، دەزگای (CIA) ڕۆلێكی گەورەی بینی لە چەكدار كردن و یارمەتیدانی ئەفغانیەكان بۆ وەستان و شەڕكردن دژی (ڕوسیا).بەناوی (جهاد)ەوە زۆرێك لە لە وڵاتانی دراوسێ و دورە دەستەوە ڕویان لە (ئەفغانستان) دەكرد، لە ڕاستیدا ئامانج لەمە پاراستنی بەرژەوەندییەكانی (ئەمریكا)بوو لەو وڵاتەدا و شەڕكردن بوو بۆ ئەمریكا، ناشكرێت لەوكاتەدا ڕۆڵی (سعودیە)لەبیر بكەین وەك دەوڵەتێكی بەتەواو مانا (وەهابی)كە یارمەتیدەر بوو لە ڕۆشتنی خەڵك لە (سعودیە) و وڵاتانی دیكەوە بۆ (ئەفغانستان) كە بە هەموو شێوەیەك ئاسانكاری دەكرد و بڕێكی زۆری خەرجی ڕێگەكەی سەرف دەكرد بۆ ئەو كەسی كە بڕۆشتایەتە (ئەفغانستان) بۆ جەنگ دژی (یەكێتی سۆڤیەت - ڕوسیا)(11). ئەمەش هەموو لە قازانجی (ئەمریكا)بوو وەك دواتر ڕوون دەبێتەوە. لەپاش ڕودانی كۆمەڵێك جەنگ و ململانێ لە نێوان هێزە چەكدارە ئەفغانییەكان و یەكێتی سۆڤیەت و ئەو پاڵنەرە دەرەكی و پاڵەپەستۆ دەرەكیانەی كە لەسەری بوو، ناچار یەكێتی سۆڤیەت لە (1986ز)سەرۆكی ئەوكات (میخائیل گۆرباشۆف) بڕیاری پاشەكشەی هێزەكانی سۆڤیەتی دەركرد لە خاكی ئەفغانستان. لە ساڵی (1989ز)بەتەواوەتی پاشەكشەیانكرد و دەرچوون لە وڵات، لەپاش كشانەوەی سۆڤیەت و ڕوخانی تاكە هێزێك كە لە هەموو گرووپو تاقمەكانی دیكە خاوەن دەسەڵات تر بوو بزوتنەوە و گرووپی (گالیبان)بوو. ئەمریكا هەر زوو كەوتە یارمەتیدانی (گالیبان) و توانیان بەسەر هەریەك لە گەورە سەركردەی تاجیكی (برهان الدین ربانی) و (احمد شاە مسعود) و گەورەی پشتوونی(قلب الدین حكمتیار) و هاوپەیمانەكەی (عبدالرشید دوستم) سەركەون. تا ئەوەبوو بزووتنەوەی (گالیبان) بە ڕەسمی دەسەڵاتی خۆی راگەیاند و بەتەواوەتی دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و (ملا عمر)خۆی وەك ئەمیر ناساند. بزووتنەوەی (گالیبان) دەسەڵاتێكی ئیسلامییان لە وڵات دامەزراند، ئەم دەسەڵاتەش دیارە كە دەوترێت ئیسلامی یاسا و شەریعەت و دەستوری ئیسلامییان لەو ناوچانە دەچەسپاند كە لەژێر دەسەڵاتیاندا بوون.!!
شێوازی دەسەڵاتداراێتیشیان هەر لەسەر شێوەی ئیسلامی و خەلافەت بوو، فەلسەفەی سیستەمی سیاسی بە شێوەیەكە كە سەركردە و دەسەڵاتدار (ئەمیرە) لە غیاب و نەبوونی (خەلیفە) تاوەكو خیلافەت پێكدەهێنرێت و بە ڕەسمی دەناسێنرێت.هەروەها بوونی شورا بۆ هەلبژاردن، بوونی كۆمەڵێك بەناوی ئەهلی حەل و عەقد (اهل الحل و العقد) كە ئەمانە خەلیفە یان ئەمیریان هەلّدەبژارد، هەروەها (شوری) ش بوونی هەبوو بۆ پرس و ڕاوێژ لەسەر پرسە گرنگ و هەستیارەكان. هەروەها شێوە و وێنەی ئاڵاكەش بە تەواوی شێوەی ئەو سیستەمەی تێدا دیارە. بەم شێوەیە (ئەفغانستان)بەرگێكی ئاینی پۆشی. بارودۆخ بەم شێوەیە مایەوە تاوەكو تێكچوونی پەیوەندییەكانیان لەگەڵا ئەمریكا و ڕوودانی جەنگ، ئەمریكا كەوتە دژایەتی (گالیبان) و هەوڵدان بۆ لەناوبردنی، تا گەیشتە ئەوەی لەپاش یازدەی سپتێمبەر، وەزیری دەرەوەی ئەمریكا (هیلاری كلینتۆن) لە كۆنگرێس زۆر بە رَاشكاوانەوە گووتی :ئەو (وەهابیانەی- تالیبان- كە خۆمان دروستمان كردن هەر ئەوانەن كە ئێستە لەگەڵیان دەجەنگین). (12)
ئەمریكا و هۆكارەكانی هێرش بۆ سەر ئەفغانستان:
وەك پێشتر باسكرا بزووتنەوەی (گالیبان) زیاتر لە 90%ی زەوییەكانی ئەفغانی لەژێر دەستدا بوو، ئەم بزووتنەوەیە ڕۆژ لەدوای ڕۆژ ترسی زیاتری دروست دەكرد لەسەر ئەمریكا، ئەفغانستان گرنگیەكی بەرچاوی هەبوو لای ویلایەتە یەكگرتووەكان كە ئەمەش بۆ چەند هۆكارێك دەگەڕێَتەوە:
- گرنگی شوێنی (ئەفغانستان)لەڕووی ناوچەییەوە و هەروەها ئەو هەوڵانەی كە گەلی ئەفغانی داویانە لەدژی یەكێتی سۆڤیەت و هێزە دەرەكییەكان.
- هەروەها گەڕان و پشكنینەكانی (ئەمریكا) وپێشتر دۆزینەوەی كانی نەوت و سامانە زۆرە سروشتییەكانی ئەو وڵاتە و خستنە ژێر دەسەڵاتی خۆیان، هەروەها نەهێشتن و بچوككردنەوەی دەسەڵاتێكی ئیسلامی، هەوڵەكانی ئەمریكا لەڕووی ئابوورییەوە لە (ئەفغانستان)لە حەفتاكانی سەدەی ڕابردوودا زیاتر بۆ بەدەستخستنی (وزە)بوو، لەگەڵ گرنگی دانیشیان بەسامانی سروشتی و كانە زۆر و جۆر بە جۆرەكانی ئەفغانستان.
ئەمریكا لەپشت پرۆژەی (دەریای قەزوین و دەریای ناوەڕاست)ەوە بوو لەڕێگەی ئەفانستانەوە بۆ بە ئاسان گەیاندنی سەرچاوە سروشتییەكانی وەك گاز و نەوت بە كەنارەكان و لەوێشەوە بۆ بازاڕە جیهانییەكان، ئەمریكا زانی كە ڕێگەی (چین) مەترسی بۆ سەر ئابووری و گواستنەوەی (وزە)هەیە، هەروەها (ڕوسیا)ش ئەمریكا سڕیبویەوە لە فەرهەنگ(قاموس)ی سیاسی خۆیدا بەهۆی ڕوداوە سیاسییەكانی پێشوو و ململانێ بەردەوامەكانی نێوانیانەوە. هەروەها ڕێگەی (قەوقاز و قرقیزستان)مەسرەف و خەرجێكی زۆر دەویست. هەروەها لە لایەنی ئاسایش و هێمنی رێگەوە جێگەی متمانە نەبوو، وە كێشەی بۆ دروست دەكرد. بۆیە ئەمریكا ڕێكەوتنێكی سێ قۆڵی ئەنجامدا واتە(ئەمریكا، ئەفغانستان و پاكستان). لەگەڵ دەسەڵاتی (گالیبان) ڕێكەوت و ئەوەی زانی كە (ئەفغانستان)تەنها وڵاتێكە كە بتوانرێت وزەی ئاسیای ناوەڕاست لێوە بگوێزرێتەوە بۆ كەناراوەكان و گواستنەوەی بەڕێگەی دەریاوە. هەروەها (گالیبان) دەیتوانی پارێزگاری ئەو ڕێگەیەیان بۆ بكات كە بەكار دەهێنرا بۆ گواستنەوەی (وزە)، ئەمەش بۆ (ئەمریكا)گرنییەكی زۆری هەبوو و یارمەتی دەدا بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی لە ناوچەكە و گواستنەوەی بەردەوامی (وزەی ئاسیای ناوەڕاست)بۆ بازاڕە جیهانیەكان(13). ئەمریكا و پاكستان ڕێككەوتبوون لەسەر سیاسیەتەكەیان و بەرامبەر بە (ئەفغانستان)، هەردوو وڵات دەیان ویست دەسەڵات و هەیمەنەی (ئێران) لاواز بكەن لە (ئەفغانستان)، (برهان الدین ربانی) و (احمد شاە مسعود)كە هەردووك تاجیكی بوون و بە زمانی فارسی دەدوان، ئەمەش ببوە جێی نیگەرانی هەریەك لە (ئەمریكا و پاكستان و سعودیە) هەوڵی بەهێزكردنی (گالیبان)یان دەدا بۆ ئەوەی ببێتە لایەنێكی بەرامبەر و ئەو هێزانەی دیكە كە باسكران لاواز بكات. لەپاش ئەوەی كە بزووتنەوەی (گالیبان)گەیشتە دەسەڵات و دەسەڵاتی خۆی بە تەواوی چەسپاند لە (ئەفغانستان)، پەرتەوازەیی كەوتە ناو كۆمەڵگەی ئەفغانی و كۆمەڵێك جەنگی ناوخۆیی دروست بوو. لەوكاتەدا بوو كە سەرۆكی ئەوكاتی ئەمریكا (بیل كلینتۆن) ڕایگەیاند ((بەردەوامی پرۆژەی وزە لە مەترسیدایە و (گالیبان)مەترسی دروست دەكات بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا)). لێرەوە بوو كە كێشە كەوتە نێوان بزووتنەوەی (گالیبان) و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا(14). واتە لەمانگی (كانونی یەكەمی)ساڵی ( 1997ز).هەرچەند پاشتر جۆرێك لە یەكتر نزیكی دەبینرا ئەمەش بۆ ئەوە بوو كە دان بەدەسەڵاتی (گالیبان) لەجیهاندا بنرێت. (پاكستان و سعودیە) دانیان پێدا بە (گالیبان)دا نابوو، بەڵام مافی بەشداریكردنی نەبوو بەڕاستەوخۆیی لە (كۆنگرەی جیهانی ئیسلامی). بزووتنەوەی (گالیبان) لەگەڵا (ئەمریكا) ڕێكەوت بەكردنەوە و دروستكردنی هێڵی نەوتی بە بەرامبەر دانپێدانانی، بەڵام ئەم ڕێكەوتنە وەستا كاتێك (گالیبان) بینی كە ئەمریكا تەنها دان بە حكومەتێكدا دەنێت كە (برهان الدین ربانی) سەرۆكایەتی بكات. ئەمریكا دەیویست كە خۆی لە (گالیبان) ڕزگار بكات و دەسەڵاتێك بوونی هەبێت كە بەدەم بەرژەوەندییەكانیەوە بێت و ئامانجەكانی بهێنێتەدی. بەشێوەیەكی سەرەكی هەوڵی لابردنی هەریەك لە (الملا محمد عمر)ی سەركردەی مەیدانی و (احمد شاە مسعود)ی دەدا(15).
شێوازی سیاسەتی دەرەكی ئەمریكا گۆڕانكاری زۆری بەخۆیەوە بینی بەرامبەر بە هێز و دەسەڵاتەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە بەراورد بە سیاسەتی پێشووی، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ گۆڕانكاری لە هاوكێشەی هێز لە ناوچەكە و دروستبوونی دەوڵەتانی هاوپەیمان. هاتنە ناوەوەی چەكی ئەتۆمی بۆ چەند ولاتێكی باشوری ڕۆژئاوای ئاسیا.هەروەها نزیك بوونەوە و هاتنە ناوەوەی ڕوسیا بۆ زۆرێك لەو ناوچانە بە بیانووی ئەوەی (گالیبان) یارمەتی گروپ و تاقمە چەكدار و توندڕەوەكان دەدات .پاش ئەوەی (ئەمریكا) زانی كە بەرژەوەندییەكانی لە مەترسیدایە چەندین خاڵی لەبەرچاو گرت كە لە ڕێگەیانەوە ئاسایشی نەتەوەیی بۆ ئەمریكا دابین بكات و بەرژەوەندییەكانی خۆی تیادا ببینێتەوە. بەو بیانوەشەوە یەكەم هێرشی ئەمریكییەكان دەستی پێكرد لە (20 ی ئابی 1998) لە ڕێگەی كۆپتەرە جەنگیەكانیەوە و كەوتە بۆمبارانكردنی ناوچەكانی (ئەفغانستان)بە مەبەستی كوشتنی (ئوسامە بن لادن)ی سەرۆكی ڕێكخراوی (قاعیدە)، لەو بۆردومانەشدا گەلێك مۆڵگەی سەربازی و بازگەكانی خاپوور كرد، مەبەست لەمەش وەدەرنانی بوو لە (ئەفغانستان).
لە (14 تشرینی یەكەمی 1999) ئەمریكا بە چاودێری و باج خستنە سەر هێڵی فرۆكەوانی (ئەفغانستان) و بڕینی یارمەتی لە (گالیبان)، فشاری دروست دەكرد. لێرە بەدواوە ئیدی ناوی (ئوسامە)وردە وردە دەركەوت بەشێوەیەكی بەرچاو لەناو ئەفغان و جیهانی عەرەبی و ئیسلامی و جیهان بەشێوەیەكی گشتی. دواتر ئەمریكا تۆمەتی ئەوەی خستە پاڵا ڕێكخراوی (قاعیدە) كە هێرشی كردۆتە سەر سەنتەری بازرگانی جیهانی لە (1993) و تەقاندنەوەی سەفارەتەكانی ئەمریكا لە (كینیا و تەنزانیا) لەساڵی (1998)كە تیایدا (220)كەس كوژراوە و لەگەڵا بوونی زیانێكی ماددی زۆر. دواتر دەزاگای هەواڵگری ئەمریكا(CIA) ڕایگەیاند كە (ئوسامە بن لادن) و ڕێكخراوەكەی دەستیان هەبووە لە تەقینەوەكەی بەندەری (عەدەن) كەتیایدا (17)كەشتیەوانی ئەمریكی ببوونە قوربانی. ئەمریكا لەپاش ئەم تەقینەوە و هەڕەشانەوە دەستی كرد بە سەپاندنی ئابڵوقە و گەماڕۆ و لە یەكەم هەوڵیشیدا داوای لە (سعودیە)كرد كە (بن لادن) ڕادەستی ئەمریكا بكات، چونكە لە بنەڕەتدا هاوڵاتییەكی (سعودی)بوو .بۆ ئەم مەبەستەش (توركی بن فیصل) سەرۆكی دەزگای هەواڵگری سعودیە دوو جار سەردانی (قندهار)ی كرد و داوای لە دەسەڵاتدارانی (گالیبان)كرد كە (بن لادن)ی ڕادەست بكەن، بەلام (موللا عومەر) زۆر بە تورَەییەوە و بە زمانێكی زۆر زبر جوابی بنەماڵەی سعودی دایەوە و ڕەتیكردەوە(16).
لەمە بەدواوە ڕاگەیاندنەكانی ڕۆژئاوا (بن لادن)یان وەك كەسایەتییەكی ترسناكی جیهانی نیشاندا و ناساند، كە بۆتە هۆی دروستكردنی مەترسی و ئاشوب هەڵگیرسانی جەنگ نانەوە و پشێوی و دوچاربوونی كۆمەڵگە بە فەقیری و برسێتی .لەو كاتەدا وەزیری دەرەوەی ئەمریكا بەكارهێنانی چەكی ئەتۆمی لەدژی ئەم گروپ و تاقمەی بە دوور نەدەزانی. پێویستە بزانین (ئوسامە بن لادن) كێ یە ... لەڕاستیدا (ئوسامە) سعودییە و ئەمریكا ئەوی ڕاسپاردبوو بە كەسی یەكەم و ژمارەی یەكەم بۆ ڕوبەڕوو بوونەوەی یەكێتی سۆڤیەت.ڕۆڵی گەورەی بینی لە بەرەی ئەفغانی.دەزگای (CIA) هەموو جۆرە یارمەتییەكی دەدا .ئەمریكا بە هاوكاری دەزگای هەواڵگری پاكستانی كە ناسراوە بە (ای .اس.ای)توانیان ئەو جەنگە بە جیهادێكی جیهانی بناسێنن و لە هەموو وڵاتانی جیهانەوە خەڵك بانگهێشت دەكران و بەشێكی زۆریش بە ویستی خۆی ڕووی لەو ناوچانە دەكرد، لەو كاتەدا زیاتر لە (10)هەزار كەس هاتنە ئەفغانستان و پاكستان بۆ خوێندن لە قوتابخانە ئاینی و مەزهەبییەكان.زۆرێك لەو باوەڕەدان كە زیاتر لە (100)هەزار موسوڵمان بەشداری جیهادی ئەفغانیان كردووە(17). بەڵام دواتر دەبینین ئەمریكا چۆن پشت لەو هەمووە دەكات بەهۆی مەترسی لەسەر بەرژەوەندییەكانی. هەموو هێزەكان وەلا دەنێت تەنها بەرژەوەندی خۆی بەلاوە گرنگە.
هەركەسێك ئەگەر بەو ڕوداوانەدا بچێتەوە ئەو سیاسەتەی ئەمریكا هەست پێدەكات كە لە ساڵانی (1979-1989ز)چۆن بووە بەرامبەر دەسەڵاتی (ئەفغانستان)، گروپە ئیسلامیەكان بەتایبەتی، پاشتر كە گرژی كەوتە نێوانیانەوە و بە گروپی ترسناك و تیرۆرستی ناساندن. دیار و ڕونە كە مەبەستی سەرەكی ئەمریكا لە هێرشی بۆ سەر (ئەفغانستان) جەنگێكە بۆ پاراستنی بەرژوەندییەكانی نەك دژی تیرۆر .وەك یەكێك لە نوسەرە بەناوبانگە ئەمریكییەكان بەناوی (دونالد لامبرو) دەڵێت : " مەبەستی ئەمریكا لە جەنگ دژی (ئەفغانستان) تەنها جەنگێك بووە بۆ پاراستنی بەرژوەندییەكانی نەك جەنگی بەرەنگار بوونەوەی (تیرۆر)، جەنگی خۆ دەوڵەمەند كردن بووە نەك جەنگی سەربەرزی و ئازادی". نوسەرێكی دیكەی ئەمریكی بەناوی (شرودر) دەڵێت :" ئەوكاتەی كە كۆمەڵێك لە زەوی ناس و جوگرافی ناس و گەورە سیاسەتمەداران سەردانی ئەفغانستانیان كرد، ئەوەیان بۆ دەركەوت كە ئەم وڵاتە گەورەترین سامانی ژێر زەوی هەیە لەڕووی كانزا و مەوادی سوتەمەنی و وزە. سێیەم وڵاتی جیهانە لەڕووی دەوڵەمەندی سامانی زۆری سروشتی و كانزای بەنرخ "(18) دەتوانرێرت هێرشی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ سەر ئەفغانستان كورت بكەینەوە لە هۆكاری ئابووری بە پلەی یەكەم و بەدوای ئەویشدا هۆكاری سیاسی.
هێرشی (ئەمریكا) بۆ سەر (ئەفغانستان):
لەدوای بوونی گرژی و ئاڵۆزی بەردەوام لە نێوان دەسەڵاتدارێتی (گالیبان) و (ئەمریكا) ڕوداوی (یانزەی سپتێمبەری 2001ز) لێكەوتەوە. كە تەقاندنەوەی دوو گەورە تاوەری بازرگانی بوو لە شاری (نیۆیۆرك). ئەمریكا ئەو هێرش و پەلامارەی خستە ئەستۆی ڕێكخراوی (قاعیدە) و (بن لادن) یش بە داڕێژەری كردەوەكە ناسێنرا. پاش ئەوەی كە (گالیبان) ڕەتیكردبویەوە كە (بن لادن) ڕادەستی ئەمریكیەكان بكات، هێرشی (سپتێمبەری 2001 ) و تەقینەوەكانی لە باڵوێزخانەكانی لە (ئەفریقیا)، ئەوەبوو ویلایەتە یەكگرتووەكان بڕیاری جەنگی دا لە دژی ئەفغانستان. (جۆرج بۆش)ی سەرۆكی ئەمریكا مەبەستەكانی بۆ جەنگ لەدژی ئەفغانستان خستەڕوو و ڕایگەیاند "هەموو هێزەكان لە ئامادەباشیدا بن و ڕیزەكانیان یەكبخەن بۆ هێرشكردنە سەر چەكدارە نهێنیە تیرۆریستەكان و سەربازگە و مۆڵگەی تیرۆریستان، واتە ڕێكخراوی (قاعیدە) و بزوتنەوەی (گالیبان) لە ئەفغانستان". لەم هەڵمەتەدا بەریتانیا ئامادەباشی خۆی ڕاگەیاند وەك هاوپەیمانێك، هەروەها دەوڵەتانی دیكەی وەك (ئوسترالیا و ئەڵمانیا و فەرەنسا)ش بەشداربوون بە پێشكەشكردنی یارمەتی و هاوكاری سەربازی. (40) وڵاتی دیكەش ئامادەیی خۆیان ڕاگەیاند بۆ بەكارهێنانی ئاسمان و خاكیان لەلایەن هاوپەیمانانەوە. دەزگای هەواڵگری ئەمریكا (CIA) زانیاری زۆری كۆكردبویەوە لەسـەر وڵاتانی چواردەور و ئەوەی ڕاگەیاندبوو كە ئەو وڵاتانە ڕازین، یان ڕازی و قایلكرابوون(19). ئەمریكا ئەوەی ڕاگەیاندبوو كە ئەم جەنگە لە دژی (تیرۆر)ە بەشێوەیەكی گشتی، بۆیە دیارە ئەمەش دەكشا بۆ زۆر وڵاتی دیكە، مەبەستی ئەو لە وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی و بەدەر لەوەش وڵاتانی(ڤنزویلا و كوبا)ی دەگرتەوە.یان زۆرجار لەژێر دروشمی شارستانیەت و پێشكەوتنی ڕۆژئاوا. یان ئەم جەنگە جەنگی هێزی چاكەیە لەگەڵا هێزی خراپە و جەنگی هێزی دیموكراسییە لەدژی هێزی دواكەوتویی و دەمارگیری ئاینی. بە جیاواز لەسەردەمەكانی پێشوو كە (ڕوسیا) دژی بوونی هێزی (ئەمریكا)بوو، هەندێك كەس پێیان وایە لەمەدا كە بۆ مل شكاندنی موسوڵمانان بوو هەروەها بۆ تۆڵەكردنەوە لە ئیسلام و بچوككردنەوەی بوو ئەوا بێدەنگ بوو لە ئاست ئەم هێرشانەدا(20).
ڕوداوەكان بەشێوەیەكی خێرا دەچوونە پێش، دوای (11سپتێمبەر) سەرۆكی ئەمریكا (جۆرج بۆش) هاوپەیمانەكانی پڕ چەك كرد و یارمەتیدان و ئاگاداری كردنەوە لە كات و ساتی هێرشەكە.پێویست بوو كەهاوپەیمانەكان بناسرێن و دیاریبكرێن چونكە بەڕاستی ئەمە جەنگی یەكلا كەرەوە بوو بۆ ئەمریكا. پێویستیشی دەكرد كە یارمەتی لە چەندین دەزگای سیخوڕی و نهێنی وڵاتانی دیكە وەربگرن، لەسەرویانەوە بە پلەی یەكەم (پاكستان و ئۆزبەكستان و تاجیكستان).بە نهێنی بەستنی هاوپەیمانی بەستن لەگەڵا چەند هێزێكی وەك (تاجیكی و ئۆزبەكی و هزارە و شیعەكان)كە ئەمانە زۆر هۆگری یارمەتیدانی ئەمریكا بوون بەهۆی دوژمنایەتییان لەگەڵا بزوتنەوەی (گالیبان)، كە ستەمێكی زۆریان دیبوو بەدەستیەوە، ئەم هێزانە لە ناوچەكانی (قندوز و مەزارە و شەریف بامیان)بوون، كە زۆر بە پەلە بوون بۆ جەنگی زەمینی لەگەڵا (گالیبان)بەهاوكاری ئەمریكا.ئەوەی زیاتر وایكردبوو كە ئاوا بكەونە دۆزینەوەی هاوپەیمان زیاتر ئەوەبوو كە دەزگای هەواڵگری بە (جۆرج بۆش)یان ڕاگەیاندبوو كە سروشتی ناوچەكە لەبار نییە و هێرش كردنەسەری و گرتنی سەختە (21). پاش ئەوە بڕیارەكە خرایە (ئەنجومەنی ئاسایش)ەوە بە بڕیاری ژمارەی(1368).كە دەیانویست هێرش كردنە سەر ئەفغانستان بەدەست بهێنن، سەرۆكی ئەنجومەنی ئاسایش گووتی :" ئەم بڕیارە دەگەڕێنرێتەوە و ئەمە نابێتە بنچینە بۆ هێرشكردنە سەر (ئەفغانستان). تەنانەت ئەگەر ڕێكخراوی (قاعدە)بەڕاستی ئەنجامدەری ئەو تاوانانەش بێت یان ئەگەر بزووتنەوەی (گالیبان)نەیەوێت بەدەستیەوە بدات ئەمە نابێتە پاساو و بیانوو بۆ هێرشی سەربازی بۆ سەر (ئەفغانستان)". لەكاتێكیشدا بەپێی ڕاپرسییەك 82% ی هاوڵاتیانی ئەمریكا لەگەڵا ئەم جەنگە نەبوون، بەڵام بێ گوێدانە هەموو ئەمانە هاوپەیمانان هێرشی ئاسمانیان دەستپێكرد بۆ سەر ئەفغانستان و شوێنی بزووتنەوەی (گالیبان) و ڕێكخراوی (قاعیدە)لە ناوچەكانی باكووری وڵات، ئەمریكا بە ماوەیەكی كەم بە هێزی وشكانی و ئاسمانی توانی بچێتە خاكی ئەو وڵاتەوە، بۆ ئەمەش كوشتارێكی زۆری ئەنجامدا و گوێی نەدەدا بە بەكارهێنانی هەر جۆرە چەكێك كە پێویست بێت.(پاكستان) هەر لەسەرەتای جەنگەوە یارمەتی هاوپەیمانانی دەدا لەسەردەمی دەسەڵاتی (پەروێز موشەرەف)، كە ئەوانیش چەندین درووشمیان بەرزكردبویەوە، وەك جەنگ لەگەڵا (تیرۆر) و پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی(22). ئەمریكا لە ئەنجامدا ڕۆشتە خاكی ئەفغانستانەوە و داگیری كرد و بنكەی سەربازی لێ دامەزراند.
ئەنجامەكانی جەنگەكە:
پاش ئەوەی (ئەمریكا) توانی لە هێرشەكەی بۆ سەر ئەفغانستان سەركەوێت و پاش ئەوەی بزوتنەوەی (گالیبان) لەزۆربەی مۆلّگە و ناوچە ستراتیجییەكانیان پاشەكشەیان كرد، گەورە پیاوانی ئەوكاتی ئەفغانی و ئەمریكییەكان ڕیّككەوتن لەسەر دیاریكردنی سەرۆكێك بۆ حكومەتێكی كاتی. ئەویش (حامد كارزای) بوو. كۆنگرەیەك بەسترا لە ئەڵمانیا بەناوی (بون) و تیایدا (كارزای) دانرا بەسەرۆكی حكومەت. بۆ ماوەی شەش مانگ بەكاتی لەو پۆستەدا مایەوە تاوەكو لە حوزەیرانی ساڵی (2002) بە هەڵبژاردن هەڵبژێردرایەوە بۆ سەرۆكی حكومەت.پشتیوانی ئەمریكا لەو كاتەدا بە یارمەتی ماددی خۆی بینیەوە بە تایبەت بۆ (حامد كارزای)، كە یارمەتیدەر بوون بۆ سەركەوتنی لە هەلّبژاردنەكاندا و سەركەوتنی بەسەر ركابەرەكانیدا، (حامد كارزای)ڕێژەی 55%ی دەنگەكانی بەدەست هێنا كە بەڕێژەی 40% لەپێش ڕكابەركەیەوە بوو لە هەڵبژاردنەكە.دەستكردن بە چالاككردنی یەكەم پەرلەمان لەو ولاتە لە (18ئەیلولی 2005) لە پاش ساڵی (1969)وە. هەروەها دانانی دەستورێك بۆ ولات لەساڵی (2003) كە لەو روانگەیەوە بوو یەكەم هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ئەنجام درا (23).
بەم شێوازەش ئەمریكا دەیویست تا ڕادەیەك مەدەنیەت بۆ وڵات بگەڕێننەوە و كاروبارەكان بە باشی بەڕێوە بچێت. هەوڵدانیان بۆ داماڵینی خێڵەكان لە چەك و دروستكردنی سوپایەكی نیشتمانی، دامەزراندنی دەزگای پۆلیسی نیشتمانی بۆ پاراستنی هێمنی و ئاسایشی ناوخۆ. بەڵام ئەم حكومەتە بە تەواوی مانا لاواز بوو.(كارزای)نەیدەتوانی كۆتایی بە ئاشوب و پشێوی وڵات بهێنێت. لەپاش هێرشەكەی ئەمریكاوە بزوتنەوەی (گالیبان) ڕویان لە ناوچەكانی باشوری وڵات كردبوو بۆ ناو خێڵەكانی (پشتوون) كە خۆیان لەوان بوون. بەردەوام هێرشیان دەكردە سەر حكومەت و ئەو دەسەڵاتەیان بە ناشەرعی دەزانی و مەترسی بوون بۆ سەری. (حامد كارزای)چەند جارێك هەوڵیدا كە لەگەڵیان دانیشتن بكات و گفتوگۆیان لەگەڵا بكات، بەتایبەتی (موللا عومەر) و (حكمتیار)ی سەرۆكی حزبی ئیسلامی، بەڵام ڕێكندەكەوتن. زۆرجار بووە كە نزیك بوونەتەوە، بەڵام لەیەك دوردەكەوتنەوە لەكاتێكدا دەبینین هێرشەكان لەلایەن (گالیبان)ەوە دەستی پێكردووە و تەقینەوەی ئەنجامداوە. لەو ماوەیەدا پۆلیس و دام و دەزگاكانی ئاسایش بەتەواوەتی پسا بوون و پەكیان كەوتبوو. ئەمەش بۆ بێهێزی و بێ تواناییان و مەشق نەكردنیان دەگەڕایەوە. هەروەها پەرلەمانێكی لاواز و ناكارا كە نەیدەتوانی ئەركەكانی خۆی بەجێ بگەیەنێت و بڕیار لە سوودی كۆمەڵگەی ئەفغانی دەربكات. نەبوونی هەوڵێكی جدی بۆ بە دامەزراوەییكردنی دەزگاكانی دەوڵەت و دابین نەكردنی پێداویستییەكانی خەڵك و نەتوانینی پارێزگاری كردنی بەرژوەندییەكانی خۆیان لە ناوخۆ و دەرەوە و ناوچەكەدا. بەم شێوەیە بوو كە ئەمریكا حكومەتێكی لاواز و پساو و بێدەسەڵاتی دایە دەست (كارزای) كە نوقم ببوو لە گەندەڵیدا(24). ئەمریكا ئەو وڵاتەی سەرقاڵا كرد بەجەنگی تایفی و مەزهەبی، ئێستەشی بەسەرەوە بێت. دەتوانین بڵێین كە ئەمریكا لە بەدیهێنانی ئامانجەكانی سەركەوت، جەنگی ئەو جەنگی بەرژوەندییە ئابوری و سیاسییەكانی بوو، هەروەها لەوەش گرنگتر ڕوخانی (گالیبان) و لاوازكردن و پەراوێزخستنی موسوڵمانان. ئەمریكا ئامانجی سەرەكی ئەوەبوو كە ڕێكخراوی (قاعیدە) و ئەوانەشی پەیوەندیشی پێوە دەكەن بە تیرۆریست و توندڕەو بناسرێن و ئەمەشی هێنایە دی. بە بەكارهێنانی زاراوەی توندڕەو و تیرۆریست كە ئەمانە گروپێكی توندڕەون و نابێت دەسەڵات بگرنە دەست و بوونیان مەترسییە بۆ سەر جیهان و ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا. بەڵام دەبینین لە ڕۆژگاری جەنگی سارد و جەنگی ئەفغان بەرامبەر سۆڤیەت لە ڕوانگەی ئەمریكاوە ئەمانە لە گەورە پیاوان بوون و پێویست بوو جیهان بەگشتی پشتیوانیان لێ بكەن، ئەمانە وڵاتی خۆیان دەپارێزن و پارێزگاری لێدەكەن.
ئەمریكا ئەوەی كە كردی لە ئەفغانستان بە كورتی چەند خاڵێكە:
- دروستكردنی كوشتار و جەنگی ناوخۆیی لەسەر بنەمای مەزهەبی و تایفی.
- هەوڵدانیان بۆ كڕینی زۆربەی دەسەلاتدارانی (گالیبان)بە پارە و كردنەوەی گروپی دیكە تیایدا بەناوی (ڕاست ڕەو) و بە هەموو شێوەیەك هەوڵدان بۆ گرتن و كوشتنی لەناوبردنی سەركردەكانیان.
- دەستگرتن بەسەر (هلمند)كە یەكێكە لە مۆڵگە و كێڵگە گەورەكانی (تریاك)ی جیهانی.
- هێرش كردن و دەستگرتن بەسەر زۆربەی خێڵەكانی باشوور كە پشتیوانیان لە (گالیبان) دەكرد. ئەمانە بەگشتی چەند كارێكی زەقە كە ئەمریكا لەپاش داگیركردنی ئەفغانستان كردی، یان دەتوانین بڵێیین دەرئەنجامی جەنگی ئەفغانستانە. بەڵام جەنگەكەی بەناوی تیرۆرەوە بەردەوامە. •••
پەراوێزەكان :
1. جغرافیایی-گبیعی-أفغانستان http://fa.wikipedia.org/wiki/
2. جغرافیایی تاریخ افغانستان (پنجاە مقالە): پوهاند عبدالحی حبیبی، ص 25-26
3. جغرافیایی تاریخ افغانستان (پنجاە مقالە): پوهاند عبدالحی حبیبی، ص 51
4. اسلام ویب : articles.islamweb.net/media/index.php2page=article&lang=A&id=16932. 5. دائرە المعارف البریگانیە :(ویكیبیدیا)
6. www.bbc.co.uk/Arabic/topics/Afghanistan/،
7. موقع قصە الاسلام:islamstory.com/ar/ تركیبیە –السكان-فی-أفغانستان.
8. قصە الاسلام:الوچع-الاقتصادی/islamstory.com/ar، اقتصاد در أفغانستان:Afghanistaneconomy.blogfa.com، المعرفە: اقتصاد-أفغانستان/www.marefa.org/index.php.
9. نقودی:أسواق-عالمیە-اسیا-الاقتصاد-الافغانی_ب-www.nuqudy.com/6384....جنگ جهانی شدن، تریاك و هرویین تولید انبوە مرگبارترین سلاح در افغانستان:میشیل شوسوفسكی، م:جعفر پویا، چا:دوم، دبیرخانە ستاد مبارزە با مواد مخدر (خرداد ماە 1383ه)، ص 21-22 ، الاقتصادی:/تقریر-دولی-الحشیش-پالپ-أهم تجارە-بالعا/http://sy.aliqtisadi.com
10. فی مقبرە الامبراگوریات الحرب الامریكیه فی أفغانستان:سیپ.ج.جونز، ت:د عبدالله بن محمد المدیفر، ص 20-23. أفغانستان(التاریخ العسكری منژ عصر الاسكندر الاكبر حتی سقوگ گالبان) :ستیفن تانر، ت:نادیه أبراهیم، ص(31-100-272-295-334). جنگ و جهانی شدن ...:میشیل شوسوفسكی، م:جغفر پویا، ص 16-35.
11. أفغانستان(التاریخ العسكری منژ عصر الاسكندر الاكبر حتی سقوگ گالبان) :ستیفن تانر، ت:نادیه أبراهیم، ص 36.
12. العربیە نت : http://www.alarabiya.net/articles/2010/03/17/103342.html بۆ بینینی وتارەكەی (هیلاری كیلنتۆن)سەردانی یوتیوب بكە بەم ناونیشانە: http://www.youtube.com/watch?v=9_2B0S7tj9E
13. السیاسە الخارجیە الامریكیه تجاه أفغانستان:د.نادیە فاچل عباس فچلی، دراسات دولیه، ص 33-34.
14. نفس مصدر :د.نادیه فاچل عباس فچلی، ص 43-44.
15. أفغانستان ...:ستیفن تانر، ص 324
16. فی مقبرە الامبراگوریات الامریكیە :سیپ جونز، ص 23. الجزیرە نت : واشنگن تصعد صغوگها علی گالبان لتسلیم (بن لادن): http//:www.aljazeera.net.p.1
17. جنگ و جهانی شدن ... :میشیل شوسوفسكی، ص 15.
18. الاسلام الیوم : حرب امریكا فی افغانستان http//:islamtoday.net/bohooth/ar/show-19-2010.htm.
19. السیاسە الخارجیە الامریكیە تجاه أفغانستان :د.نادیە فاچل عباس فچلی، ص 45-46.
20. العرب :انتصارت القراصنە الهمجیە : http//:www.alarab news.com.2002.p.1-2
21. مستقبل القوی السیاسیە الافغانیه: http//:www.aljazeera.net.1-2
22. جنگهای افغانستان :پیتر تامسن، م:حكیم سروری، ص 114-116، السیاسە الخارجیە الامریكیە :د.نادیە فاچل عباس فصلی، ص 47
دەنگی ئەمریكا، بەشی فارسی . www.ir.voanews.com/content/iraq-war-americans/1820603.html
23. شرح زمان رویدادهای مهم سیاسی در أفغانستان (2000-2005م): داكتر محمد پنامتین نیكبی، ص 30-31.
24. افغانستان رو : در افغانستان حكومت ائتیلافی تشكیل خواهد شد.:www.farsi.ru/doc/223.htm حكومت افغانستان و قوم پشتوون : 3404/15785/www.hawzah.net/mafgazin/margait/89
لیستی سەرچاوەكان:
عەرەبی :
1. الاسلام:islamstory.com/ar/
2. اسلام ویب : articles.islamweb.net/media/index.php2page=article&lang=A&id=16932.
3. دائرە المعارف البریتانیە :أَخَژت من (ویكیبیدیا)
4. المعرفە: موقع قصە تركیبیە –السكان-فی-أفغانستان.
5. اقتصاد-أفغانستان/www.marefa.org/index.php
6. الاقتصادی:/تقریر-دولی-الحشیش-پالپ-أهم تجارە-بالعا/http://sy.aliqtisadi.com
7. فی مقبرە الامبراگوریات الحرب الامریكیه فی أفغانستان:سیپ.ج.جونز، ت:د عبدالله بن محمد المدیفر
8. أفغانستان(التاریخ العسكری منژ عصر الاسكندر الاكبر حتی سقوگ گالبان) :ستیفن تانر، ت:نادیه أبراهیم
9. العربیە نت : http://www.alarabiya.net/articles/2010/03/17/103342.html
10. بۆ بینینی وتارەكەی (هیلاری كیلنتۆن)سەردانی یوتیوب بكە بەم ناونیشانە: http://www.youtube.com/watch?v=9_2B0S7tj9E
11. السیاسە الخارجیە الامریكیه تجاه أفغانستان:د.نادیە فاچل عباس فچلی، دراسات دولیه
12. الجزیرە نت :
13. اسلام الیوم : حرب امریكا فی افغانستان http//:islamtoday.net/bohooth/ar/show-19-2010.htm
14. العرب :انتصارت القراصنە الهمجیە : http//:www.alarab news.com.2002.p.1-2
15. بی بی سی -www.bbc.co.uk/Arabic/topics/Afghanistan/،
فارسی:
1. جغرافیایی-گبیعی-أفغانستان http://fa.wikipedia.org/wiki/
2. جغرافیایی تاریخ افغانستان (پنجاە مقالە):پوهاند عبدالحی حبیبی
3. جنگ جهانی شدن، تریاك و هرویین تولید انبوە مرگبارترین سلاح در افغانستان:میشیل شوسوفسكی، م:جعفر پویا، چا:دوم، دبیرخانە ستاد مبارزە با مواد مخدر (خرداد ماە 1383ه)،
4. دەنگی ئەمریكا، بەشی فارسی http://ir.voanews.com/content/iraq-war-americans/1820603.html
5. شرح زمان رویدادهای مهم سیاسی در أفغانستان (2000-2005م):داكتر محمد پنامتین نیكبی،
6. افغانستان رو: در افغانستان حكومت ائتیلافی تشكیل خواهد شد:www.farsi.ru/doc/223.htm
7. حكومت افغانستان و قوم پشتوون : 3404/15785/www.hawzah.net/mafgazin/margait/89
8. اقتصاد در أفغانستان: Afghanistaneconomy.blogfa.com
9. جنگهای افغانستان :پیتر تامسن، م:حكیم سروری
170 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Sunday, November 29, 2020
زیاتر
ئیخوان ئەلموسلیمین و چارەنووسی بزاوتی ئیسلامیی لە میسر
خوێندنەوەیەكی مێژوویی - سیاسییە
نووسینی: بەرزانی مەلا تەها
سه‌ردانه‌كه‌ى كازمى چیمان پێ ده‌ڵێ؟
سەرتیپ قەشقەیی
دیکتاتۆرەکان هەمیشە براوەن! تەنیا یەکجار دەیدۆڕێنن
ئەردەڵان فەرەجی
له‌باره‌ى ئه‌خلاقی سیاسییه‌وه‌
پ.د. ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د فه‌ره‌ج
نوێگەريی..
زه‌به‌نگ به‌هادین
بێ رێکەوتن کازمی پارە بۆ هەرێم دەنێرێ
سالار مەحمود
پەیوەندی نێوان "پێناسەكردن" و هزر و بیری ناسیۆنالیستی
سەلاح بایەزیدی
كازمی.. دوادەرفەتی ئەمەریکاو ھەڵسانەوەی عێراق؟
ئەبوبەکر کاروانی
ڤایرۆسی كۆرۆنا و پڕۆسه‌ی خوێندن
پ.د. وه‌لی مه‌حمود حه‌مه‌د*
قەوارەی هەرێم؛ لە هەڵێنجانێکی مێژووییەوە بەرەو گوتارێکی ئایندەساز
د.هەردی مەهدی میکە
كاریگه‌ری هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مریكا له‌ سه‌ر توركیا
شنۆ هیرانی
کورد و حیزبوڵڵا و ئیسرائیل
ئالان م. نوری
کوشتنی روحی ئاینەکان
حەبیب محمد دەروێش
بوون و ماهیەت
شاهۆ عوسمان
پێناسه‌كردنه‌وه‌ی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی جیهان له‌دوای كۆرۆناوه‌
نوسینی: ئان ماری سڵۆته‌ر
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
کاتێک تەلەفیزیۆنێک ئارامیی وڵاتێک تێکئەدات..!
مه‌ریوان وریا قانع
ئایا لە ڕۆژئاوا ئاین و دەستەڵات تەواو لێك دابڕاون؟
ئیبراهیم مەلازادە
چاكسازیی سیاسی: له‌ چیدا، چۆن و بۆچی؟
د. ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د فه‌ره‌ج
فەرەنساو موسڵمانەکانی: سەرنجێکی کورت لەپەیوەندیی نێوان ئیسلام‌و تێرۆر
مەریوان وریا قانع
تورکیا چی دەوێ؟ میساقی میللی چیە؟
ئاسۆس هەردی
كتێبی "گڵێجاڵ لە بەڵگەنامە و بیرەوەرییەكاندا"
ئامادەكردنی: كۆچ
پەڕلەمان و کارکردن بۆ سنوردار کردنی ئازادیەکانی تاک و میدیا
عومەر عەلی
ئەمریكا و كۆتایی بەرپرسیارێتی
د. سەردار عەزیز
چەق و چێوەی سیاسەتکردن پارتی ،یەکێتی، ئەوانی دیکە
ڕەسوڵ خدر
کورد و عێراق
عەتا قەرەداخی
‏کۆتایی تارماییەکانی عیراق
‏پەری مامەسێنی
له‌نێوان پزیشكی و ئابوریناسیدا (ده‌رباره‌ی ریشه‌ی كێشه‌ ئابوریه‌كان و چاره‌سه‌ر)
جیهانگیر سدیق گوڵپی
ریکلامکردن: کوشتنی بەرهەمی خۆوڵاتی
نەوزاد جەمال
سانسۆر.. بەرهەمی بیرێکی فاشیستانەیە
فەرهاد شاکەلی
قسەیەکی کورت دەربارەی: ڕێکەوتنی نێوان ئیسرائیل و ئیمارات
خەسرەو سایە
كورسی بۆ نەتەوە یان بۆ ئەدەب
جەبار جەمال غەریب
لوبنان و هەرێمی کوردستان
بەیار عومەر
عێراق و ئەمریکا: کۆتایی پشوو؟
د. سه‌ردار عه‌زیز
ئۆپۆزسیۆن لە غیابی حیزبە تەقلیدیەکاندا
گۆران هەلەبجەیی
ئەخلاقیاتی گاڵتەکردن بە ژیانی مرۆڤ
مه‌ریوان وریا قانع
شه‌رم و سیاسه‌ت
ئاراس فەتاح
پڕۆسه‌ی به‌لۆنیا یان پڕۆسه‌ی وێرانکردنی خوێندنی زانکۆیی!!
عبدالقادر گڵۆمانی
لە پەراوێزی پرۆژە یاسای ”ڕێکخستنی میدیای ئەلکترۆنی“دا: بێدەنگیی یان پیسدەنگیی؟
مه‌ریوان وریا قانع
ئارکۆن و ڕەخنەی عەقڵی دینی
ئەحمەد ڕەسوڵ
گـــەورە و گــــرگــــــن (حوکمدارە شۆڕشگێرکانمان)
حەبیب محەممەد دەروێش
زمانی راگەیاندنی کوردی و خاڵیبوونەوە لەواتا
نەوزاد جەمال
م. ئۆنفرێ: سەرمایەداری ئەوەندە بەڕێز نییە پاش پەتاكە بەخۆیا بچێتەوە
ئازاد حەمە
پێگەیی سیاسی کورد و هێزەکانی بە هیچ ڕێژیمێك لەبن نایەت
محەممەد سلێمانی
ئێستا ژیان نیشتیمانمە
بەختیار عەلی
زمان لەنێوان ململانێی شیعر و فەلسەفەدا
مەسعود بابایی
كارەساتی لوبنان و پوچگەرایی!
مەلا بەختیار
ماكرۆن پشتیوانی لەبەغدا كردو هەرێمی ئاگاداركردەوە
سەرتیپ جەوهەر
خۆزگەخواستن بە داگیرکەران: لە چاوەڕوانیی بەربەرییەکاندا
مەریوان وریا قانع
كێ ئه‌و سه‌ری گه‌ردوون ده‌بینێت؟
د. جەواد بشارە
وه‌رگێڕ : تاریق كارێزی
ئایندەی هێزە چەكدارەكانی ناو پەرلەمانی عێراق؛ بەدر و عەسایب
یاسین ته‌ها
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010