دەستووری کوردستانێ لە نێوان هزری سیاسیی و مەودای یاسایی
د. کرمانج گوندیی

لەو ماوەی کە باسی دەستووری کوردستانێ خراوەتە ناو چارچێوەکی سیاسیی و دوور لە بەورژەوەندییەکانی نەتەوە و نیشتمان نا بەرپرسانە هەندێ لایەن بۆ بەرژەندی سیاسیی خۆیان ئەو بابەتە بەکار دەهێنن لە دوورەوە لە کانالەکانی میدیای کوردستانێ بەتایبەتیی میدیای ئۆپۆزیسیۆن، موتالای گۆتەو دژگۆتەکانم کردووە لەو نێوانە کەسانێکم دیت کە ئەلیفبێی قانوونیان نەدەزانی کەچی بۆ غەرەزی سیاسیی سەرمیمبەر و بن میمبەریان لە خەڵکی کوردستانێ گرتبوو، و بانگیان ڕادەهێشت کە دەبێ دەستوور بگێڕدرێتەوە پارلەمانێ.
گۆتەکان ئەگەرچی لەسەر بابەتێکی یاسایی زۆر ناسک بوون، بەڵام لە مەودای سیاسەتەکی نەخٶش دەستیان پێدەکرد و هەر لەوێش تەواو دەبوون. زۆرینەی ڕەخنەکانی بەرەی ئۆپۆزیسیۆن لەناو چارچێوەی دەسەڵاتی سەرۆکی کوردستانێ دەخولانەوە؛ و چونکە ڕەخنەکان لە زهنییەتەکی قانوونیی سەرچاوەیان نەگرتبوو، بەشێکی زۆریان بێسەر و بنیی و تێکەڵییان پێوە دیار بوو. بەرچاوترین بێسەرو بنیی گۆتەی ئۆپۆزیسۆن تێکەڵکردنی مامرەتی دەستوور و ڕەشنووسی دەستوور بوو.
ئۆپۆزیسیۆن کە دەڵێ دەستوور ڕێگە نادا کە کاك مەسعوود بارزانیی بۆ جارێکی دیکە خۆی بۆ پۆستی سەرۆکایەتیی کاندید بکاتەوە، پێموایە ئەو ڕەخنەی بەرەی ئۆپۆزیسیۆن گەرەکە لە چارچێوەکی قانوونیی شرۆڤەی لەبۆ بکرێ کە ئۆپۆزیسیۆن دەڵێ "دەستوور ڕێگە نادا،" لێرەکانێ، پرسیاری قانوونی ئەوەیە "کامە دەستوور؟" ئەو دەستوورە کامە دەستوورە کە ئۆپۆزیسیۆن بۆ ئەو مەبەستە بەکاری دەهێنێ؟ ئەوەی لە کوردستانێ هەیە هەتا ئێستا ڕەشنووسی دەستوورە نەك دەستوور، ئەوەتا نەشیانهێلا کە میللەت ڕیفڕاندۆم لەسەر ڕەشنووسەکە بکا بۆ ئەوەی ببێتە سەرچاوەی سیستەمی یاسای قەزایی کە لەوێوە چارچێوەی سیسیتەمی کۆمەلگەی سیڤیلی کوردستانێ دابمەزرێندرێ. ڕەشنووسی دەستووری کوردستانێ هێشتا ماتریالێکی خاوە، و قۆناغی سێهەم کە ڕیفڕاندۆمی میللییە پەی نەکردووە بۆ ئەوەی میللەت ڕای خۆی لەسەر بدا. لە حاڵەتێکی ئاوهایی چۆن دەکرێ کەسانێك هەمان ماتریالی خاو وەکی پێگەی "دەستوورێک کە حوکمی پێبکرێ" بۆ بەرژەوەندیی و غەرەزی سیاسیی خۆیان بەکار بهێنن؟ ئەو پرسیارە جارەکی دیکە دەمانخاتەوە ناو ڕەهەندێکی قانوونیی کە تێیدا دەبینین کە کوردستان هێشتا وڵاتێکی بێ دەستوورە، و ئەو بێ دەستوورییەش وەهای کردیە کە کارەکان پتر لەسەر سیمای "تەوافوقی سیاسیی" شێوە بگرن لەبەر هەندێش، سەرۆکایەتیی کاك مەسعوود بارزانییش پتر کار و ڕێکەوتنێکی سیاسیی بووە هەتا حوکمێکی دەستووریی. لێرەکانێ، گەرەکە ئەوەش وەبیر خۆمان بێنینەوە کە سەرۆکایەتیی مام جەلال تاڵەبانیی لە بەغدایێ و هی کاك مەسعوود بارزانیی لە هەولێرێ پاداشی یەکێکیان بۆ ئەوی دیکەیان بوو. ئەو پاداشەش حالەتێکی براوە ـــ براوە ی درووست کرد کە هەردووکیان تێیدا سوودمەند بن بەوەی کە ئێکەکیان لە هەولێرێ بێ و ئەویدیکەیان لە بەغدایێ بێ ئەو کارەش بە حەتمیی سوودی بۆ گەلی کورستانێ هەبووە. هەر لەو ڕەهەندە یاساییەش ڕۆشنایی پتر دەخرێتە سەر ئەو مافە دەستوورییەی کاك مەسعوود بارزانیی کە تا ئەو کاتەی ڕەشنووسی دەستوور ڕیفڕاندۆمی میللی لەسەر نەکرێ و نەبێتە دەستوور، مافی دەستووریی وی بۆ دوو تێرمی سەرۆکایەتیی هێشتا دەستی پێنەکردیە. کوردستان کە تەنێ ڕەشنووسی دەستووری هەیە گەرەکە ئەوە بزانین کە ڕەشنووسی هیچ شتێکیش ناکرێ بۆ ئەو مەبەستە بەکار بهێنرێ کە ڕەشنووسەکەی لەبۆ ئامادە کراوە تا ئەو کاتەی ڕەشنووسەکە دوا بڕیاری لەسەر دەدرێ کە لە حاڵەتی دەستووری کوردستانێ ڕێفڕاندۆمی میللییە.
ئۆپۆزیسیۆن ڕەخنە لە دەستوور دەگرێ ، دەستوورێك کە هێشتا ڕەشنووسە کەچی لەلایێک وەك "مەرجەعی قانوونیی" لە بەرامبەر کاك مەسعوود بەکاری دەهێنێ، لەلایێکی دیکە ناڕازین و ناهێڵن قۆناغی سێهەمیش پەی بکا و ببێتە دەستوور کە تێرمی سەرۆکایەتیی و سنووری ئۆپۆزیسیۆنیش دیار بکا. لێرە، ئێکەک لەبۆی هەیە لە بەرەی ئۆپۆزیسیۆن پرسیار بکا، ئەو جۆرە ڕەفتارانە کەلە سەریان هەتا بنیان ڕەفتارهایێکی سەر پێیانەن لە بەرژەوەندی کێ دان؟ کێ سوود لەو بازییە سیاسییە سەقەتە وەردەگرێ؟ ئایا بەرژەوەندییەکانی نەتەوەی کوردستانێ پیرۆزترن (لەو قۆناغە ناسکەی کە دۆزی خەڵکی کوردستانێی پێدا تێدەپەڕی) یان دوو تێرمی دیکە بۆ مەسعوود بارزانیی؟ ئێکەک بۆی هەیە بڵێ، ئەو ڕەفتارانە، ئەگەر دەستی دەرەکیشیان تێدا نەبێ دەستی دەرەکیی گەرم دەکەن. ڕەخنەکانی بەرەی ئۆپۆزیسیۆن بەشێوەکی گشتیی لەدەوری دەسەڵاتی سەرۆکی کوردستانێ سەما دەکەن کاتێکیش کە مرۆڤ لەو ڕوانگە سەرنج دەداتە ڕەخنەکانیان و ڕەفتارەکانیان تەماشا دەکا، تێدەگا کە ئاستەمە ئەو بەرەی ئۆپۆزیسۆن هێڵی نێوان چەمکی قانوونی دەستووریی و قانوونی قەزایی بە ڕۆشنیی ببینن ئەوەی دەڵێن کە دەسەڵاتێکی زۆرە بە سەرۆکی کوردستانێ دراوە ئەو دەسەڵاتەی کە لەلای وان زۆر بەرچاوە ، ئۆپۆزیسیۆن ئەو دەسەڵاتە لەو چارچێوەیە دەقەبڵێنن کە سەرۆکی کوردستانێ،
ـــــ دەسەڵاتی سەرۆکایەتیی هێزەکانی چەکداری مەملەکەتی هەیە
ـــــ دەسەڵاتی هەڵبژاردنی سەروەزیرانی هەیە
ـــــ دەسەڵاتی دانانی دادوەرانی دادگەی باڵای هەیە
ئەو دەسەڵاتەی سەرۆکی کوردستانێ (وەك ئۆپۆزیسیۆن دەزانێ کە لە سەر مەسعوود بارزانیی تاپۆ نەکرایە و بۆ ئەوانەی دوای ویشە)، ئاوێتەی دەسەڵاتەکانی دەستووریی سەرۆکایەتیی ئەمریکا و فڕەنسایێیە. هەردووک سەرۆك لەلایەن میللەت هەڵدەبژێردرێن. سەرۆکی فەڕەنسایێ سەروەزیران دەستنیشان دەکا و لە بژارکردنی ئەندامانی کابینەی وەزیرانیش دەستێکی کارای هەیە، چونکە لە کۆتایی ئەوە مافی سەرۆكە کە بڕیاری پەسن کردنیان بدا. سەرۆکی ئەمریکایێ بەجێگەی سەروەزیران کارگێڕی کابینەی وەزیران و وەزیرەکان هەڵدەبژێرێ، و دەبێ وەزیرەکان لەلایەن سێنەتی ئەمریکایێ پەسند بکرێن (بۆئەوی پشتگیریی نوێنەرانی میللەتیش بەدەست بهێنن). هەردووک سەرۆك فەرماندەی هێزەکانی چەکداریی ولاتەکانیانن و ئەندامانی دادگەی پێداچوونەوە و دادگەی دەستووریی ولاتەکانیان هەڵدەبژێرن کە دیسان گەرەکە لەلایەن سێنەت/پارلەمان ڕەزامەندییان لەسەر بدرێ پێش ئەوەی دەست بەکار بن. مافێکی دستووریی کە سەرۆکی فەڕەنسایێ هەیتی و پرێزدنتی ئەمریکایێ نیتی ئەوەیە کە سەرۆکی فەڕەنسایێ (بە کۆمەڵێك مەرج) لەبۆی هەیە کە پارلەمانی فەڕەنسایێ هەڵوەشێنێ (مافێک کە بە باوەڕی من نادیموکراتیك و مەترسییدارە کە ئێک کەس لە لووتکەی مەملەکەت توانایێکی وەهای هەبێ کە بە هەر مەرجێک بێ، بتانی پارلەمان ‌هەڵوەشێنێ. جا ئەو مافە سەرۆکایەتییە چ لە کوردستانێ بێ یان لە فەڕەنسایێ). بەڵام، لێرەکانێ داستانەکە لە چاویلکەی ئۆپۆزیسیۆنێ سەیر دەکرێ کە دەڵێن ئەو دەسەڵاتەی بە سەرۆکی کوردستانێ دراوە دیکتاتۆر لە کوردستانێ درووست دەکا لێرە، ئێکەک بۆی هەیە لە بەرەی ئۆپۆزیسیۆن بپرسێ، داخوا کیهە لەو سەرۆکانەی ئەمریکایێ ، فەرەنسایێ دیکتاتۆرە؟ لێرە، گەرەکە بگۆترێ ،بۆ هەر ئۆبپزیسیۆنێك ئەگەر شارەزایی لە قانوونی دەستووریی هەبێ، زەحمەتە مۆڵەت بە خۆی بدا کە ڕەخنەهایێکی ئاوها سەرپێیی لە بابەت و پڕۆسێسێکی وەها جیددی بگرێ.
ئەوەی دیکتاتۆر درووست دەکا، ئەو دەسەڵاتە نیە کە بەسەرۆکی کوردستانێ درایە، بەڵکوو نەبوونی سیستەمی "چاودێریی و هەموار کردن" دەبێتە هۆی درووستکردنی دیکتاتۆر کە ئەویش لە ئەنجامی نەبوونی پارلەمانێکێ کارا درووست دەبی ـــــ باسێك هەتا ئێستاش بەرەی ئۆپۆزیسیۆن (چونکە خاوەنی ئەو بەرنامەیە نین کە پڕۆگرامهایێکی چێتر لە دەوڵەتی کوردستانێیان پێشکەش کردبێ) نەیانتوانیووە خۆیان لە قەرەی بدەن کە چۆن هەڵبژاردنی ئەندامانی پەرلەمانی کوردستانێ بخرێتە ناو ڕەهەندێک کە نەخشەی پارلەمانیی لە کوردستانێ درووست بکرێ بۆ ئەوەی بە گوێرەی ژمارەی دانیشتووان "ناوچەی پارلەمانیی" دیار بکرێن و هەر ناوچەیێکیش ئەندامی خۆی بۆ پارلەمان هەڵبژێرێ. لەو ڕەهەندە، حیزبەکانی کورستانێش دەتانن بۆ هەر ناوچەیێکی پارلەمانیی، کاندیدی خۆیان هەبێ و کامپین بۆ خۆیان بکەن. لەوەش خۆشکامتر ئەوەیە کە دانیشتووانی هەر ناوچەیێکی پارلەمانییش دەزانن نوێنەرەکەیان لە پارلەمان کێیە، و لەوێوە میللەت بە دەنگێکی زەلال و چاوێکی چاودێر لە پارلەمانێ ڕا چاودێر و لە کاتی پێویست هەموارکەری پڕۆگرامەکانی دەوڵەت دەبێ.
لێ دیارە، بەرەی ئۆپۆزیسیۆن لەناو سایکڵێکی دژواری سیاسیی دەسووڕێنەوە و ئارمانجەکەشیان تەنێ سەرۆکی ئێستای کوردستانێیە دەنا ئەگەر مەرامیان هەموار کردنی دەستوور بایە، با بیانهێلابا کە دەستوور بخرێتە ڕیفڕاندۆمی میللیی، و ئەو بەند و بنبەندانەی بەرەی ئۆپۆزیسیۆن خوازیاری هەموار کردنیان بوون هەموویان لەبۆ میللەت ڕۆشن کردبا کە لە کاتی ڕاپرسی نیشتمانیی میللەت بڕیاری پەسنکردن یان ڕەدکردنیانی دابا. ئەوە دەکرا هەر لەسەرەتا بە ئەرکێکی ئەخلاقیی نیشتمانیی لە ڕەهەندێکی یاسایی و بەڕەویشێک کە پتر دڵسۆزیی وانی پێوە دیار با، وەکی بەرەیێکی خەمخۆر پرۆسێسێکی دوو جەمسەرییان بەکار هێنابا. لە جەمسەرێکی لەگەڵ سەرۆك و کاربەدەستانی دیکەی کوردستانێ و لە ویدیکە لەگەڵ هەڤوەلاتییان بکەوتنایە دایەڵۆگێکی یاسایی کە تێیدا نەک هەر گۆتە لە هەموار کردنی دەستوور کرابا، بەڵکوو لەو ڕێڕۆیەش ئەدا و ڕەفتاری وان پرۆسێسی گیانی تەبایی لە کوردستانێ هێزمەندتر کردبا.
37 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Sunday, July 12, 2020
زیاتر
ڕوانگەی ئۆجەلان بۆ كورد
شاتوو محمد كریم
هه‌ڵه‌كانى پارتى كوردستانيان وێرانكرد
شێرزاد شێخانى
ێشتا پێش كۆرۆنا وپاش كۆرۆنامان نه‌دیوه !
د . زاهیر سوران*
نوێترین توێژینەوەی ستاندەر لێكەوتەكانی كۆرۆنا لەسەر دەسەڵاتی كوردستان و ئایندەی ئاشكرادەكات
مردن چییە؟
لە کتێبی "چەمکی مردن لە زمانی کوردیدا"
لالە مدحت
له‌ بانگه‌شه‌ی ئابوری سه‌ربه‌خۆوه‌ بۆ بانگه‌شه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا
دانا مه‌نمی
كاریگه‌رییه‌كانی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» به‌ سه‌ر مێژوو و سیاسه‌تی‌ جیهانی‌ دا
سه‌لاح بایه‌زیدی
هێشتا گەورەكان ماف ‌و چێژی منداڵان زەوت دەكەن
بارزان شێخ عوسمان
شەڕ لە سنووی زاخۆ، هەڕەشەكردن لە سلێمانی
لەتیف نێروەیی
مەرگ بە کۆرۆنا یا بە برسییەتی؟
دانا هەڵەبجەیی
ئەی رەفیق و ئەی رەقیب، کۆرۆناش بڕوا
ستران عەبدوڵا
هزری سیاسیی كوردی
ئاراز رەمەزان
ڕەهەندی دەرونشیکاری لە چیرۆکی خانمی قەڵەو
لالە مدحت
(یەکێتیی) نوێ و کۆسپەکانی بەردەم نوێبوونەوە
نیاز سەعید عەلی
دەوری تەکنەلۆجیا لەناسینەوەی توشبوانی ڤایرۆسی کۆرۆنا
به‌ختیار ئه‌مین
بۆچی شەپۆلی كۆرۆنا، لە کەناری سلێمانی لەنگەری گرت؟
د. زاهیر سوران
پسپۆری نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان، سلێمانی
ساڵی نوێی خوێندن لەگەڵ ڤایرۆسی کرۆنادا به‌ختیار ئه‌مین*
خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە گێژاودایە
نووسینی: مەها یەحیا
وەرگێرانی: حسێن ئەحمەد حسێن
جۆرج ئۆروێڵ و چەند تێبینییەك لە بارەی چەمكی ناسیۆنالیزم
وەرگێڕان و پێداچوونەوە: سەلاح بایەزیدی‌
ئەنجومەنی دادوەری دەبێ یاسا جێبەجێ بکات
حاكم شێخ له‌تیف
کەسێتی رەفیق حلمی لەکتێبخانەکەیەوە
نەوزاد جەمال
بە رۆژوبون لە مەعریفە!
د. سه‌ردار عه‌زیز
جەستەی بێدار و درکی خەوتوو!
مەحمود شێرزاد
لێكەوتە ئابوورییەكانی ڤایرۆسی كۆرۆنا
ئەكیرا كاوامۆتۆ
کۆرۆنا لە نەخۆشییەکی تێپەڕەوە بەرەو پەتا دەچێت، ئێستە چی بکەین؟
چاوپێکەوتن لەگەڵ: ئالان م نوری
تا ئێستا یەكلانەبووتەوە كۆرۆنا سەربەچ حزبێكە؟
محەمەد نوری
تەعریب بەو شێوەیە راناگیرێت !
شوان داودی
سامانی ئاو وەکو فشارێکی سیاسی
د. مه‌دیحه‌ سۆفی*
هەندێک لە کەلتووری‌ ژیانی‌ کۆچەری‌ کوردەواری‌
د. ئاراس محمد صالح
چاكسازیی ڕاگوزەر
هەردی مەهدی میکە
کوردستانی عێراق لە سیاسەتی گشتیی کۆماری ئیسلامیی ئێران
هه ردی مهدی میکه
ئه ژی ئازاد ئه بوبه کر
بۆچوونی یۆرگن ھابرماس سەبارەت بە كۆرۆنا
و: هەورامان فەریق
له‌ باره‌ی بوێرییه‌كه‌ی مسته‌فا زه‌ڵمییه‌وه‌
د.عرفان مستەفا
گرنگى عەفرین بۆ کورد و تورکیا لە ڕووى سەربازیى و سیاسیەوە
نوسینی: د.ئومێد رفیق
لەنێوان من و تۆدا ئەی دۆست
حەسەن هەمزە
ھەولێر لە بەغدا و بەغداش لە کەنداو
ئه‌و ڕۆژه‌ هات، كه‌‌ ترسمان لێی ھەبوو!
د . زاهیر سوران
پسپۆڕی نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان، سلێمانی
بکەری مێژوویی تاكڕەو!
رزگار عومەر
گەورەم خەڵک چی بکات؟
زه‌به‌نگ به‌هادین
بە تەنیا لە دەرەوەی مێژوودا
کامەران قازی
دەسەڵاتدارێتی بەھێز کامەیە؟
مه‌ریوان وریا قانع
بیرکردنەوەی ڕەخنەیی
لەشکر قادر ڕەسوڵ
دوای دانپیانان چارەسەر چیە؟
د. یوسف محەمەد سادق
بڕیارێكی نا به‌رپرسانه، زیانێكی فره‌ مه‌ترسیدار
د. زاهیر سوران پسپۆڕی
نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان ، سلێمانی .
مەلا نەوزاد .خاوەنی لۆژیکی زانستی !....
پرسەنامەی ناوەندی کەلتوری کۆچ بۆ کۆچی دوایی مەلا نەوزاد ئەندامی دامەزرێنەر و هاوکاری بەردەوام
کۆمەڵگە لە کوێ پەروەردە دەبێت؟
عەبدوڕەحمان ئەحمەد وەهاب
پانۆڕامای نه‌وت
د. محمد امین
پەیوەندی نێوان خۆپیشاندان و گەنجان: ئاگادارکردنەوەیەک بۆ دەستەڵات
ڕێبوار ڕەوف ساڵەح
فاشیزمی تورکی لە لوتکەی مەترسیدا
سەلاح خدر
گەڕانەوە بۆ سەرەتاکان: پەیمانی کۆمەڵایەتیی
مەریوان وریا قانع
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010