كاریگه‌ری جوگرافیای رادیكاڵ له‌سه‌ر پلاندانانی شار
عه‌لی ئه‌حمه‌دی
به‌شی جوگرافیای زانكۆی گه‌رمیان*

هیچ زانستێك به‌بێ پشتیوانییه‌كی تیۆری ناتوانێ‌ بیروبۆچوون و روانگه‌ی خۆی جێبه‌جێبكات. له‌به‌رئه‌وه‌ی لایه‌نی تیۆری و پراكتیكی پێوه‌ندییه‌كی لێكدانه‌بڕاویان هه‌یه‌ و هه‌رچه‌شنه‌ كردارێك له‌ روانگه‌یه‌كی فیكری یان تیۆری سه‌رچاوه‌ده‌گرێ‌. جوگرافیاش له‌ دیدگه‌ی زانسته‌كان جیاواز نییه‌ و ناتوانێ‌ به‌بێ‌ بنه‌مای فیكری و تیۆری پلانه‌كانی خۆی جێبه‌جێبكات، له‌لایه‌كیتریشه‌وه‌ له‌هه‌موو وڵاتان و ناوچه‌كانی جیهان ئایدیا فه‌لسه‌فی و سیاسییه‌كان، كاریگه‌ریان له‌سه‌ر زانسته‌ جۆراوجۆره‌كان هه‌بووه‌. له‌ڕاستیا له‌هه‌ر وڵاتێك زانسته‌كان له‌ژێر كاریگه‌ری ئابووری سیاسی ئه‌و وڵاته‌دان. به‌ واتایه‌ك شێوه‌ی ئه‌نجامی پلانه‌كان وه‌ك پلانه‌ شارییه‌كان له‌ژێر كاریگه‌ری تێڕوانینی زاڵی ئه‌و وڵاتانه‌ بۆ پلان و پلاندانان بووه‌. ئایدیا جۆراوجۆره‌كان هه‌ركامه‌ و به‌پێی هه‌ڵسه‌نگاندنی له‌ بارودۆخی ئێستا و داهاتوو ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ و ئه‌وه‌ی ده‌بێ‌ ببێ‌، پلاندانانه‌ شارییه‌كانیان خستووه‌ته‌ژێر كاریگه‌ری خۆیان. بۆیه‌ پلاندانانی شار به‌پێی هه‌ر ئایدیایه‌كی فیكری تایبه‌ت به‌وجۆره‌ بیركردنه‌وه‌ و تێڕوانینه‌ داڕێژراوه‌. له‌م ناوه‌دا بیرۆكه‌ رادیكاڵه‌كانیش به‌پێی بیروبۆچوون و شێوه‌ی بیركردنه‌وه‌یان هه‌وڵیانداوه‌ به‌پێی روانگه‌یه‌كی یه‌كسانیخوازانه‌ پلاندابنێن و به‌ شێوازێكی شۆڕشگێڕانه‌ هه‌وڵی گۆڕینی بارودۆخی ئێستایان داوه‌ تا نایه‌كسانییه‌كان له‌ناوببه‌ن.
 
 وشه‌‌ كلیلییه‌كان: جوگرافیای رادیكاڵا، جوگرافیای ئانارشیستی، جوگرافیای ره‌خنه‌گرانه‌، جوگرافیای فێمێنیستی، پلاندانانی شار.
 
 پێشه‌كی
 به‌شه‌ زانستییه‌ جۆراوجۆره‌كان له‌ژێر كاریگه‌ری بیرۆكه‌ فیكری و فه‌لسه‌فییه‌كاندا گه‌شه‌ و په‌ره‌یان به‌ خۆوه‌ دیوه‌ و گۆڕانكارییان به‌سه‌راهاتووه‌. له‌ڕاستیا تێڕوانینه‌ فه‌لسه‌فی و سیاسییه‌كان زه‌مینه‌یان بۆ په‌یابوونی پلانه‌ جۆراوجۆره‌كان له‌ كۆمه‌ڵگاكان ره‌خساندووه‌. بۆیه‌ پێوه‌ندییه‌كی لێكدانه‌بڕاو له‌نێوان تیۆره‌ فیكری و فه‌لسه‌فییه‌كان و كرداری پلاندانان هه‌یه‌. جوگرافیاش وه‌ك زانستێك كه‌ له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵا ژینگه‌ و مرۆڤدایه‌ و له‌ بیری بنیاتنانی جیهانێكی باشتره‌ بۆ مرۆڤ، له‌گه‌ڵا تیۆره‌ فیكری و فه‌لسه‌فییه‌كان تێكه‌ڵاده‌بێت. له‌ ده‌وروبه‌ری ساڵه‌كانی 1930 هاتنه‌ناوه‌وه‌ی تیۆره‌ فه‌لسه‌فییه‌كان بۆ ناو جوگرافیا له‌ وڵاتانی ئه‌وروپا و ئه‌مریكا ده‌ستپێده‌كات. له‌نێوان ساڵه‌كانی 1930 – 1960 باسه‌ فه‌لسه‌فییه‌كان له‌ جوگرافیادا زۆرتر له‌باره‌ی سروشت و به‌رجه‌وه‌نده‌(2) جوگرافیاییه‌كان پێوه‌ندی جوگرافیا له‌گه‌ڵا زانسته‌كانیتر باسیلێوه‌ده‌كرێ‌ و نموونه‌ی به‌رچاوی له‌ كتێبی (ناوه‌ڕۆكی جوگرافیا (1939) نووسراوی ریچارد هارتشۆڕن) ده‌بینرێت (شكۆیی، 1378:20)، هاتنی تیۆره‌ فه‌لسه‌فییه‌كان بۆ ناو جوگرافیا بوو به‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی كه‌ به‌شه‌ جۆراوجۆره‌كانی جوگرافیا بكه‌ونه‌ژێر كاریگه‌ری ئه‌مجۆره‌ بیرۆكانه‌ و پاش ئه‌وه‌ خاوه‌ن بنه‌مایه‌كی فیكری و فه‌لسه‌فی بن و به‌وپێیه‌ بۆ شوێنه‌كان و ژینگه‌كان بڕوانن و پلاندابنێن. به‌مشێوه‌ جۆرێك له‌ فه‌لسه‌فه‌ی بیركردنه‌وه‌ی جوگرافیایی هاوكات له‌گه‌ڵا بیرۆكه‌ی زانسته‌كانیدیكه‌ له‌ جوگرافیاشدا ده‌رده‌كه‌وێت. له‌ ساڵی 1974ه‌وه‌ ئیدئالیسم، رێئالیسم و گه‌شبینی یۆتۆپیایی شاری ماركس ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ركام له‌ جوگرافیناسان بكه‌ونه‌به‌ر كاریگه‌ری بیرۆكه‌یه‌كی فیكری و فه‌لسه‌فی و فیكری ئایدیالیستی، دیالكتیك، زانستی جوگرافیا نه‌ك ته‌نیا وه‌كو زانستێكی وه‌سفیكردن به‌ڵكو وه‌ك زانستێكی بیركردنه‌وه‌ كه‌ مرۆڤ هانده‌دا بیربكاته‌وه‌، له‌باره‌ی شێوه‌ی ژیانی تاقمه‌ مرۆییه‌كان دابڕژێته‌وه‌ (سه‌رچاوه‌ی پێشوو، لا.22).
 ئه‌گه‌رچی ئه‌و فیكره‌ فه‌لسه‌فییانه‌ كه‌ ده‌هاتنه‌ ناو جوگرافیا خاوه‌ن بۆچوونی جیاوازبوون، به‌ڵام له‌ڕاستیدا هه‌موو ئه‌و بیرۆكانه‌ چ ئه‌و بیرۆكانه‌ی له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵا ئیمپریالیسمدابوون و چ بیرۆكه‌ دیموكرات و پلۆرالیستی و رادیكاڵا و یه‌كسانیخوازه‌كان هه‌موویان بناغه‌یه‌كی به‌هێزیان بۆ جوگرافیا پێكهێنا. له‌م رێگه‌وه‌ جوگرافیا ده‌بێته‌ زانستێكی شیكار و خاوه‌ن بیركردنه‌وه‌ و له‌هه‌مانكاتدا زیندوو. له‌م پێوه‌ندیه‌دا كه‌سانێك وه‌ك ته‌یلۆر جانستۆن، مایكل جی واتس، ده‌یوید هاڕوێی و مانۆئێل كاستێلز پێیانوایه‌ كاپیتالیزم (مه‌ودا)ی لاوازكردووه‌ و تێڕوانینی ئه‌وانی بۆ سه‌ر مه‌ودای گۆڕیوه‌. به‌مشێوه‌ فه‌زایه‌كی نوێ‌ له‌ ئابووری جیهانیی پێكده‌هێنێت كه‌ كاپیتالیزمی جیهانی رۆڵی تیاداده‌گێڕێت (ته‌یلۆر، جانستۆن و واتس، 1383:31).
 له‌م قسه‌ ده‌رده‌كه‌وێ‌ فه‌زا (ژینگه‌) ناوه‌ندی گۆڕانكاری له‌ روانگه‌ی جوگرافیای رادیكاڵه‌ و به‌مپێیه‌ش فه‌زا شارییه‌كان له‌ژێر كاریگه‌ری پلاندانانی شاری رادیكاڵا، خاوه‌ن شێوه‌ و فۆڕمی تایبه‌تین.
 بنه‌مای تیۆری
 جوگرافیای رادیكاڵا، هه‌ڵقوڵاوی بیروڕای پێشڕه‌وانی رادیكاڵیزمه‌ كه‌ هاتووه‌ته‌ ناو جوگرافیا و بووه‌ته‌ هۆی ده‌ركه‌وتنی به‌شێكی جیاواز له‌ناو جوگرافیا به‌ناوی جوگرافیای رادیكاڵا. له‌ڕاستیدا جۆرێك بیركردنه‌وه‌ی ماتریالیزمی مێژوویی له‌گه‌ڵا بیرۆكه‌ بنچینه‌ییه‌كان، گۆڕانخواز و یه‌كسانیخواز له‌ژێر كاریگه‌ری بیرۆكه‌ ماركیستییه‌كاندا هاتووه‌ته‌ ناو جوگرافیای سه‌ده‌ی بیسته‌م و بووه‌ته‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م به‌شه‌ له‌ جوگرافیا. به‌شێكی زۆر له‌ جوگرافیزانان بدرێژایی زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌ك شوێنكه‌وتووی ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ بوون و به‌پێی بیرۆكه‌ رادیكاڵه‌كانی سه‌رده‌می خۆیان به‌شه‌كانی جوگرافیای رادیكاڵییان داڕشتووه‌ و رۆڵیان له‌ خولقاندنه‌ جوگرافیاییه‌كان، شیكردنه‌وه‌ جوگرافیاییه‌كان، وه‌سفیكردنه‌كان، پلاندانانه‌كان و.. هتد، له‌ زۆربه‌ی شوێنه‌كانی جیهان هه‌بووه‌، هه‌ندێك له‌ جوگرافیاناسه‌ ئاناڕشیسته‌كان وه‌ك ئێلیزه‌ ریكلۆس1 پێتێر و كرۆپۆتكین2 به‌ یه‌كه‌مین جوگرافیناسانی ئاناڕشیست داده‌نرێن و كه‌سانێكیش ژان بروونی3 فه‌ڕانسی به‌ یه‌كه‌مین جوگرافیزانی رادیكاڵا ده‌زانن، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئاشكرایه‌ ئه‌وه‌یه‌ كرۆپۆتكین و ریكلۆس كاریگه‌ری زۆر زیاتریان له‌سه‌ر جوگرافیای رادیكاڵا هه‌بووه‌ و بیرۆكه‌كانی ئه‌وان بووه‌ته‌ بنه‌مایه‌كی به‌هێز بۆ ئاناڕشیسم وه‌ك به‌شێك له‌ جوگرافیای رادیكاڵا. بڵاوكردنه‌وه‌ی گۆڤاری ئانتی پۆد4 له‌ ساڵی 1969 له‌ زانكۆی (كلارك) سه‌ره‌تای ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ بوو له‌ جوگرافیادا. له‌ ساڵی 1974، یه‌كیه‌تی جوگرافیزانانی رادیكاڵا له‌ شاری تۆرێتنتۆ دامه‌زرا و له‌ ساڵی 1978 له‌ كۆنفڕانسی ساڵانه‌ی رێكخراوی جوگرافیزانانی به‌ریتانیا یه‌كیه‌تی جوگرافیزانانی رادیكاڵا له‌و وڵاته‌ ده‌ستبه‌كاربوو (شكۆیی: 1382: 179). ره‌نگه‌ بتوانین هۆكاری جۆراوجۆر بۆ سه‌رهه‌ڵدانی جوگرافیای رادیكاڵا باسبكه‌ین، به‌ڵام ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ هه‌ندێك نایه‌كسانی نه‌ته‌وه‌یی، ره‌گه‌زی و ئایینی له‌ ئاستی كۆمه‌ڵگاكان، وڵاتان و جیهان و هه‌روه‌ها زۆربوونی جیاوازی هه‌ژار و ده‌وڵه‌مه‌ند له‌ ئاستی جیهان و زۆربوونی ئایدیا ره‌گه‌زپه‌رستییه‌كان بكه‌ین كه‌ بوونه‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی بیرۆكه‌ رادیكاڵه‌كان له‌به‌رامبه‌ردا. به‌گشتی بارودۆخی ناله‌باری ژیانی مرۆڤ، ناعه‌داله‌تی و نایه‌كسانی و چه‌وساندنه‌وه‌ و داگیركردنی وڵاتان و ژێرپێخستنی مافی مرۆڤ له‌ شوێنه‌كان جیهان، جوگرافیای له‌ حاڵه‌تێكی پۆزیتیویستی و ئه‌زموونگه‌رانه‌ كرده‌ زانستێكی رادیكاڵا كه‌ خوازیاری لاچوونی نایه‌كسانی بوو. به‌واتایه‌ك سه‌رهه‌ڵدان یان گه‌شه‌ی رادیكالیزم له‌ كۆتایی ساڵه‌كانی 1960 وه‌ك دژ كرده‌وه‌یه‌ك له‌ به‌رامبه‌ر بارودۆخی داخراوی سیاسی و جوگرافیای نامرۆیی و چه‌ندایه‌تی و ئاواتی ئه‌نجامی گۆڕانكاری بنچینه‌یی بوو له‌ رێكخراو و پێكهاته‌ی كۆمه‌ڵگه‌كاندا. له‌لایه‌كیتره‌وه‌ جوگرافیای رادیكاڵا تیۆرییه‌ ماركسیستییه‌كانی بۆ پێكهێنانی جوگرافیایه‌كی مرۆیی نوێ‌ به‌كارهێنا: (2004 Fuller & Kitchin)). سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ جوگرافیا ده‌ریخستووه‌ كه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و رووداوانه‌ی جیهان بێهه‌ڵوێست نییه‌ و نابێ‌ ببێ‌، به‌ڵكو زانستێكی بزۆك و رووله‌گه‌شه‌یه‌ و له‌ژێر كاریگه‌ری رووداوه‌كان، كار و سیاسه‌ته‌كانی ده‌ره‌وه‌ی زانكۆكانه‌ (بلانت و ویلس، 1385: چهارده‌). جوگرافیای رادیكاڵا له‌ سه‌ره‌تادا بیرۆكه‌ی ئاناڕشیستی و ماركسیستی له‌ خۆده‌گرت، به‌ڵام ئه‌مڕۆكه‌ بیرۆكه‌یدیكه‌ وه‌ك فێمێنیزم، جوگرافیای كلۆنیالیزم، ئازادییه‌ سێكسییه‌كان و هتد، هاتووه‌ته‌ ناوی. دایان پێڕنسانس5 به‌مشێوه‌ جوگرافیای رادیكاڵا پێناسه‌ده‌كا: ((جوگرافیا نه‌ مێژوو نه‌ ئابووری و نه‌ زانستی زه‌وییه‌، به‌ڵكو جوگرافیا لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ فۆڕمه‌ فه‌زاییه‌كان و ئه‌و پێكهاتانایه‌ كه‌ له‌ناو بارودۆخێكی مێژوویی پێكهاتوون و به‌پێی شێوازی به‌رهه‌مهێنان دیاریكراون (شكۆیی، 1382: 184). له‌ناو چوراچێوه‌ی جوگرافیای رادیكاڵا به‌شی جۆراوجۆری تیادایه‌ كه‌ هه‌ركامه‌یان خوازیاری چاره‌سه‌ری كێشه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ جوگرافیاییه‌كانن. وه‌ك جوگرافیای ئاناڕشیستی، جوگرافیای ره‌خنه‌گرانه‌ و جوگرافیای فێمێنیستی كه‌ باسیانلێده‌كرێ‌. جوگرافیناسه‌ رادیكاڵه‌كان بیروبۆچوونی خۆیان به‌مشێوه‌ ده‌رده‌خه‌ن:
 
 ئاوات و هیواكانی ئێمه‌ بۆ داهاتووی مرۆڤ له‌سه‌ر سێ‌ ئاڕاسته‌یه‌:
- لابردنی نایه‌كسای له‌نێوان نه‌ته‌وه‌كانی جیهان
- په‌ڕه‌ی هاشێوه‌ی نه‌ته‌وه‌كان
- مرۆڤه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی راسته‌قینه‌ گه‌شه‌بكه‌ن (72 – 75: 1997، Peet).
 هاوكات له‌گه‌ڵا گه‌شه‌ی بۆچوونه‌ رادیكاڵه‌كان له‌ جوگرافیا، ئه‌م بیرۆكانه‌ له‌ به‌شه‌ جۆراوجۆره‌كان له‌سه‌ر شار و پلاندانانی شار كاریگه‌ریان هه‌بووه‌ و هه‌وڵیانداوه‌ بارودۆخی ئێستای شاره‌كه‌ بگۆڕن. له‌ روانگه‌ی جوگرافیزانه‌ رادیكاڵه‌كانه‌وه‌، وه‌ك جوگرافیزانه‌ ماركسیسته‌كان شار شوێنی كۆبوونه‌وه‌ و هه‌ڵسوڕانی سه‌رمایه‌یه‌. له‌ شار چینه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووریه‌كان دروستده‌بن و هه‌ندێكجار نایه‌كسانی چینایه‌تی په‌یاده‌بێت و ئامانجی جوگرافیناسه‌ رادیكاڵه‌كان لابردنی ئه‌م نایه‌كسانییه‌یه‌. ده‌یوید هاڕۆیی وه‌ك كه‌سێكی به‌رچاوی جوگرافیای رادیكاڵا پێیوایه‌: پرۆسه‌ی شاری، جیا له‌ هه‌موو شتێك، ژێرخانه‌ ماددییه‌كان به‌مه‌به‌ستی به‌رهه‌مهێنان، هه‌ڵسووڕان، ئاڵوگۆڕكردن و به‌كارهێنان ده‌خولقێنێ‌. بۆیه‌ خاڵی سه‌ره‌تا بینینی ئه‌و شێوه‌یه‌ كه‌ ژینگه‌ی ده‌ستكردی دروستكردبێ‌ و هه‌روه‌ها به‌شێك له‌ به‌ها مرۆییه‌كان دێنه‌خزمه‌ت به‌رهه‌مهێنانی به‌های زێده‌.. هه‌روه‌ها ده‌بێ‌ به‌كارهێنانی داهاتووی بورجوازی و دووباره‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی وزه‌ی كار له‌به‌رچاوبگیرێ‌. چون به‌كارهێنانی داهات له‌لایه‌ن بورجوازییه‌وه‌ كاریگه‌ری زۆری له‌سه‌ر پڕۆسه‌ شارییه‌كان هه‌یه‌ (هاڕۆیی، 1387: 41 – 46). به‌ڕای ئه‌و به‌كارهێنان له‌لایه‌ن بورجوازی، دووباره‌ به‌رهه‌مهێنانی وزه‌ی كار و جوڵه‌ی سه‌رمایه‌، پێوه‌ندییه‌ پێكهاته‌ییه‌ گرنگه‌كان بۆ تێگه‌یشتن له‌ پرۆسه‌ی شار له‌ سیستمی سه‌رمایه‌داری ده‌خاته‌ به‌رده‌م ئێمه‌.
  جوگرافیای رادیكاڵا جه‌خت له‌ دوو فاكته‌ری بنه‌ڕه‌تی ده‌كا كه‌ بریتینله‌ پرۆسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و فۆڕمه‌ فه‌زاییه‌كان. ئاشكرایه‌ كه‌ ئه‌م دوو چه‌مكه‌ له‌ كۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داریش به‌كاردێن، به‌ڵام له‌ جوگرافیای رادیكاڵدا به‌پێی ماتریالیزم دێنه‌به‌رباس و لێكۆڵینه‌وه‌ (شكۆیی، 1382: 195). به‌مشێوه‌ ئه‌م دوو چه‌مكه‌ هاتوونه‌ناو پلاندانانی شاریش و كاریگه‌رییان له‌سه‌رداناوه‌. ده‌یوید هاڕۆیی ده‌ڵێت: هه‌ر ستراتیجێكی گشتی كه‌ مه‌به‌ستی پلاندانان بۆ سیستمه‌ شارییه‌كان به‌كاردێت ئه‌بێ‌ دوو جۆر سیاسه‌ت له‌ خۆ بگرێ‌ و پێكه‌وه‌ رێكیان بخات، تاقمێك ئه‌و سیاسه‌تانه‌ن كه‌ بۆ گۆڕینی شێوه‌ و فۆڕمی فه‌زایی شار (مه‌به‌ست، دیاریكردنی شوێنی هه‌ندێك دیارده‌ وه‌ك چه‌م و رووباری ناوشار، هێڵه‌ گواستراوه‌كان و.. هتد) به‌كاردێن و ئه‌ویتریش ئه‌و سیاسه‌تانه‌ن كه‌ بۆ كاریگه‌ریدانان له‌سه‌ر پڕۆسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌ناو شاره‌كان به‌كاردێن (هاڕۆیی، 1379: 137). دیاره‌ جوگرافیای رادیكاڵ هه‌وڵده‌دا له‌ پلاندانانی شاردا فۆڕم و پڕۆسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان بخاته‌به‌رباس و بیانگۆڕێ‌. به‌و هۆیه‌ی كه‌ ئه‌م بیرۆكه‌ خاوه‌ن تێڕوانینێكی ماتریالیسته‌، بۆیه‌ یه‌كێك له‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی له‌ناو كۆمه‌ڵگا و پلاندانانی شاره‌كاندا ئامانجه‌ ئابوورییه‌كان و گۆڕینی بارودۆخی ئابووری چینی هه‌ژاری كۆمه‌ڵگا و باشتركردنیه‌تی. هه‌رچه‌نده‌ ئامانجیدیكه‌ش وه‌ك ئامانجی ژینگه‌یی، ره‌گه‌زی، نه‌ژادی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیشی هه‌یه‌ و هه‌وڵی لابردنی هه‌رچه‌شنه‌ نایه‌كسانییه‌ك ده‌دا. مه‌سه‌له‌یه‌ك كه‌ له‌ ئه‌ركی ئه‌خلاقی رادیكالیستی پلاندانه‌ره‌كان سه‌رچاوه‌ده‌گرێت و وه‌ك ده‌یوید هاڕۆیی ده‌ڵێت مه‌به‌ستی ئه‌وان تێگه‌یشتن و ناسینی بارودۆخی ئێستا نییه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ست گۆڕینی ئه‌و بارودۆخه‌یه‌.
 
 جوگرافیا و پلاندانان:
 له‌سه‌ره‌تادا پێویسته‌ پێناسه‌یه‌كی جوگرافیا بكه‌ین كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ پێناسه‌ گرنگه‌كانی جوگرافیا. ((جوگرافیا بریتییه‌له‌ زانستی رێكخستن و باشتركردنی شوێنی ژیان)) له‌وناوه‌دا پلاندانان شار هه‌وڵده‌دا تا ئاسایشی مرۆڤ دابینبكات و ژینگه‌ بپارێزێت.. كه‌وابێت هه‌م جوگرافیا و هه‌م پلاندانان هه‌ردووكیان پێوه‌ندییان له‌گه‌ڵا مرۆڤ و كۆمه‌ڵگا و ژینگه‌ هه‌یه‌ و پێوه‌ندی ئه‌وان بناغه‌ی ئه‌م دوو زانسته‌ داده‌ڕێژێت، ئه‌ڵبه‌ت هه‌ندێكجار ئه‌م دوو زانسته‌ تێكه‌ڵده‌بن. ئه‌مڕۆكه‌ له‌ چوارچێوه‌ی جوگرافیادا چوار جۆر پلاندانان هه‌یه‌:
- پلاندانانی شار
- پلاندانانی هه‌رێمی
- پلاندانانی ژینگه‌
- به‌ڕێوه‌به‌ری سامانه‌ سروشتییه‌كان. (شكۆیی، 1382: 265).
 
 به‌پێی وته‌ی فریمه‌ن، پلاندانان بنه‌مایه‌كی جوگرافیایی هه‌یه‌، جوگرافیا ئه‌ساس و بنه‌مای پلاندانه‌ره‌كانه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی پێش ئه‌وه‌ی پلاندانه‌ر كاره‌كه‌ی بۆ داڕشتنی شار و لادێ‌ یا چاكسازی ناوشار و لادێكان ده‌ستپێبكات، پێویسته‌ بارودۆخی به‌رجه‌وه‌نده‌كان6 بناسن (Freeman، 1967: 13). ئێدگار رۆز7 به‌مشێوه‌ پلاندانان پێناسه‌ده‌كات: پلاندانان كردارێكی چه‌ند لایه‌نه‌یه‌ كه‌ هه‌وڵی یه‌كده‌ستكردن و هاوئاهه‌نگكردنی شوێنه‌ نیشته‌جێبوونه‌كان ده‌دات. ئه‌م كاره‌ لایه‌نی كۆمه‌ڵایه‌تیی، ئابووری، سیاسی، ده‌روونناسی، ئانترۆپۆلۆجی و ته‌كنه‌لۆجیاییه‌كان له‌خۆده‌گرێت و جه‌خت له‌ رابردوو و ئێستا و داهاتوو ده‌كات (Rose، 1984: 31). به‌پێی قسه‌ی رۆز ئه‌مڕۆكه‌ پلاندانان یه‌ك لایه‌ن و فیزیكاڵا نییه‌، به‌ڵكو رواڵه‌تێكی مرۆیی به‌خۆیه‌وه‌ گرتووه‌ كه‌ هه‌موو تاكه‌كان له‌به‌رچاوده‌گرێت و مرۆڤ و ژینگه‌ش هاوكات له‌ ناوه‌ندی پلانداناندان ئه‌و شته‌ی كه‌ جوگرافیناس و پلاندانه‌ره‌ رادیكاڵه‌كان باوه‌ڕیان پێیه‌تی، به‌ڵام پلاندانانی شار به‌واتای ((زانست))8 به‌شێكی زانستی نییه‌، به‌ڵكو به‌شێكی نێوان زانسته‌كانه‌9 كه‌ له‌جیاتی یاسا نه‌گۆڕ و هه‌میشه‌ییه‌كان له‌گه‌ڵا مه‌سه‌له‌ گۆڕاوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان تێكه‌ڵه‌ (مهدی زاده‌، 1385: 64). له‌م نێوه‌نده‌دا پێویسته‌ باسی رۆڵی تیۆره‌ جگرافیاییه‌كان له‌ گۆڕان و گه‌شه‌ی پلاندانان بكه‌ین. له‌ڕاستیا به‌هۆی مێژووی زیاتری جوگرافیا له‌چاو پلاندانانی شار و هه‌روه‌ها به‌هۆی ناوه‌ڕۆكی جوگرافیا و به‌هۆی بارودۆخی زانستی و تیۆره‌ زاڵه‌كانی، توانی رۆڵێكی به‌رچاوی له‌ گه‌شه‌ی پلاندانانی شار هه‌بێت.. بۆنموونه‌، به‌هۆی دامه‌زراندنی پلاندانانی شار وه‌ك به‌شێكی زانستی له‌ 1907، پێویستی زۆری به‌كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ بیروڕای جوگرافیناسانی هاوچه‌رخی خۆی بوو. له‌لایه‌كیشه‌وه‌ بیروڕا جۆراوجره‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ رۆڵێكی به‌رچاویان له‌ پرۆسه‌ی گۆڕانكاری پلاندانانی شار هه‌بوو. له‌ سه‌رده‌می جیاواز به‌تایبه‌ت له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌م و ده‌ستبه‌كاربوونی پلاندانانی شار، بیرۆكه‌ی جۆراوجۆری جوگرافیایی كاریگه‌رییان له‌سه‌ری هه‌بووه‌ و له‌ گه‌شه‌ی ئه‌ودا رۆڵیان هه‌بووه‌. له‌ڕاستیدا به‌پێی بیرۆكه‌ جۆراوجۆره‌ فه‌لسه‌فی و سیاسییه‌كانی هه‌ر وڵاتێك وه‌ك: لیبڕاڵیزم، ئاناڕشیزم، ماركسیزم و.. هتد، پلانه‌ شارییه‌كانیش جیاوازبوون. به‌واتایه‌كیتر هه‌ر یه‌ك له‌م بیرۆكانه‌ له‌ پێكهێنانی جۆرێكی تایبه‌ت له‌ فه‌زا شارییه‌كان رۆڵیانبووه‌. له‌ بیرۆكه‌ی جوگرافیایی رادیكاڵا كه‌ خۆی به‌شی جۆراوجۆری له‌خۆی گرتبوو به‌پێی بارودۆخی كاتی هه‌ركامیان له‌ سه‌رده‌مێكا سه‌ریانهه‌ڵده‌دا. پلاندانانی شار وه‌ك به‌شێكی نێوان زانستی كه‌ ده‌بێ‌ بواری به‌دیهاتنی یه‌كسانی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا ئاماده‌بكا جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌كرا. ئه‌م بیرۆكانه‌ به‌شێوه‌یه‌ك له‌گه‌ڵا ئابووری سیاسی گرێنه‌دران و به‌پێی بیروباوه‌ڕی خۆیان شاره‌كانیان پێكنه‌هێنا.  ئامانجی سه‌ره‌كی ئه‌م بیرۆكانه‌ هه‌روه‌ك باسكرا به‌دیهێنانی یه‌كسانی كۆمه‌ڵایه‌تی و لابردنی نایه‌كسانی له‌ناو كۆمه‌ڵگادا بوو. ئه‌وان ئه‌م نایه‌كسانییانه‌یان به‌ هه‌ڵقوڵاوی سیستمی سه‌رمایه‌داری و ده‌سه‌ڵاتی لیبڕاڵیزم و چه‌وساندنه‌وه‌ی زۆری هێزی كار (كرێكار)و سروشت ده‌زانی. له‌ ساڵه‌كانی 1970 و 1980 رادیكاڵه‌كان له‌ پلاندانانا كۆمه‌ڵێك تیۆری نوێیان خسته‌ڕوو كه‌ له‌ناویاندا پڕۆسه‌ی گه‌شه‌ له‌ ئاستی هه‌رێم و شار به‌پێی شێوازی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری به‌شێوه‌یه‌كی نوێ‌ باسكرابوو.
 ئه‌م بیرۆكه‌ (رادیكاڵیزم) پێیوایه‌ له‌ سیستمی لیبڕاڵدا، ئه‌گه‌ر پلاندانان كێشه‌یه‌ك چاره‌سه‌ربكات، له‌هه‌مانكاتدا كێشه‌یه‌كیتر دروستده‌كات و به‌رده‌وام دژایه‌تی له‌نێوان پاشكه‌وتكردنی تایبه‌ت و كرده‌وه‌ی گشتی هه‌یه‌ (شكۆیی، 1382: 275). به‌پێی بۆچوونی رادیكاڵه‌كان ئه‌وان نه‌ك (ریفۆرم) یا هێشتنه‌وه‌ و پاراستنی بارودۆخی ئێستا (چونكه‌ ریفۆرم به‌ پاراستنی ده‌سه‌ڵات و هێشتنه‌وه‌ی ده‌زانن) به‌ڵكو له‌ بیری گۆڕینی ئه‌و بارودۆخ و ده‌سه‌ڵاته‌دان. له‌به‌رئه‌وه‌ی بارودۆخی ناله‌باری ئێستا بوو به‌ هۆكاری سه‌ره‌كی كێشه‌كان ده‌زانن و بۆ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌م كێشه‌ پێویسته‌ بارودۆخی ئێشستا بگۆڕێت. له‌م بابه‌تدا باسی سێ‌ بیرۆكه‌ی جوگرافیای رادیكاڵا و رۆڵی ئه‌وان له‌ پلاندانانی شار و بنیادنانی فه‌زا شارییه‌كان ده‌كرێت. بیرۆكه‌ی جوگرافیای ئاناڕشیستی، جوگرافیای ره‌خنه‌گرانه‌ و فێمێنیستی له‌و بیرۆكانه‌ن كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی پلاندانانی شار هه‌وڵده‌ده‌ن به‌پێی روانگه‌ فیكرییه‌كانی خۆیان كێشه‌ی شاره‌كان چاره‌سه‌ربكه‌ن.
 
 جوگرافیای ئاناڕشیستی و پلاندانانی شار:
 جوگرافیای رادیكاڵا به‌كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ شێوازی ره‌خنه‌گرانه‌ی رادیكاڵیزم، ره‌خنه‌یه‌كی توند له‌ جوگرافیناسه‌ لیبڕاڵه‌ ئه‌وروپی و ئه‌مریكییه‌كان ده‌گرێت كه‌ نه‌یانتوانیوه‌ به‌شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی له‌ مه‌سه‌له‌ جوگرافیاییه‌كان بكۆڵنه‌وه‌. ره‌نگه‌ بتوانین بڵێین یه‌كه‌مین دامه‌زرێنه‌رانی جوگرافیای رادیكاڵا، جوگرافیناسانی ئاناڕشیست بووبن. وه‌ك ئێلیزه‌ رێكۆڵس و پێتر كرۆپۆتكین. وتاری ((جوگرافیا ده‌بێ‌ چۆن بێت))ی كرۆپۆتكین كه‌ له‌ گۆڤاره‌كانی سه‌ده‌ی نۆزده‌دا بڵاوبووه‌وه‌، نیشانده‌ری گرنگی كۆمه‌ڵایه‌تی زانستی جوگرافیا له‌ كۆمه‌ڵگای مرۆییدا بوو كه‌ به‌ هه‌ستێكی مرۆییانه‌وه‌ نووسرابوو (شكۆیی، 1382: 179). وشه‌ی ئاناركۆز10 به‌ مانای بێیاسایه‌ و وشه‌ی ئاناڕشی زۆرتر بۆ پێناسه‌ی بێنه‌زمی، توندوتیژی و پشێوی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌كاردێت و له‌ڕاستیا داواكاری هه‌ڵوه‌شانی ده‌سه‌ڵات و دژایه‌تی یاسایه‌. ئاناڕشیسته‌كان خوازیاری ئه‌وه‌ن كه‌ ده‌سه‌ڵات نه‌مێنێ‌ وه‌ك هه‌نگاوێكی ئه‌رێنی بۆ بنیادنانی كۆمه‌ڵگایه‌كی نوێ‌، كه‌ له‌گه‌ڵا رێبازه‌كه‌ و سروشتدا هاوئاهه‌نگبێت. له‌ روانگه‌ی ئه‌وانه‌وه‌ ئاناڕشی نه‌ك ده‌سته‌واژه‌یه‌كی نه‌رێنی، به‌ڵكو پێشكه‌وتنێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نه‌رێنییه‌ كه‌ ئیجازه‌ به‌ تاك ده‌دات بێبه‌ربه‌ست و به‌رته‌سككردنه‌وه‌كانی ده‌سه‌ڵات و یاسا به‌ره‌وگه‌شه‌ هه‌نگاوبنێت (بلانت و ویلس، 1385: 201)، به‌ڵام ئاناڕشیزم ته‌نیا به‌ مانای تێكده‌ر و بێیاسا و دژی نه‌زم نییه‌، به‌ڵكو مانایه‌كیتر كه‌ هه‌یه‌تی و لێره‌دا به‌ مانای یه‌كسانیخواز و پشتیوانی مافی خه‌ڵك و چینه‌كانی خه‌ڵك له‌ناو كۆمه‌ڵگا شارییه‌كانه‌. ئه‌و شتانه‌ی له‌ روانگه‌ی ئاناڕشیزمه‌وه‌ باشن بریتینله‌:
 گرنگیدانی زۆر به‌ شاره‌كان، ململانێ‌ و پێشبڕكێی ئابووری، ریزبه‌ندی له‌ كۆمه‌ڵگا وه‌ك دروستبوونی چینه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان (شكۆیی، 1382: 240).
 به‌ رای كرۆپۆتكین ده‌بێ‌ دیارده‌ جوگرافیاییه‌كان وه‌ك سیستمێكی ریكوپێك و هاوسه‌نگ باسیانلێوه‌بكرێت كه‌ له‌وه‌دا هه‌موو به‌ش و پێكهاته‌كان كه‌ سیستم دروستده‌كه‌ن، پێوه‌ندی دوو لایه‌نه‌یان هه‌یه‌، هه‌روه‌ها مرۆڤ به‌شێكه‌ له‌ هاوسه‌نگییه‌ ژینگه‌ییه‌كان. بۆیه‌ پێویسته‌ خه‌ڵك له‌ چوارچێوه‌یه‌كی ئۆرگانیك وه‌ك سیستمێك لێكۆڵینه‌وه‌یان لێبكرێ‌. له‌لایه‌كه‌وه‌ له‌ شوێنه‌ جوگرافیاییه‌كان، نه‌بوونی هاوسه‌نگی ئیكۆلۆجیكی، نه‌تیجه‌ی نه‌بوونی هاوسه‌نگی له‌ پێوه‌ندییه‌ مرۆییه‌كانه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ كرۆپۆتكین باوه‌ڕی به‌ هاوكاری و هاوسۆزی و هاوخه‌می به‌ رێگه‌چاره‌یه‌كی گونجاو بۆ گه‌یشتن به‌ ژیانێكی گونجاوی مرۆیی ده‌زانی (شكۆیی، 1378: 90). به‌مپێیه‌ له‌ ئاناڕشیزمی كۆمه‌ڵایه‌تی و جوگرافیای ئاناڕشیستی، جه‌خت له‌ چه‌مكی عه‌داله‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌شداریكردنی چینه‌كانی خه‌ڵك له‌ به‌ڕێوه‌بردنی وڵات، هاوكاری و یارمه‌تیدان و سڕینه‌وه‌ی ململانێ‌ ده‌كرێت. هه‌ربۆیه‌ ده‌بێ‌ ئه‌م فاكته‌ره‌ له‌ پلاندانانی شار و جۆره‌كانیدیكه‌ی پلاندانان به‌كاربێت. له‌ڕاستیا ئه‌م بیرۆكه‌ وه‌ك بیرۆكه‌یه‌كی رادیكاڵ و شۆڕشگێڕانه‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ ئامانجێكی بنه‌ڕه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگه‌دایه‌ و ئه‌وه‌ش یه‌كسانی له‌نێوان هه‌موو چینه‌ مرۆییه‌كان و سوودوه‌رگرتنی هه‌موویان له‌ قازانجه‌كانی پلاندانانی شارییه‌. له‌ڕاستیدا له‌م بیرۆكه‌دا پلاندانان بووه‌ به‌ زانستێكی مرۆیی و هاوكات هه‌وڵده‌دات به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موو چینه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ له‌به‌رچاوبگرێ‌ و پلان بۆ هه‌موویان دابڕێژێت. له‌لایه‌كیتره‌وه‌ ئاناڕشیزم جه‌خت له‌ هه‌رێم و شاره‌ سه‌ربه‌خۆكان ده‌كات. له‌م شارانه‌دا بازاڕی دراو نابێت، له‌ سه‌نته‌ری بازرگانی شاره‌كان بانك و رێكخراوه‌كانی بیمه‌، ترمیناڵه‌كان و تاوه‌ره‌كان لاده‌برێن. شه‌قامه‌كان ریكلامی بازرگانیان تیانابێ‌. زه‌وییه‌كی زۆر له‌ناو شاره‌كان ده‌درێ‌ به‌ هۆڵی شانۆكان، كۆبوونه‌وه‌ گشتییه‌كان یاری منداڵان و رێكخراوه‌ كه‌لتورییه‌كان. سه‌نته‌ری شار، ئه‌ركی دابه‌شكردنی خۆڕایی كاڵا و خزمه‌تگوزارییه‌كان له‌ئه‌ستۆده‌گرێت. له‌به‌رئه‌وه‌ی زه‌وییه‌كانی شار، بیناكان و ئۆتۆمبیله‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ حكومه‌ت قه‌ره‌باڵغی و پیسبوونی شاره‌كان كه‌مده‌بێته‌وه‌ (شكۆیی، 1382:244). له‌ڕووی ژماره‌ی دانیشتوانیشه‌وه‌ ستانداردێك بۆ شاره‌كان داده‌نرێ‌ تا رێژه‌ی دانیشتووان له‌ راده‌یه‌كی تایبه‌ت زیاترنه‌بێت. له‌به‌رئه‌وه‌ی پێیانوایه‌ رێژه‌ی زۆری دانیشتووان له‌ شاره‌كان، ده‌بێته‌ هۆی قوڵبوونه‌وه‌ی كێشه‌كانی شاره‌كان و پیسبوونی ژینگه‌ و بێبه‌شبوونی خه‌ڵك له‌ خۆشگوزه‌رانی گشتی. ئاناڕشیسته‌كان پێیانوایه‌ شاره‌كانی یۆنانی كۆن، به‌ ژماره‌ی دانیشتووانی 2000 – 5000 كه‌س، باشترین شێوه‌ی دیموكراسی و هاوكاری دوو لایه‌نه‌یان بووه‌. له‌لایه‌كیشه‌وه‌ جه‌خت له‌ ریزبه‌ندی ده‌كات و پێیوایه‌ هه‌ركام له‌ شوێنه‌ نیشته‌جێبوونه‌كان وه‌ك شار، شاری ناوه‌ندی، شاری بچووك و لادێ‌ ده‌توانن رۆڵێكی نه‌رێنییان له‌ گه‌شه‌ی شوێنه‌ ده‌ستكرده‌كان و گه‌شه‌ی مرۆڤ و كۆمه‌ڵگه‌ هه‌بێ‌. به‌مپێیه‌ جۆرێك بیری یۆتۆپیایی (شاری ئیدئاڵا) له‌ تێًًڕوانییه‌كانی ئاناڕشیسته‌كان هه‌یه‌ كه‌ له‌ڕاستیدا ده‌توانین بڵێین ئه‌وجۆره‌ تێڕوانینه‌ یۆتۆپیاییه‌ هه‌ڵقوڵاوی بارودۆخی ناله‌باری كۆمه‌ڵگه‌ شارییه‌كان و ئه‌وانی خستووه‌ته‌ بیری ئه‌وه‌ی شارێكی ئیدئاڵا له‌ خه‌یاڵیانا داڕێژن كه‌ كێشه‌ هه‌میشه‌ییه‌كانی شاره‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی نه‌بێت. به‌ رای ریچارد پیت (1975) ئاناڕشیزم ده‌توانێ‌ بناغه‌یه‌ك بۆ تێڕوانێنێكی نوێ‌ له‌ تیۆری لێكۆڵینه‌وه‌ و فێركردنی جوگرافیایی بێت. جوگرافیای رادیكاڵا به‌پێی نووسراوه‌كه‌ی كرۆپۆتكین و له‌ ه‌رچاوگرتنی تێڕوانینی ئه‌و بۆ ناوه‌ڕِۆكی پڕشانازی مرۆڤ، به‌گوێگرتن له‌ ئاره‌زووی ئه‌و بۆ په‌ره‌پێدانی زۆرترین هاوكاری، كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ شانازییه‌ زانستییه‌كان بۆ نیشاندانی هه‌رشتێك كه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ هاوكاری دوولایه‌نه‌ وه‌ك هێزی رێكخه‌ری مێژووی داهاتوو به‌رگری لێبكرێ‌، ده‌توانێ‌ كاربكات (بلانت و ویلس، 1385: 78). به‌ له‌به‌رچاوگرتنی هه‌موو ئه‌م باسانه‌ی كه‌ كران ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئاناڕشیزم به‌ته‌واوی له‌ بارودۆخی ئێَستای ناوشاره‌كان بێزاره‌ و به‌ته‌مای گۆڕیِنی ئه‌وانه‌. له‌م روانگه‌وه‌ له‌ شاره‌كانا چ له‌ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ و چ له‌ رووی ئابووری و پلاندانانی شاریشه‌وه‌ كه‌موكوڕی هه‌یه‌ و ده‌بێ‌ چاره‌سه‌ربكرێ‌ و باشترین رێگه‌ گۆڕانكاری له‌ سیستمی ئێستای شاره‌كانه‌ و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ هاوكاری و به‌شداریكردنی هه‌موو چینه‌كانی خه‌ڵك پێویسته‌ و ده‌بێ‌ پلاندانان له‌گه‌ڵا خه‌ڵك ئه‌نجامبدرێت و شارێك بنیادبنرێت ئاسووده‌یی و یه‌كسانی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ هه‌مووان به‌دیبێنێت.
 
 جوگرافیای ره‌خنه‌گرانه‌ و پلاندانانی شار:
 له‌ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی نۆزده‌ كه‌ ماركس بانگی له‌ بێبه‌شان و سه‌ركوتكراوان و چه‌وسێنراوان كرد تا هۆشیاربن و مژده‌ی له‌ناوچوونی چینه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یدا، تا ئه‌مڕۆ به‌رهه‌مه‌ فیكرییه‌كانی به‌پێی بۆچوونی جیاواز به‌شێوازی جۆراوجۆر شیكراونه‌ته‌وه‌. شوێنكه‌وتوانی بیرۆكه‌ی فرانكفۆرتیش له‌و كه‌سانه‌ بوون كه‌ به‌شێوازێكی تایبه‌ت قسه‌كانی ماركسیان هه‌ڵَسه‌نگاند، هه‌رچه‌ند هه‌ندێكیان له‌گه‌ڵا چه‌مكه‌ سونه‌تییه‌كانی ماركس هاوده‌نگ نه‌بوون. به‌پێی تێڕوانینی شوێَنكه‌وتوانی بیرۆكه‌ی فرانكفۆرت، تیۆری ره‌خنه‌گرانه‌ دروستبوو به‌ ماركسیزمی رۆژئاوا یا نێئۆماركسیزم ناوده‌برێ‌. بیرمه‌دانی بیرۆكه‌ی فرانكفۆرت، به‌شێكی گرنگیان له‌ زانسته‌ جۆراوجۆره‌ فه‌لسه‌فی – كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان بنیاتنا. ره‌خنه‌ له‌ پۆزیتیویسم وه‌ك تیۆری ناساندن و فه‌لسه‌فه‌ی زانست ره‌خنه‌ له‌ ته‌كنه‌لۆجیا، هۆشیاری ته‌كنه‌لۆجیك،گرنگیدان به‌ لایه‌نی كه‌لتور، گرنگیدان به‌ تاك وه‌ك ناوه‌ندی ئه‌ندێشه‌ و كردار و كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئازادی تاك له‌ سیستم، هه‌موویان له‌ میراتی به‌جێماو له‌ ئه‌ندامانی به‌ره‌ی یه‌كه‌می بیرۆكه‌ی فرانكفۆرتن (نجف زاده‌/1381: 7).
 یۆتۆپیا به‌رده‌وام له‌ تیۆره‌ رادیكاڵه‌ جوگرافیاییه‌كان بووه‌، له‌ڕاستیا له‌و شتانه‌ی به‌رده‌وام له‌ تیۆره‌ رادیكاڵه‌كان باسیلێده‌كرێت یۆتۆپیایه‌ كه‌ هۆكاری بیركردنه‌وه‌ی یۆتۆپیایی و بیركردنه‌وه‌ له‌ یۆتۆپیا ناڕه‌زایی له‌ بارودۆخی ئێستایه‌ و به‌رده‌وام باسی شارێكی گونجاو بۆ خۆشگوزره‌انی زۆرتری دانیشتوان كراوه‌. جوگرافیای ره‌خنه‌گرانه‌ش به‌هۆی كاریگه‌ری بیرۆكه‌ی فرانكفۆرت، تیۆرییه‌كی ره‌خنه‌گرانه‌ له‌باره‌ی ناله‌باری ئێَسته‌ پێشكه‌شده‌كات. به‌هۆی باردوخێگ وه‌ك له‌ناوچوونی ژینگه‌، هه‌ژاری و نایه‌كسانی و.. هتد. زۆربه‌ی جوگرافیناسه‌كان و به‌تایبه‌ت جوگرافیناسه‌ رادیكاڵه‌كان به‌هه‌ستكردن به‌ به‌رپرسیارێتی له‌ بواری جوگرافیای ره‌خنه‌گرانه‌ ده‌ستیانداوه‌ته‌ هه‌وڵێكی بێوچان و به‌ربڵاو تا لێكۆڵینه‌وه‌ جوگرافیه‌كان نه‌ك به‌پێی جوگرافیای ته‌كنۆكراتێ، به‌ڵَكو له‌سه‌ر بنه‌مای تیۆری ره‌خنه‌گرانه‌ داڕِێژن. له‌به‌رئه‌وه‌ی جوگرافیای ته‌كنۆكراتێك پێمانده‌ڵێ‌ شوێنی دامه‌زراندی نه‌خۆشخانه‌ و فریاكه‌وتنه‌كان له‌كام به‌شه‌ی شاربێت، تا خه‌ڵك به‌ئاسانی ده‌ستیان پێیبگات، به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ردا جوگرافیای ره‌خنه‌گرانه‌ باسله‌وه‌ده‌كا كه‌ به‌گشت جۆره‌ بارودۆخێك و هۆكارێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ مرۆڤ ته‌ندروستی خۆی له‌ده‌ستبدات و تووشی نه‌خۆشی بێت و له‌مڕووه‌وه‌ دژی تیۆرییه‌ پۆزیتیویسته‌كان (ئه‌زموونگه‌رییه‌كان) ده‌وه‌ستێته‌وه‌ (شكویی،1382: 252). به‌واتایه‌ك له‌ بیرۆكه‌ی ره‌خنه‌گرانه‌دا له‌ جێی بایه‌خدانی ته‌نیا به‌ بابه‌ته‌ فیزیكاڵا و ئۆپژێكتیویه‌كان به‌كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ شێوازه‌ ئامارییه‌كان بۆ چاره‌سه‌ی كێشه‌كان هه‌وڵده‌دات به‌شی كردنه‌وه‌ی بناغه‌یی كێشه‌ی شاره‌كان، هه‌ست به‌ گیروگرفته‌كان بكات و شێوازی ئاماری و چۆنییه‌تیش هاوكات بۆ باشتركردنی ژیانی مرۆڤ به‌كاربێنێت، به‌مپێَیه‌ به‌هۆی هاتنه‌ناوه‌ی ئه‌م روانگه‌یه‌ بۆ ناو جوگرافیا، هاتووه‌ته‌ناو پلاندانانی شاریش هه‌وڵده‌دات تا فه‌زا و شوێَنی مرۆیی و نوێ‌ و دوور له‌ كێشه‌كانی جیهانی مۆدێَرن و پیشه‌سازی بنیاتبنێ‌، له‌ ڕاستیدا تیۆری ره‌خنه‌گرانه‌ له‌ پلاندانانی شاردا وه‌ك شیكردنه‌وه‌یه‌كی به‌هادار (نۆرماتیڤ) ده‌رده‌خات و له‌گه‌ڵا ناوه‌ڕۆكی پلاندانان رووبه‌ڕووه‌. له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئۆبژێكتیڤ و دوورله‌ بایه‌خی بۆچوونی پۆزیتیویسم، دووریده‌كات و به‌ هۆشیاری به‌ شوێن رێگای تێپه‌ڕین له‌ بارودۆخی ئێستا و نه‌هێشتنیه‌تی (دانش پور، 1382: 46). به‌واتایه‌ك باشتركردن و گۆڕینی بارودۆخی ئێستا له‌ ئامانجه‌كانی جوگرافیای ره‌خنه‌گرانه‌یه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ی بارودۆخی ئێستا به‌باش نازانن. به‌مشێوه‌ بیرۆكه‌ی ره‌خنه‌گرانه‌ وه‌ك بیرۆكه‌یه‌كی یه‌كسانیخواز ده‌ناسرێت. ئه‌م رێبازه‌ به‌ ناسینی به‌رژه‌وه‌نده‌ گشتییه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگادا، ده‌سه‌ڵاتی زیاتر به‌و به‌شه‌ له‌ كۆمه‌ڵگا ده‌دات كه‌ بێبه‌شن یا بێبه‌شكراون (هه‌مان سه‌رچاوه‌، 48).
 
 جوگرافیای فێمینیستی و پلاندانانی شار:
 یه‌كێكیدیكه‌ له‌ بیرۆكه‌ رادیكاڵه‌كان كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی جوگرافیا و پلاندانانی شار له‌م ساڵانه‌ی دواییدا سه‌ریهه‌ڵداوه‌ فێمینیزمه‌. جوگرافیای فێمینیستی گرنگی به‌لایه‌نی پڕاكتیكی ده‌دات، پرسیاری بنچینه‌یی له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵا ئۆنتۆلۆجی11، ئێپیستێمۆلۆجی12 میتۆدۆلۆجی13 ده‌پرسێت. له‌ سه‌ره‌تای ساڵانی 1980 و 1990 رێگه‌ی زانین، پرسین، لێكدانه‌وه‌  و نووسینیان هێنایه‌به‌رباس (Fuller & Kitchen، 2004: 3). له‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م بیرۆكه‌ گه‌یشتن به‌ یه‌كسانی به‌تایبه‌ت له‌ روانگه‌ی ره‌گه‌زییه‌وه‌یه‌. ره‌خنه‌ی فێمێنیسته‌كان له‌لایه‌نی تیۆری  و كرداری پلاندانان لانیكه‌م پاش ساڵانی 1970 له‌ لوتكه‌ی باسه‌ پێوه‌ندیداره‌كان له‌گه‌ڵا شار و پلاندانانی شاردا بوون. له‌ ساڵی 1987 (گۆڤاری لێكۆڵینه‌وه‌ی نێوده‌وڵه‌تی شاری و هه‌رێمی) چوارچێوه‌ی رووله‌په‌ڕه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ فێمێنیسته‌كانی له‌ ژماره‌یه‌كی تایبه‌تدا بنیادنا. له‌ ساڵانی 1980 كتێب، شوماره‌ تایبه‌ته‌كانی گۆڤار و نووسراوه‌ و بابه‌ته‌كان له‌ناو زانكۆكانی وڵاته‌ ئینگلیزی زمانه‌كاندا به‌ رێژه‌یه‌كی زۆر بڵاوبووه‌وه‌. له‌م نووسراواندا به‌هۆی له‌بیركردنی ره‌گه‌ز، گرنگینه‌دان به‌ داواكارییه‌ ناوچه‌ییه‌كان و ئاڕاسته‌ی ته‌كنیكی – زانستی پلاندانان له‌ نووسراوه‌ و پلانه‌كانی پێشووتردا ره‌خنه‌ له‌ پلانه‌كانی پێشوو گیرا (هاكسلی، 1387: 183). ئه‌م روانگه‌ له‌ پلاندانانی شار، خوازیاری داڕشتن و بنیادنانی جۆرێك له‌ شاره‌ كه‌ گرنگی زیاتر به‌ ژنان درابێت و پێداویستییه‌كانی ئه‌وانیش له‌به‌رچاوگیرابێت. له‌لایه‌كیدیكه‌وه‌ گرنگی به‌ رۆڵی به‌ڕێوه‌به‌ری ژنان ده‌درێت.
 
 جوگرافیای فیمێنیستی ئاماژه‌ به‌و رێگایانه‌ ده‌كات كه‌ له‌واندا ره‌گه‌زه‌كان و فه‌زا جوگرافیاییه‌كان به‌شێوه‌ی دوولایه‌ن دروستده‌بن و له‌و رێگایانه‌ ده‌كۆڵێته‌وه‌ كه‌ له‌ناویاندا فه‌زاكان ده‌بن به‌ فه‌زای تایبه‌تی ره‌گه‌زێك و هه‌روه‌ها ره‌گه‌زه‌كان تایبه‌تمه‌ندی فه‌زایی ده‌گرن (بلانت و ویلس، 1385: 169). له‌لایه‌كیدیكه‌وه‌ له‌ڕووی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، جوگرافیای فێمێنیستی جه‌خت له‌ ناهاوسه‌نگی له‌ پێوه‌ندیه‌كانی ده‌سه‌ڵات له‌ كۆمه‌ڵگا ده‌كات، به‌ڵام نه‌ك هه‌ر له‌ په‌یوه‌ندییه‌ باوكسالاراكاندا هه‌روه‌ها لایه‌نی فێمێنیستی نه‌ك هه‌ر لێكۆڵینه‌وه‌ له‌و پێوه‌ندییانه‌، به‌ڵكو ئه‌وان ده‌خاته‌ژێر پرسیار و گومان (Fuller & Kitchen، 2004: 3). له‌ڕاستیدا له‌ناو شاره‌كاندا، به‌ره‌گه‌زیبوونی فه‌زاكان و نایه‌كسانی ژنان و پیاوان له‌به‌كارهێنان و كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ فه‌زا شارییه‌كان و ده‌سه‌ڵاتی باوكسالارانه‌ بووه‌ته‌ هۆكاری به‌رهه‌مهێنانی فه‌زای له‌باری شاری بۆ پیاوان. ئه‌م فاكته‌ره‌ بووه‌ته‌ هۆكارێك بۆ دوورخستنه‌وه‌ی به‌شێكی زۆر له‌ ژنان له‌ فه‌زا شارییه‌كان كه‌ له‌به‌ر هۆكاری وه‌ك هه‌ستكرن به‌ نه‌بوونی ئاسایش و نه‌بوونی پێداویستی پێویست بۆ ئه‌وان دێته‌پێش. بۆیه‌ له‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی بزووتنه‌وه‌ی فێمێنیزم له‌ جوگرافیا و پلاندانانی شار، لابردنی شێوازی باوك سالارانه‌ له‌ پلاندانانی شاره‌ تا به‌مشێوه‌ پێشگیریبكرێت له‌وه‌ی فه‌زا شارییه‌كان ره‌گه‌زی ببن. ئه‌مڕۆكه‌ بزووتنه‌وه‌ی ژنان و په‌ره‌ی به‌رده‌وام14 له‌ جیهاندا سه‌لماندوویه‌تی كه‌ بێ‌ هه‌بوونی رۆڵی ژنان گه‌یشتن به‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی به‌رده‌وام و عادلانه‌ مومكیننابێت، هه‌روه‌ها یه‌كێك له‌ مه‌سه‌له‌ گرنگه‌كانی پلاندانانی شار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شارێكی باش و گونجاو ده‌بێ‌ هه‌رچی زیاتر بتوانێ‌ پێداویستییه‌ ماددی و مه‌عنه‌وییه‌كانی هاووڵاتییانی خۆی دابینبكات (مهدی زاده‌، 1387: 6). بۆیه‌ شار یه‌كێكه‌ له‌و گۆڕه‌پانانه‌ كه‌ بووه‌ته‌ جێی سه‌رنجی بزووتنه‌وه‌ی ژنان و به‌پێی زۆربوونی ژماره‌ی دانیشتوان له‌ شاره‌كان و گه‌شه‌ی شارنشینی، گرنگیدان به‌ ژنان له‌ناو شاره‌كان له‌ رابردوو زیاتره‌ و بزووتنه‌وه‌ی ژنان له‌ شاره‌كان و پلاندانانه‌ شارییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی چالاك هه‌وڵا بۆ باشتركردنی فه‌زا شارییه‌كان به‌مه‌ه‌به‌ستی خزمه‌ت به‌ ژنان ده‌دات. ئێستاش ده‌توانین بڵێین یه‌كه‌مین ره‌خنه‌كانی فێمێنیزم دژی مۆدێرنیته‌ گه‌یشتووه‌ته‌ ناو پلاندانانی شاریش (مهدی زاده‌، 1387: 10). بۆیه‌ هه‌وڵدراوه‌ تا بواره‌ جۆراوجۆره‌كانی شار وه‌ك گواستنه‌وه‌، دامه‌زراندنی پاركینگ، داڕشتنی بینا نیشته‌جێبوونه‌كان، یاسای دابه‌شكردنی ناوچه‌ شارییه‌كان15 دۆزینه‌وه‌ی شوێنی تایبه‌ت بۆ خزمه‌تگوزارییه‌كانی شار، گرنگی به‌ ژنان و پێداویستییه‌كانی ئه‌وانیش بدرێت و شاری ئارامتر بۆ ژنان دروستبكرێت. له‌لایه‌كیدیكه‌وه‌، ئه‌نجامی رۆڵی تایبه‌ت وه‌ك به‌ڕێوه‌بردنی شاره‌كان له‌لایه‌ن ژنانه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌و مه‌سه‌له‌ گرنگانه‌ كه‌ به‌تایبه‌ت له‌ روانگه‌ی حوكمڕانی شاره‌وه‌ له‌م ساڵانه‌ی دواییدا باسكراوه‌. له‌ڕاستیدا ئه‌نجامدانی  ئه‌ركی تایبه‌ت له‌ بواری حوكمڕانی شار له‌لایه‌ن ژنانه‌وه‌ وه‌ك یه‌كێك له‌ ئه‌كته‌ره‌ گرنگه‌كانی ناوشاره‌كان له‌ به‌دیهاتنی حوكمڕانی له‌بار و باشی شار كاریگه‌ره‌ (تاجدار و اكبری، 1387: 29). به‌واتایه‌ك ژنان وه‌ك نیوه‌ی كۆمه‌ڵگای شار، ده‌بێ‌ وه‌ك نیوه‌كه‌یدیكه‌ی كۆمه‌ڵگاش گرنگیانپێبدرێت و پێداویستییه‌ فیزیكاڵا، فه‌زایی، به‌ڕیوه‌به‌ری، ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیان دابینبكرێت. له‌به‌رئه‌وه‌ی بزووتنه‌وه‌ رادیكاڵه‌كان له‌سه‌ر عه‌داله‌ت بنیادنراون. له‌ پلاندانانی شاریشدا كاتێك عه‌داله‌ت به‌دیدێت كه‌ ژنان وه‌كو نیوه‌ی كۆمه‌ڵگا مافی یه‌كسانیان له‌گه‌ڵا پیاواندا هه‌بێت له‌به‌كارهێنان و كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ خزمه‌تگوزارییه‌كانی شار. بیرۆكه‌ی به‌شداریكردن و به‌هێزكردنی ناوچه‌یی و ده‌رفه‌ت و ره‌خساندن بۆ ده‌ربڕینی بیروڕای چینه‌ بێبه‌شه‌كان و به‌شداریكردن له‌ بیرۆكه‌ی فێمێنیسته‌كانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یگرتووه‌. ئه‌نجامدانی كار به‌پێی جۆرێك له‌ سیاسه‌ت، باوه‌ڕ به‌ گۆڕانكاری پێشكه‌وتنخوازانه‌ و لایه‌نی هاوبه‌ش له‌گه‌ڵا شێوازی تیۆری و پراكتیكی ره‌خنه‌گرانه‌، په‌یوه‌ندی پێویست و حاشاهه‌ڵنه‌گری تیۆری و كرداری بوو (هاكسلی، 1387: 183).

 ده‌ره‌نجام:
 له‌ هه‌ر زانستێكدا لایه‌نی تیۆری به‌ بنه‌مای ئه‌و زانسته‌ ئه‌ژمارده‌كریت. لایه‌نی تیۆری كۆمه‌ڵه‌ بیرۆكه‌ی ریكخراو له‌باره‌ی بابه‌تێكی تایبه‌ته‌ و له‌ كاتی كاری پراكتیكی، به‌رهه‌می ئه‌ندێشه‌یه‌. به‌واتایه‌كیدیكه‌ لایه‌نی تیۆری وتارێكی گشتی له‌باره‌ی جیهانی واقیعه‌وه‌یه‌ (دانش پور، 1382: 44). له‌ زانستی جوگرافیاش، لایه‌نی تیۆری و بیرۆكه‌ فیكرییه‌ جۆراوجۆره‌كان بنه‌مای ئه‌م زانسته‌یان پێكهێناوه‌. ئه‌م تیۆرییانه‌ هه‌ركامه‌یان گرێدراوی ئابوورییه‌كی سیاسی و جۆرێكی تایبه‌ت له‌ پلاندانانن و له‌كۆتاییدا جۆرێكی تایبه‌ت له‌ فه‌زاكانی پێكهێناوه‌. به‌پێی ئه‌و شتانه‌ی له‌م بابه‌ته‌دا باسیانلێكرا، تیۆرییه‌ رادیكاڵه‌كان و به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی لێره‌دا باسیانلێكرا رۆڵێكی به‌رچاویان له‌ بنیادنانی فه‌زا شارییه‌كان هه‌یه‌. به‌واتایه‌ك هه‌ر روانگه‌یه‌ك و به‌ رادیكاڵیزمیشه‌وه‌ جۆریك پلان و ئه‌ندێشه‌ی هه‌یه‌ و دایانده‌رێژێت. له‌كۆتاییدا كاریگه‌ری جیاوازیش به‌جێده‌هێڵێت، به‌ڵام ئامانجی هه‌ر پلانێكی شاری گه‌یشتنی مرۆڤ به‌خۆشگوزه‌رانییه‌، هه‌رچه‌ند به‌ته‌واوی به‌دینه‌یه‌ت و بۆیه‌ بیرۆكه‌ فیكری و فه‌لسه‌فییه‌كان له‌ بیری پڕكردنه‌وه‌ی بۆشایی پلانه‌كانیدیكه‌ن. ئه‌و شتانه‌ی له‌ جوگرافیای رادیكاڵا دێته‌گۆڕێ‌ وه‌ك: ژینگه‌ی سروشتی و مرۆیی، پیسبوون16، هه‌ژاری، نایه‌كسانی و چه‌ند فه‌زاییبوونی شاره‌كان، نایه‌كسانی ره‌گه‌زی، زۆربوونی ژماره‌ی دانیشتوانی شاره‌كان و.. هتد. له‌ڕاستیدا ئه‌م بیرۆكه‌ فیكرییانه‌ له‌ بیری به‌دیهێنانی ئه‌وجۆره‌ جیهانه‌ن كه‌ ئه‌و گرفتانه‌ی باسكران تیانه‌بێ‌ و له‌ پلانه‌كانی خۆیاندا جۆرێك له‌ یۆتۆپیاكان له‌به‌رچاوده‌گرن كه‌ وه‌ك رێژه‌ی گونجاوی دانیشتوان له‌به‌رچاوبگیرێت و هه‌ڵقوڵاوی باوه‌ڕ به‌ فه‌لسه‌فه‌یه‌كی ئیدئالیستییه‌. له‌هه‌مانكاتدا جیهانی سه‌رمایه‌داری (كاپیتالیستی) ئایدۆلۆجیا لیبڕاڵ و پۆزیتیویسته‌كان به‌پێكهێنانی نایه‌كسانی زیاتر له‌ كۆمه‌ڵگا، پیسكردنی ژینگه‌ و زۆربوونی هه‌ژاری تاوانبارده‌كه‌ن، هه‌روه‌ها ره‌خنه‌ له‌و بیرۆكانه‌ ده‌گرن كه‌ خوازیاری گۆڕانی بارودۆخی ئێستا نین. له‌به‌رئه‌و رواڵه‌ته‌ شۆڕِشگێڕانه‌ی بیرۆكه‌ رادیكاڵه‌كان هه‌یانه‌ و خوازیاری گۆڕینی بارودۆخی ئێَستان. پلاندانانی شاری رادیكاڵا سه‌رله‌نوێ‌ پێوه‌ندی ژینگه‌ و مرۆڤ له‌گه‌ڵا ژینگه‌ پێناسه‌ده‌كات و هه‌وڵده‌دات ئه‌م پێوه‌ندییه‌ له‌ پێوه‌ندی ده‌سه‌ڵاتدارانه‌وه‌ بۆ پێَوه‌ندییه‌كی یه‌كسان بگۆڕێت. ئه‌م پلاندانانه‌ باوه‌ڕی به‌ پلانی دێمۆكراتیك و به‌شداریپێكردن هه‌یه‌ و باوه‌ڕی به‌ به‌شداری هه‌موو چینه‌ مرۆییه‌كان له‌ پلاندانانایه‌، به‌كارهێنان و به‌هره‌وه‌رگرتن له‌ سروشت به‌شێَوه‌یه‌كی كلۆنیالیستی و چه‌وسێنه‌ر ره‌تده‌كاته‌وه‌ و له‌مڕووه‌وه‌ دژی پیشه‌سازی و ته‌كنه‌لۆجیایه‌, بۆیه‌ بیرۆكه‌ و كرداری پلاندانان كه‌ به‌رده‌وام هه‌ڵقوڵاوی ئابووری سیاسی و فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی حاكم له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌، پێكه‌وه‌ جۆرێكی تایبه‌ت له‌ شاكاره‌كان پێكدێنن كه‌ نیشانه‌ی ئه‌و بارودۆخه‌ ئابووری و سیاسییه‌یه‌. له‌ خشته‌ی ژماره‌ (1) ئه‌و سێ‌ بیرۆكه‌ی لێره‌دا باسكران له‌گه‌ڵا یه‌ك به‌راوردكراون. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م بیرۆكانه‌ لێكنزیكن به‌م لێَكچوون و جیاوازییه‌كانیان به‌وشێوه‌ ده‌توانین نیشانده‌ین.
 
خشته‌ی ژماره‌ (1) به‌راود له‌نێوان به‌شه‌كانی جوگرافیای رادیكاڵا
 
 
جوگرافیای ئاناڕشیستی جوگرافیای ره‌خنه‌گرانه‌ جوگرافیای فێمێنیستی سه‌رچاوه‌
یه‌كسانیخواز، عه‌داله‌تخواز، دژی تۆتالیتاریزمی حكومه‌تی، دژی ریزبه‌ندی له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا یه‌كسانیخواز، دادپه‌روه‌ریخواز، دژی ریزبه‌ندی یه‌كسانیخواز، عه‌داله‌تخواز، دژی ده‌سه‌ڵاتی پیاو سالارانه‌ له‌ناو شاره‌كان و له‌ پلانه‌ شارییه‌كاندا شكۆیی، 1382: 242 – 260 و مهدیزاده‌، 1387: 7
لامه‌ركه‌زی، پشتیوانییه‌گه‌ر به‌شدراریكردنی چینه‌كانی خه‌ڵك له‌ پلاندانان دێمۆكراتیك -  به‌شدراریكردنی چینه‌كانی خه‌ڵك شكۆیی، 1382: 242 و 258
بڕوای به‌ سیاسه‌تی پۆستمۆدێرنیزم هه‌یه‌ بڕوای به‌ سیاسه‌تی پۆستمۆدێرنیزم هه‌یه‌ بڕوای به‌ سیاسه‌تی پۆستمۆدێرنیزم هه‌یه‌ شكۆیی، 1382: 243
به‌ره‌و فه‌لسه‌فه‌ی ئیدئالیزم ده‌ڕوات به‌ره‌و فه‌لسه‌فه‌ی ئیدئالیزم ده‌ڕوات به‌ره‌و فه‌لسه‌فه‌ی ئیدئالیزم ده‌ڕوات شكۆیی، 1382: 243
ته‌نیا له‌سه‌ر بنه‌مای ئابووری چینه‌كان پێناسه‌ ناكا، به‌ڵكو بنه‌مای نه‌ته‌وه‌- ره‌گه‌زیشی پێده‌دا ته‌نیا له‌سه‌ر بنه‌مای ئابووری چینه‌كان پێناسه‌ناكا ته‌نیا له‌سه‌ر بنه‌مای ئابووری چینه‌كان پێناسه‌ ناكا به‌ڵكو له‌سه‌ر بنه‌مای ره‌گه‌زیش (نێر و مێ‌) پێناسه‌یده‌كا شكۆیی،  1382 و بلانت و ویلس 1385: 170
خوازیاری گۆڕانی بارودۆخی ئێستایه‌ خوازیاری گۆڕانی بارودۆخی ئێستایه‌ خوازیاری گۆڕانی بارودۆخی ئێستایه‌ هاروی، 1376: 37
دژی ئه‌زموونگه‌رییه‌ (پۆزیتیویسم) دژی ئه‌زموونگه‌رییه‌ (پۆزیتیویسم) دژی ئه‌زموونگه‌رییه‌ (پۆزیتیویسم) Fuller & Kitchen، 2004: 20
بڕوای به‌ بزوووتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ناو شاره‌كان هه‌یه‌ بڕوای به‌ بزوووتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ناو شاره‌كان هه‌یه‌ بڕوای به‌ بزوووتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ناو شاره‌كان هه‌یه‌ بلانت و ویلس 1385
داڕشتنی فه‌زا شارییه‌كان به‌پێی پێداویستی چین و توێژه‌ جۆراوجۆره‌كانی شار داڕشتنی فه‌زا شارییه‌كان به‌پێی پێداویستی چین و توێژه‌ جۆراوجۆره‌كانی شار داڕشتنی فه‌زا شارییه‌كان به‌پێی پێداویستی چین و توێژه‌ جۆراوجۆره‌كانی شار شكۆیی، 1382: و مهدیزاده‌، 1387: 7
خاوه‌ندارێتی گشتی زه‌وی و بیناكانی شار (ده‌وڵه‌تی) خاوه‌ندارێتی گشتی زه‌وی و بیناكانی شار (ده‌وڵه‌تی) خاوه‌ندارێتی گشتی زه‌وی و بیناكانی شار (ده‌وڵه‌تی) شكۆیی 240 - 260

لابردنی بینا به‌رز و تاوه‌ره‌كان و ناوه‌نده‌ ئابوورییه‌كان له‌ سه‌نته‌ری شاره‌كان په‌یڕه‌وكردنی زۆنینگ (Zoning) بنیادنانی فه‌زا گشتییه‌كان به‌پێی پێداویستی خه‌ڵك دروستكردنی فه‌زا گشتییه‌كان تایبه‌ت به‌ ژنان به‌مه‌به‌ستی بردنه‌سه‌ری ئاستی ئاسایشی ژنان له‌ شاره‌كان و په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌تی زۆنینگ به‌پێی پێداویستی ژنان شكۆیی، 1382: 244 و مهدیزاده‌، 1387: 8
جه‌ختكردن له‌سه‌ر فه‌زای كراوه‌  و ئازاد و پێشگرتن له‌ چڕی زۆری بینا له‌ناو شاره‌كان جه‌ختكردن له‌سه‌ر فه‌زای كراوه‌  و ئازاد و پێشگرتن له‌ چڕی زۆری بینا له‌ناو شاره‌كان جه‌ختكردن له‌سه‌ر فه‌زای كراوه‌  و ئازاد و پێشگرتن له‌ چڕی زۆری بینا له‌ناو شاره‌كان شكۆیی، 1382: 242 - 260
دژی گرنگیدانی زۆر به‌ شاره‌كان بنه‌مابوونی شار له‌ پلاندانان بنه‌مابوونی شار له‌ پلاندانان شكۆیی، 1382: 242
هه‌وڵدان بۆ پاراستنی ژینگه‌ هه‌وڵدان بۆ پاراستنی ژینگه‌ هه‌وڵدان بۆ پاراستنی ژینگه‌ شكۆیی، 1382: 242
كورتكردنی ده‌ستی ده‌وڵه‌ت له‌ پلاندانان كۆنتڕۆڵی ده‌وڵه‌ت له‌ پلاندانان لابردن و سڕینه‌وه‌ی لایه‌نی باوكسالارانه‌ و ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ له‌ پلانداناندا شكۆیی، 1382: و مهدیزاده‌، 1387: 10
گرنگیدان به‌ چینی هه‌ژار و بێبه‌ش له‌ پلاندانان گرنگیدان به‌ چینی هه‌ژار و بێبه‌ش له‌ پلاندانان گرنگیدان به‌ ژنان له‌ پلاندانان شكۆیی، 1382: و مهدیزاده‌، 1387: 10
جه‌ختكردن و گرنگیدان به‌ شاری بچوك جه‌ختكردن له‌سه‌ر شاری به‌رده‌وام17 و له‌سه‌ر بنه‌مای عه‌داله‌ت جه‌ختكردن له‌سه‌ر شاری به‌رده‌وام و ئه‌من بۆ ژنان شكۆیی، 1382: و مهدیزاده‌، 1387:
سه‌رنجدان به‌ پرۆسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و شێوه‌ فه‌زاییه‌كان له‌ شاردا سه‌رنجدان به‌ پرۆسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و شێوه‌ فه‌زاییه‌كان له‌ شاردا سه‌رنجدان به‌ رۆڵی ژنان له‌ به‌ڕێوه‌بردنی شاره‌كان شكۆیی، 1382: 90
په‌ره‌دانی گواستنه‌وه‌ی گشتی بۆ پشتیوانی له‌ چینی هه‌ژار و كه‌مكردنی تێچوونی ئابووری و ژینگه‌یی گواستنه‌وه‌ په‌ره‌دانی گواستنه‌وه‌ی گشتی بۆ پشتیوانی له‌ چینی هه‌ژار و كه‌مكردنی تێچوونی ئابووری و ژینگه‌یی گواستنه‌وه‌ په‌ره‌دانی گواستنه‌وه‌ی گشتی بۆ پشتیوانی له‌ ژنان و بردنه‌سه‌ری ئاستی ئاسایش له‌ كاتی سه‌فه‌ره‌كانی ناوشار Fuller & Kitchen، 2004: 20

*) ئه‌م بابه‌ته‌ پێشتر له‌ كۆنفرانسی جوگرافیزانانی ئێران له‌ زانكۆی به‌هه‌شتی تاران له‌ 18 ی سیپتێمبه‌ری 2011دا به‌ هاوكاری د. حسێن حاته‌می نژاد، مامۆستای به‌شی جوگرافیای زانكۆی  تاران بڵاوبووه‌ته‌وه‌ و ئێستا كراوه‌ته‌ كوردی.  ahmadi_2009@live.com
 
 فه‌رهه‌نگ
1 Elise recluse.
2 - Peter kropotkin
3 - Jean Brunhe
4 - Antipode
5  - Diane Perrsans
6 - Landscape
7 - Edgar rose
8 - Science
9 - Interdisciplinary knowledge
10 - Anarchos
11 -  Ontologyبابه‌تێكه‌ له‌ خوێندنی فه‌لسه‌فه‌ كه‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ سروشتی ژیان هه‌یه‌
12 - Epistemologyزانستی به‌رهه‌مهێنانی مه‌عریفه‌
13 -Methodology به‌كارهێنانی شێواز و میتۆدی تایبه‌ت له‌ كاتی لێكۆڵینه‌وه‌ی شتێك یا ئه‌نجامی كارێك
14- Sustainable development
`15- Zoning
16- Pollution
17- Sustainable
 
  سه‌رچاوه‌كان
1.بلانت، الیسون و جین ویلز: دگراندیشی در فلسفه‌ جغرافیا، ترجمه‌ حسین حاتمی نژاد، انتشارات دانشگاه تهران، 1385.
2. تاجدار، وحید و مصگفی اكبری: زنان و حكمروایی خوب شهر، فصلنامه‌ جستارهای شهرسازی، سال هفتم شماره‌ 24 – 25، 1387.
3. جانستون، ار، جی، تیلور پیتر و مایكل جی واتس: جغرافیاهای تحول جهانی، ترجمه‌ نسرین نوریان، تهران انتشارات دوره‌ عالی جنگ، 1382.
4.دانش پور زهره‌: درامدی بر پایه‌ های نڤری و گونه‌ بندی نڤریه های برنامه‌ ریزی باتأكید ویژه‌ بر برنامه‌ ریزی شهری، نشریه‌ هنرهای زیبا، دانشگاه هنرهای زیبا دانشگاه تهران شماره‌ 15، 1382 ص 42- 57.
5. شكویی، حسین: اندیشه‌ های نو در فلسفه‌ جغرافیا، جلد اول انتشارات گیتاشناسی، تهران 1378.
6. شكویی، حسین: اندیشه‌ های نو در فلسفه‌ جغرافیا، جلد دوم انتشارات گیتاشناسی، تهران 1382.
7. مهدیزاده‌، جواد: در جستجوی شهرهای انسانی تر، فصلنامه‌ جستارهای شهرسازی سال هفتم، شماره‌ 24 – 25، 1387.
8. مهدیزاده‌، جواد: برناه‌ ریزی راهبردی توسعه‌ شهری، تهران معاونت معماری و شهرسازی، 1385.
9. نجف زاده‌، رچا: ماركسیسم غربی و مكتب فرانكفورت، تهران، نشر قصیده‌ سرا، 1381.
10. هاروی دیوید: شهری شدن سرمایه‌، چرخه‌ دوم انباشت سرمایه‌ در تولید محیگ مصنوع، ترجمه‌ عارف اقوامی مقدم، انتشارات اختران، تهران 1387.
11. هاروی دیوید: عدالتی اجتماعی و شهر، ترجمه‌ فرخ حسامیان، محمد رچا حائری و بهروز منادی زاده‌، شركت پردازش و برناه‌ ریزی شهری تهران، 1379.
12. هاكسلی، مارگو: امریت گرایی، جنسیت، برنامه‌ ریزی، چشم انداز فوكویی، (كتاب اینده‌ برنامه‌ ریزی) ترجمه‌ عار اقوامی مقدم، انتشارات ادرخش، 1387.
 
13- Duncan Fuller and Rob kitchin,(2004), Radical theory/ critical praxis: Academic geography beyond the
academy, available
At: www.praxis-epress.org/rtcp/dfrk.pdf
14- Edgar Rose, (1984), Philosophy and purpose in planning. in the spirit and purpose of planning.
Huchinson
15- Richard Peet, (1997), Social theory, postmodernism and the critique development. In space and social
theory , edited by George Banko and Uts strohmayer, Blackwell
16- Freeman, T.W, (1967), Geography and planning, Hutchinson University Library, U.S.A  

9049 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Saturday, March 9, 2013
زیاتر
هونه‌ری سۆمه‌رییه‌كان و كورته‌ مێژوویه‌ك
نووسینی: خالید دۆستی
دوورایی دین له‌ مێژوودا
حه‌مه‌ غه‌ریب حه‌مه‌تۆفیق
كه‌سایه‌تی قازی محه‌ممه‌د و رۆڵی له‌ دامه‌زرانی كۆماری كوردستاندا
ئا. هاوار حه‌مید
سه‌ره‌تایه‌ك ده‌رباره‌ی ئایین
موزه‌فه‌ر جه‌بار عه‌بدوڵڵا
مێژوو و فه‌لسه‌فه‌ی یارسان
نووسینی: ت. تاهیری
وه‌رگێڕانی: بیهزاد خۆشحالی
دادپه‌روه‌ری و سته‌مكاری1
ئه‌فسانه‌ و پێَكه‌وه‌ ژیانی مه‌حاڵَ
وه‌رگێڕانی بۆ زمانی فارسی: محه‌ممه‌د حه‌سه‌ن مه‌عسومی
وه‌رگێڕانی بۆ زمانی كوردی: مه‌حمود سه‌ید عه‌بدوڵڵا
پرسه‌ ئه‌زه‌لییه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ و وه‌ڵامه‌ جۆربه‌جۆره‌كان
حه‌مه‌ غه‌ریب حه‌مه‌ تۆفیق
مێژووی نه‌وت
جه‌مال لۆلۆ
كورد و چیا
محه‌ممه‌د به‌كر
ره‌خنه‌ گرتن له‌ بیری دیاله‌كتیكی
ن: محه‌مه‌د وه‌سمان
پایه‌كانی فه‌رهه‌نگی دیموكراسی
نووسـنی: د. عه‌بدولكه‌ریم سروش
و. له‌ فارسییه‌وه‌: موسعه‌ب ئه‌دهه‌م
ئایینه‌كانی جیهان
نوسینی: د.هوستن سمیپ
وه‌رگێڕانی بۆ عه‌ره‌بی: سعد رستم
وه‌رگێڕانی بۆ كوردی: كارزان حسین
به‌شی سێهه‌م و كۆتایی
تیگه‌یشتنی چه‌مكی ده‌وڵه‌ت
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
ئایینه‌كانی جیهان
نوسینی: د.هوستن سمیپ
وه‌رگێڕانی بۆ عه‌ره‌بی: سعد رستم
وه‌رگێڕانی بۆ كوردی: كارزان حسین
به‌شی دووه‌م
ده‌ق و زمانی نووسین
له‌ ده‌قه‌ كوردییه‌كانی مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندیدا
دارا حه‌مید محه‌ممه‌د
ئایینه‌كانی جیهان
نوسینی: د.هوستن سمیپ
وه‌رگێڕانی بۆ عه‌ره‌بی: سعد رستم
وه‌رگێڕانی بۆ كوردی: كارزان حسین
به‌شی یه‌كه‌م
كۆمه‌ڵناسیی سیاسی پارته‌كان
شۆڕش محه‌ممه‌د
ئۆگست كۆنت
داهێنه‌ر و باوكی زانستی كۆمه‌ڵناسی
مه‌روان مه‌زهه‌ر جافر
گۆڤاری كۆچ له‌ فه‌یس بوك
سه‌ره‌تایه‌ك ده‌رباره‌ی ئایین
موزه‌فه‌ر جه‌بار عه‌بدوڵڵا
سه‌نته‌ری رووناكبیری ئێلبه‌گی جاف
پرۆزبایی
دادپه‌روه‌ری و سته‌مكاری ئه‌فسانه‌ و پێَكه‌وه‌ ژیانی مه‌حاڵ <>رۆژهه‌ڵات له‌لایه‌ن سته‌مكارێكی دادپه‌روه‌ره‌وه‌ نه‌بێت چاره‌سه‌رناكرێ
حه‌سه‌ن سه‌عید
وه‌رگێڕانی بۆ زمانی فارسی: محه‌ممه‌د حه‌سه‌ن مه‌عسوم
وه‌رگێڕانی بۆ زمانی كوردی: مه‌حمود سه‌ید عه‌بدوڵڵا
كێ‌ عێراقییه‌؟
ئیشكالییه‌تی هاوڵاتیبوونی كه‌مینه‌كان له‌ عێراقی دوای ئیمپراتۆرییه‌تی عوسمانی
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
وێناكردن و وێنا لای "مه‌حوی"
زوبێر عه‌لی عارف
الـحسـين وثـورتـه فـي منـظـور الأكـراد
أنــــــور أبـــــــو بـــكر الجاف
سیاسه‌ت لای هایدگه‌ر
كۆمه‌ڵه‌ گۆڕانكارییه‌ك: له‌ ماركسه‌وه‌ تا فرۆید
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌ حه‌سه‌ن حسێن
" آن أوان المـصـارحـة "
أنــور/ الجاف
قوتابخانه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانی و پێڕه‌وه‌كانی
م. غه‌ریب سه‌نگاوی
وێناكانی نیشتمان
گۆران ره‌ئوف
خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ چه‌مكی لیبراڵیزم

موزه‌فه‌ر جه‌بار هه‌ڵه‌بجه‌یی
كورته‌مێژوویه‌كی زمانی كوردی و شێوه‌زاره‌كانی
ئاماده‌كردنی: ژیلوان عه‌بدوڵڵا هه‌ڵه‌دنی
ره‌نگدانه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی ئایینی یارسان
له‌ چوارینه‌كانی بابا تاهیری لوڕدا
نووسینی: فه‌همی كاكه‌یی
بابا تاهیری هه‌مه‌دانی، بابا تاهیری عوریان، یان بابا تاهیری لوڕ؟
ده‌رباره‌ی حكومه‌تی ره‌شید و گه‌شه‌ی مرۆیی به‌رده‌وام
ره‌حیم حه‌مید عه‌بدولكه‌ریم
سۆفیگه‌ری لای له‌تیف هه‌ڵمه‌ت و هه‌ندێك له‌ پله‌كانی سۆفیگه‌رێتی
شه‌مال جوبرائیل مه‌حمود
به‌شی یه‌كه‌م
ئابڕووی كه‌مئه‌ندامان له‌كوردستان ده‌كرێته‌ قوربانی یه‌ك كیلۆ گۆشتی قوربانی
ئاری محمد كه‌ریم
چه‌رده‌یه‌ك له‌مێژووی عه‌شیره‌تی شه‌مێران [یه‌زدان به‌خشی]
ئاماده‌كردن و نوسینی:
ئارام مه‌جید عه‌لی
رۆح چییه‌؟
چییه‌تی رۆح له‌نێوان سێكوچكه‌ی ئایین و فه‌لسه‌فه‌ و زانستدا
و. له‌ فاسییه‌وه‌ به‌ده‌ستكارییه‌وه‌: حسه‌ین سه‌ید ئه‌دهه‌م - هه‌ولێر
دانوستانه‌كانی به‌ره‌ی كورستانی‌و رژێمی به‌عس له‌ دوای راپه‌رینی 1991
سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
ماسته‌ر له‌ مێژووی نوێ ‌و هاوچه‌رخ
زانكۆی سلێمانی
پوخته‌ی كتێبی Rich Dad Poor Dad
باوكی ده‌وڵه‌مه‌ندم، باوكی هه‌ژارم
نووسینی: رۆبێرت كایۆساكی
وه‌رگێڕانی: عادل شاسواری
كاریگه‌ری ته‌ریقه‌ته‌ ئایینییه‌كان له‌سه‌ر كومه‌ڵگه‌ی كورده‌واری
ئاماده‌كرنی ئارام حه‌مه‌ ئیسماعیل ئه‌حمه‌د
به‌شی دووه‌م و كۆتایی
رۆڵی هۆكاره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌ رووخانی میرنشینی سۆران
نوسینی: به‌ختیار سه‌عید مه‌حمود شوانی
كاریگه‌ری ته‌ریقه‌ته‌ ئایینییه‌كان له‌سه‌ر كومه‌ڵگه‌ی كورده‌واری
ئاماده‌كرنی ئارام حه‌مه‌ ئیسماعیل ئه‌حمه‌د
به‌شی یه‌كه‌م
پێكهاته‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی
(خوێندنه‌وه‌یه‌كی سۆسیۆلۆجیانه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی)
فه‌یسه‌ڵ ئیبراهیم وه‌لی
كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی و رۆڵی له‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌ جیاوازه‌كاندا
نووسینی : دڵشاد نامیق فه‌ره‌ج
كورته‌یه‌كی مێژوویی له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی هه‌خامه‌نیش (ئه‌خمینی)
نووسینی: خالید دۆستی
الحادي عشرمن سيبتمر،أيلول /2001 والرابع عشر من آذار،مارس/1988
ووجه الشبه بينهما
د . أنور الجاف
ئه‌براهام لنكۆڵن
ژیان و كار و چالاكی سیاسی
به‌شی دووه‌م و كۆتایی
هاوار حه‌مید مه‌جید
خوێندنه‌وه‌ی كتێبی (الفكر العربی و صراع الاچداد)
شیروان كه‌ریم محه‌ممه‌د
ئه‌براهام لنكۆڵن
ژیان و كار و چالاكی سیاسی
به‌شی یه‌كه‌م
هاوار حه‌مید مه‌جید
ئایه‌توللا تۆپ ده‌هاوێژی وئاو ده‌برێ و روباریش وشك ده‌كات
ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010