كاریگه‌رییه‌كانی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» به‌ سه‌ر مێژوو و سیاسه‌تی‌ جیهانی‌ دا
سه‌لاح بایه‌زیدی

كتێبی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» (The Art of War)له‌ نووسینی‌ زانای‌ ستراتێژیستی‌ شه‌ڕه‌ كلاسیكه‌كان و بلیمه‌تی‌ كه‌م وێنه‌ی‌ چینی‌ «سان زوو»، پێنج سه‌ده‌ پێش مێژووی‌ زایینی‌ ئاماده‌كراوه‌. دوای‌ ئه‌م هه‌موو ساڵه‌ هێشتا به‌ یه‌كێك له‌ پڕ نرخترین سه‌رچاوه‌كانی‌ هه‌ڵسه‌نگاندن و چونێتی‌ داڕشتنی‌ تاكتێكی‌ پێویست له‌ مه‌یدانه‌كانی‌ شه‌ڕ و ته‌نانه‌ت شێكردنه‌وه‌ی‌ ناوه‌رۆك و هۆكارگه‌ڵی‌ ركه‌به‌ڕی‌ لایه‌نه‌ نه‌یاره‌كان به‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ كومه‌ڵێك زانستی‌ جیاوازی‌ هه‌روه‌ك ده‌روونناسی‌، فه‌لسه‌فه‌ی‌ شه‌ڕ، ده‌سه‌ڵاتی‌ سیاسی‌، هونه‌ری‌ دیپلۆماسی‌، سرووشتی‌ مروڤه‌كان و بنه‌ماكانی‌ ئه‌خلاقی‌ پێناسه‌ ده‌كرێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا كه‌ ئه‌مڕۆكه‌ تێكنولۆژیای‌ مۆدێرن به‌ ته‌واوی‌ ئالوگۆڕی‌ له‌ پڕۆسه‌ی‌ به‌ڕێوه‌چوونی‌ مه‌یدانه‌كانی‌ شه‌ڕ، چونێتی‌ به‌كارهێنانی‌ تاكتیكه‌ سه‌ربازییه‌كان و هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ ده‌رووناسی‌ مرۆڤه‌كاندا دروستكردووه‌، به‌ڵام هێشتا كتێبی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» له‌ لایه‌ن كه‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌كان، ژێنراڵه‌كان، ناوه‌نده‌كانی‌ ستراتیژیكی‌ سه‌ربازی‌ و ئه‌كادیمێك و ته‌نانه‌ت به‌ڕێوه‌به‌رانی‌ كۆمپانیا جیهانییه‌كان، به‌ وردی‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ بۆ ده‌كرێت و به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك گرنگی‌ خۆی‌ له‌ ده‌ست نه‌داوه‌.
زۆربه‌ی‌ مێژوونووسان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ زانیارییه‌كی‌ ئه‌وتۆ له‌ باره‌ی‌ ورده‌كارییه‌كانی‌ ژیانی‌ «سان زوو» به‌ جێ‌ نه‌ماوه‌. ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێسته‌ له‌ به‌رده‌ستدایه‌ چه‌ند سه‌ده‌ دوای‌ مردنی‌ ناوبراو نووسراوه‌ و له‌ هه‌ندێك جێگه‌دا تێكه‌ڵ به‌ زانیاری‌ هه‌ڵه‌ و ته‌نانه‌ت ئه‌فسانه‌یی‌ كراوه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا كۆ ده‌نگی‌ له‌و باره‌وه‌یه‌ هه‌یه‌ كه‌ «سان زوو» له‌ كۆتایی‌ سه‌ده‌ شه‌شه‌می‌ پێش زایین كه‌ هاوكات بووه‌ له‌گه‌ڵ سه‌رده‌می‌ فه‌یله‌سووفی‌ ناوداری‌ چینی‌، «كۆنفۆسیوس» له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌كی‌ شه‌ڕكه‌ر و به‌ئه‌زموون له‌ چه‌كوچۆڵی‌ سه‌ربازی‌ له‌ دایكبووه‌. پێ ده‌چێت ئامۆژگارییه‌كانی‌ (سان تسوو) تێكه‌ڵیك له‌ ئه‌زموونه‌ سه‌ربازییه‌كانی‌ بنه‌ماڵه‌كه‌ی‌، لێكۆڵینه‌وه‌ و زانیارییه‌كانی‌ خۆی‌ و بیرۆكه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ كۆنی‌ چونێیه‌تی‌ به‌سه‌ربردنی‌ ژیان له‌ روانگه‌ی‌ چینییه‌كانی ناسراو به‌ (تائۆیزم) بێت. له‌و سه‌رده‌مه‌دا چین به‌سه‌ر سێ‌ ئێمپراتۆری (چۆ)، (یۆن) و (وی‌) دابه‌شكرابوو . شه‌ڕ و خوێنرێژییه‌كی‌ بێ برانه‌وه‌ به‌ ته‌واوه‌تی‌ بنه‌ماكانی‌ ژیانی‌ سیاسی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ئه‌و وڵاته‌ی‌ له‌ خۆ گرتبوو. به‌ هاتنی‌ (سان زوو) ئالوگۆڕێگی‌ گه‌وره‌ له‌ به‌كارهێنانی‌ تاكتیكه‌ سه‌ربازییه‌كان و روانگه‌یه‌كی‌ نوێ‌ بۆ فه‌لسه‌فه‌ی‌ شه‌ڕ دروستبوو. ئه‌و بیرمه‌نده‌ له‌ رێگه‌ی‌ به‌كارهێنانی‌ زانستی‌ ده‌روونناسی‌، فێڵ كردن، سیخوڕیكردن، كایه‌كردن به‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سیاسی‌ و دیپلۆماسی‌ كۆمه‌ڵێك سه‌ركه‌وتنی‌ گه‌وره‌ی‌ سه‌ربازی‌ بۆ ئیمپراتۆری‌ (وی‌) مسۆگه‌ر كرد. هه‌ر ئه‌وه‌ وه‌ك یه‌كه‌م هه‌نگاوه‌كان و هه‌وێنی‌ یه‌كگرتنه‌وه‌ی هه‌موو وڵاتی‌ چین ده‌ناسرێت. له‌م سه‌رده‌مه‌دا ئیمپراتۆری‌ (چین شین هائۆنگ تی‌) داده‌مه‌زرێت و رێگه‌ بۆ دروستبوونی‌ شارستانییه‌تی‌ چینی‌، دارشتنی‌ سیستمی‌ بۆروكراسی‌ حكوومه‌تی‌، زمانی‌ ستانداردی‌ نووسین و پڕۆژه‌ی‌ به‌ناوبانگی‌ «دیواری‌ گه‌وره‌» ئاماده‌ ده‌كرێت.
یه‌كه‌م زانیاری‌ له‌ باره‌ی‌ چونێتی‌ ژیانی (سان زوو) و سه‌ركه‌وتنه‌ سه‌ربازییه‌كانی‌ له‌ دوو سه‌رچاوه‌ی‌ كۆنی‌ مێژووی‌ چینی‌ له‌ ژێر ناوی‌ (شێب كبی‌) له‌ ساڵی‌ 91 ی‌ پێش زایین، باسی‌ لێ كراوه‌. به‌ڵام پێ ده‌چێت كه‌ به‌شێك له‌ زانیارییه‌كان تێكه‌ڵ به‌ كۆمه‌ڵێك ئه‌فسانه‌ی‌ خه‌یاڵی‌ كرابێت. هه‌ر بۆیه‌ مێژوونووسان زۆرتر روانگه‌یه‌كی‌ رۆمانتیسێزم له‌ ناوبراو پێناسه‌ی‌ ده‌كه‌ن. له‌ سه‌ده‌ی‌ یه‌كه‌می‌ زاییندا زانیارییه‌كی‌ زۆرتر له‌ باره‌ی‌ ژیان و چونێتی‌ به‌شداربوونی‌ (سان زوو) وه‌ك فه‌رمانده‌ی‌ شه‌ڕه‌كانی‌ ئیمپڕاتور (هۆ لۆ) له‌ كتێبی‌ (وی‌ ئێب چۆن كبی‌) دا بڵاو ده‌بێته‌وه‌. ئه‌وه‌ بۆ زیاتر له‌ حه‌وت سه‌ده‌ ته‌نیا به‌ زمانی‌ چینی‌ ده‌مێنێته‌وه‌ و دنیای‌ ده‌ره‌وه‌ زانیارییه‌كی‌ ئه‌وتوَی‌ له‌ باره‌ی‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ شه‌ڕی‌ (سان زوو) نابێت. له‌ ساڵی‌ 760 ی‌ زایینی‌ دا ده‌قی‌ ژاپۆنی‌ كتێبی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» ئاماده‌ ده‌كرێت و به‌ شێوه‌یه‌كی‌ به‌ربڵاو له‌ ناو كه‌سایه‌تییه‌ سیاسیی‌ و فه‌رمانده‌ سه‌ربازییه‌كانی‌ ئه‌و وڵاته‌ جێگه‌ی‌ خۆی‌ ده‌كاته‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌ هه‌ندێك سه‌رچاوه‌دا جه‌خت له‌وه‌ كراوه‌ كه‌ ئه‌م كتێبه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ی‌ سه‌رده‌می‌ ئیمپراتۆری‌ چین، ده‌ورێكی‌ كاریگه‌ری‌ له‌ یه‌كگرتنه‌وه‌ی‌ به‌شه‌ له‌ت له‌ت كراوه‌كانی‌ وڵاتی‌ ژاپۆندا گیراوه‌، به‌ تایبه‌ت كه‌ ژاپۆن له‌ دوای‌ داڕمانی‌ دوایین ئیمپراتۆرییه‌تی‌ گه‌وره‌ی‌ خۆیدا، بۆ ماوه‌ی‌ زیاتر له‌ پێنج سه‌ده‌ له‌ نێوان چه‌ندین میرنشینی‌ سه‌ربه‌خۆ دابه‌شكرابوو و به‌رده‌وام شه‌ڕی‌ گه‌وره‌ی‌ خوێناوی‌ له‌ نێوانیاندا به‌ڕێوه‌ ده‌چوو.
له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌ ته‌نانه‌ت په‌ره‌سه‌ندنی‌ دیارده‌ی‌ كه‌سایه‌تی‌ جه‌نگاوه‌ر و ئه‌فسانه‌یی‌ «سامۆرایی‌» یش وه‌ك نموونه‌یه‌ك له‌ گرنگیی‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ به‌رهه‌می‌ (سان زوو) به‌سه‌ر مێژووی‌ وڵاتی‌ ژاپۆن پێناسه‌ ده‌كرێت. دواجار ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ به‌هێز و زیره‌كانه‌ به‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ هونه‌ری‌ دیپلۆماسی‌ و تاكتیكه‌ سه‌ربازییه‌كان كۆتایی به‌ دابه‌شبوونی‌ ئه‌و وڵاته‌ ده‌هینێن. سه‌رچاوه‌ ژاپۆنییه‌كان هه‌روه‌ها له‌ سه‌ده‌كانی‌ دواتردا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن فه‌رمانده‌ی‌ هێزی‌ ده‌ریایی‌ ئه‌و وڵاته‌ (ئادمێراڵ تۆگۆ هێهاچیرۆ) كه‌ سه‌ركه‌وتنێكی‌ گه‌وره‌ی‌ له‌ شه‌ڕی‌ مێژووی‌ مینچۆری‌ (له‌ دژی‌ ڕووسیه‌) له‌ ساڵی‌ 1905 مسۆگه‌ر كرد، به‌ته‌واوی‌ له‌ ژێر كاریگه‌ری‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ شه‌ڕی‌ (سان زوو) دا بوو و به‌رده‌وام كتێبی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ»ی‌ وه‌ك پڕ بایه‌خترین به‌رهه‌می‌ تاكتیكی‌ سه‌ربازی‌ پێناسه‌ كردووه‌. له‌ ساڵی‌ 1772 قه‌شه‌یه‌كی‌ فه‌ڕانسه‌وی‌ به‌ ناوی‌ (جی‌ جی‌ ئامێتو) له‌گه‌ڵ كتێبی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» ی‌ (سان زوو) ئاشنا ده‌بێت و هه‌ر زۆر زوو بیر له‌ وه‌رگێرانی‌ ئه‌و كتێبه‌ بۆ سه‌ر زمانی‌ فه‌رانسه‌ ده‌كاته‌وه‌. ئه‌وه‌ وه‌ك یه‌كه‌م هه‌نگاو بۆ ناساندنی‌ ئه‌و به‌رهه‌مه‌ به‌نرخه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ زمانی‌ چینی‌ هه‌ژمار ده‌كرێت. له‌ هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ كراوه‌ ده‌قی‌ وه‌رگێڕدراوی‌ فه‌ڕانسی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» له‌ لایه‌ن ناپۆلیۆن به‌ وردی‌ خوێندراوه‌ته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت كه‌ڵكی‌ له‌ چه‌ند تاكتیكی‌ سه‌ربازی‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ شه‌ڕی‌ كتێبه‌كه‌ وه‌رگرتووه‌. له‌ ساڵی‌ 1905 دا یه‌كه‌م ده‌قی‌ وه‌رگێردراوی‌ زمانی‌ ئینگلیسی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» له‌ لایه‌ن كاپیتان (ئی‌ ئێف كالتروپ) له‌ ژێر ناوی‌ «سۆنشبیی‌» (وشه‌یه‌كی‌ ژاپۆنییه‌ بۆ سان زوو) له‌ شاری‌ تۆكیۆی‌ ژاپۆن بڵاو ده‌بێته‌وه‌. به‌ڵام دوای‌ چه‌ند ساڵێك له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنێك كه‌ له‌ لایه‌ن هه‌ندێك ڕه‌خنه‌گرانی‌ مێژوونووسی‌ پسپۆر له‌ بواری‌ وڵاتانی‌ ڕۆژئاوای‌ دووره‌وه‌ له‌ سه‌ر ئه‌و وه‌رگێڕانه‌ ئه‌نجامدرا، مشتومڕی‌ ئه‌وه‌ كرا كه‌ ئه‌و ده‌قه‌ ئینگلیسییه‌ هه‌ڵه‌یه‌كی‌ زۆری‌ تێدا كراوه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ به‌راوه‌رد له‌گه‌ڵ ده‌قه‌ فه‌ڕانسییه‌كه‌ی‌ كه‌ 132 ساڵ پێشتر له‌ لایه‌ن قه‌شه‌یه‌كی‌ كه‌م ئه‌زموون له‌ بواری‌ سه‌ربازی‌ و مێژووی‌ ئاماده‌ كرابوو، له‌ ئاستێكی‌ نه‌زمتر دابووه‌. به‌ڵام دوای‌ پێنج ساڵ ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ قه‌ره‌بوو ده‌كرێته‌وه‌ و ساڵی‌ 1910 (لیۆنیل گیلز) ده‌قێكی‌ ته‌واو و زانستی‌ ئینگلیسی‌ له‌ كتێبی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» له‌ له‌نده‌ن بڵاو ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كی‌ زۆری‌ له‌ ناوه‌نده‌ سیاسی‌ و ئه‌كادیمیه‌كانی‌ ئه‌و كاتی‌ بریتانیا و ئه‌مه‌ریكا ده‌بێت. ئه‌و ده‌قه‌ ئینگلیسییه‌ی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» ی‌ (سان زوو) به‌ گه‌رموگوڕی‌ له‌ لایه‌ن كه‌سایه‌تییه‌ سیاسی‌ و سه‌ربازییه‌كانی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ پێشوازی‌ لێده‌كرێت. دواتر له‌ میانه‌ی‌ هه‌ر دوو شه‌ڕی‌ یه‌كه‌م و دووهه‌می‌ جیهانی‌ به‌ وردی‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ بۆ ده‌كرێت و ته‌نانه‌ت هه‌ندێك لایه‌ن ئاماژه‌یان به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ تاكتیكه‌ سه‌ربازیی و سیاسییه‌كانی‌ ئه‌و كتێبه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ به‌ربڵاو كه‌ڵكی‌ لێوه‌رگیراوه‌. به‌تایبه‌ت باس له‌وه‌ كراوه‌ له‌ شه‌ڕی‌ دووه‌می‌ جیهانیدا هه‌ر دوو كه‌سایه‌تی‌ شه‌ڕخواز وه‌كوو هیتلێڕ و مۆسۆلینی‌ سه‌رسووڕمانی‌ خۆیان به‌ ئامۆژگارییه‌كانی‌ ئه‌و كتێبه‌ نه‌شاردۆته‌وه‌. به‌ تایبه‌ت له‌ دارشتنی‌ پلانه‌ سه‌ربازییه‌كانیاندا به‌ ووردی‌ په‌یڕه‌ویان له‌ ئامۆژگارییه‌كانی‌ (سان زوو) كردووه‌. له‌م په‌یوه‌ندییه‌دا ئه‌گه‌ر كه‌سێك لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ شێوازی‌ دارشتنی‌ تاكتیكه‌ سه‌ربازییه‌كانی‌ ژنراڵی‌ به‌ناووبانگی‌ ئه‌لمانی‌ (مارشاڵ رۆمیل) بكات له‌و ڕاستییه‌ تێده‌گات كه‌ كاریگه‌رییه‌كانی‌ (سان زوو) زۆر له‌وه‌ به‌رفراوانتر بووه‌. به‌ڵام له‌ كاتێكدا كاریگه‌رییه‌كانی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» له‌ ناوه‌نده‌كانی‌ سیاسی‌ و سه‌ربازی‌ ڕۆژئاوادا له‌ به‌رفراوانبووندا بوو و كه‌سایه‌تیی‌ (سان زوو) زۆر به‌ باشی‌ ناسرابوو، هێشتا به‌رده‌وام مشتومڕی‌ ئه‌وه‌ له‌ ئارادا بووه‌ كه‌ كۆی‌ گشتی‌ كتێبه‌كه‌ی‌ (سان تسوو) نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌ و ده‌بێت له‌ داهاتوودا چاوه‌ڕوانی‌ زانیاری‌ زۆرتر له‌و باره‌یه‌وه‌ بكرێت. ئه‌وه‌ دوای‌ تێپه‌ربوون به‌ دوو سه‌ده‌ له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ ده‌قه‌ فه‌ڕانسه‌وییه‌كه‌ی‌ بوو كه‌ ئه‌و هه‌واڵه‌ ڕاگه‌یاندرا كه‌ ده‌قی‌ ته‌واو و دروستی‌ كتێبی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» دوابه‌دوای‌ گه‌ڕانێكی‌ شوێنه‌وارناسی‌ ساڵی‌ 1972 له‌ پارێزگای‌ شانتۆنگی‌ چین دۆزراوه‌ته‌وه‌ كه‌ مێژووه‌كه‌ی‌ بۆ ساڵی‌ 140 پێش زایینی‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌. له‌ ئه‌نجامدا ئه‌و ده‌قه‌ نوێیه‌ 5 به‌شی‌ دیكه‌ بۆ ئه‌م كتێبه‌ به‌ نرخه‌ زیاد ده‌كات كه‌ پیشتر ته‌نیا له‌ سه‌ر 13 به‌ش پێكهاتبوو و ئێستا له‌ چاپه‌كانی‌ دواتر بۆ 18 به‌ش زیاد ده‌كرێت.
كتێبی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» ته‌نیا كاریگه‌ری‌ به‌سه‌ر مێژووی‌ كۆنی‌ چین دا نه‌بووه‌، به‌ڵكو مێژووی‌ مۆدێرنی‌ ئه‌و وڵاته‌یش كه‌ سه‌رده‌می‌ شۆڕشی‌ كۆمۆنیستی‌ ساڵی‌ 1949 له‌ خۆ ده‌گرێت، به‌ته‌واوی‌ شوێنه‌واری‌ بیروكه‌ سیاسی‌ و تاكتیكه‌ سه‌ربازییه‌كانی‌ (سان زوو) ی‌ پێوه‌ دیاره‌. رێبه‌ری‌ شۆڕشی‌ چین (مائۆ تسه‌ تۆنگ) جه‌ختی‌ له‌ گرنگی‌ كتێبی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» كردووته‌وه‌ و وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ گرنگ له‌ پێناو سه‌ركه‌وتنی‌ خۆی‌ به‌سه‌ر (چیانگ كای‌ شیك) و (كۆمین تانگ) له‌ ساڵی‌ 1949 هه‌ژمار كردووه‌. ئه‌و به‌رهه‌مه‌ هه‌روه‌ها كاریگه‌رییه‌كی‌ ته‌واوی‌ به‌سه‌ر نووسینه‌كانی‌ (مائۆ تسه‌ تۆنگ) له‌ باره‌ی‌ تاكتیكه‌كانی‌ شه‌ری‌ پارتێزانی‌ دا هه‌بووه‌. دواتر كاری‌ به‌سه‌ر پرۆسه‌ی‌ به‌ڕه‌وپێشچوونی‌ زۆربه‌ی‌ ڕاپه‌ڕینه‌ چه‌كدارییه‌كانی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ چه‌په‌كان له‌ سه‌رتاسه‌ری‌ دنیادا كردووه‌. به‌ واتایه‌ك ناڕاسته‌وخۆ به‌ درێژایی‌ نێوه‌ی‌ دووهه‌می‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م، وه‌ك مۆدیلێكی‌ سه‌ره‌كی‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‌ چه‌كداری‌ كه‌ڵكی‌ لێ‌ وه‌رگیراوه‌. وه‌ك نموونه‌ ژێنڕاڵی‌ به‌ناوبانگی‌ ڤێتنامی‌ (ئۆ نین گیاپ) كه‌ له‌ داڕشتنی‌ كۆمه‌ڵێك تاكتیكی‌ نوێی سه‌ربازی‌ دژ به‌ هێزه‌كانی‌ فه‌ڕانسه‌ و ئه‌مریكا سه‌ركه‌وتنی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌ده‌ست هێناوه‌، به‌ یه‌كێك له‌ قوتابیانی‌ گه‌رموگوڕی‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ شه‌ڕ و بیروَكه‌ سه‌ربازییه‌كانی (سان زوو) هه‌ژمار ده‌كرێت. هه‌روه‌ها رێبه‌ری‌ ناوداری‌ شۆڕشی‌ ڤێتنام (هۆ شی‌ مین) خۆی‌ ئه‌ركی‌ وه‌رگێرانی‌ كتێبی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» ی‌ بۆسه‌ر زمانی‌ ڤێتنامی‌ له‌ ئه‌ستۆ گرتووه‌ و به‌رده‌وام جه‌ختی‌ له‌وه‌ كردووته‌وه‌ كه‌ ده‌بێت بیرۆكه‌كانی‌ (سان زوو) وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ گرنگی‌ ستراتێژی‌ شه‌ڕ له‌ لایه‌ن ئه‌فسه‌ره‌كانی‌ سپا، خوێندنه‌وه‌یه‌كی‌ زۆرتری‌ بۆ بكرێت.
ته‌نانه‌ت كۆتایی‌ شه‌ڕی‌ سارد و دنیای‌ دوو جه‌مسه‌ریش له‌ گه‌رموگوَڕی‌ پێگه‌ی‌ تاكتیكه‌ سه‌ربازییه‌كانی‌ (سان زوو)ی‌ كه‌م نه‌كردووه‌. وه‌ك نموونه‌ له‌ كاتی‌ شه‌ڕی‌ دووهه‌می‌ كه‌نداو له‌ ساڵی‌ 1990 دا، هه‌ر دوو فه‌رمانده‌ی‌ به‌ ناوبانگی‌ ئه‌مه‌ریكایی‌ ژێنڕاڵ (نۆرمان شوارتسكۆف) و ژێنڕاڵ (كۆلین پاڤیل) كه‌ڵكیان له‌ تاكتیكه‌ سه‌ربازییه‌كانی (سان زوو) هه‌روه‌ك فریودانی‌ دوژمن، خێرایی‌ له‌ هێرش بردن بۆ سه‌ر خاڵه‌ لاوازه‌كانی‌ دوژمن وه‌رگرتووه‌. هه‌روه‌ها له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌ ئاسۆی‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ خێراییه‌كی‌ بێوینه‌ له‌ پێشكه‌وتنه‌ ئابوورییه‌كانی‌ وڵاتی‌ چین له‌ ماوه‌ی‌ سێ‌ ده‌یه‌ی‌ ڕابردوو و به‌تایبه‌ت له‌ دوای‌ هه‌ره‌سهێنانی‌ یه‌كیه‌تی‌ سوڤیه‌ت له‌ روانگه‌ی‌ ئامۆژگارییه‌كانی‌ (سان زوو)، خوێندنه‌وه‌ی‌ نوێی‌ بۆ كراوه‌. له‌م په‌یوه‌ندییه‌دا، نووسه‌ر و كه‌سایه‌تی‌ به‌ناوبانكی‌ ئه‌كادیمێكی‌ بریتانیایی‌ (مارك مه‌ك نیلی‌) كتێبێكی‌ به‌ نرخی‌ له‌ باره‌ی‌ «فه‌لسه‌فه‌ی‌ شه‌ڕی‌» (سان زوو) نووسیوه‌ كه‌ ئه‌و دواتر به‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕی‌ مۆدێرن» له‌ روانگه‌ی‌ چینییه‌كان له‌ سه‌رده‌می‌ ئێستا دا به‌راوردی‌ كردووه‌. نووسه‌ر جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ی‌ هه‌ڵسه‌نگاندنێكی‌ مۆدێرن له‌ باره‌ی‌ ستراتێژی‌ و تاكتیكه‌كانی‌ (سان زوو) و ئه‌و گرنگییه‌ی‌ كه‌ ناوبراو به‌ درێژایی‌ مێژووی‌ چین هه‌یبووه‌، خوێندنه‌وه‌ بۆ سروشتی‌ هه‌وڵه‌كانی‌ ئه‌و وڵاته‌ بۆ به‌ده‌ست هێنانی‌ پێگه‌ی‌ زڵهێزێكی‌ جیهانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیست و یه‌كه‌م ده‌كرێت. ئه‌مڕۆ ستراتێژیست و بیرمه‌ندانی‌ مۆدێرنی‌ چێنی‌ كه‌ڵك له‌ ئامۆژگارییه‌كانی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» وه‌رده‌گرن و باوه‌ڕێكی‌ ته‌واویان به‌وه‌ په‌یدا كردووه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ ڕاسته‌وخۆ له‌ نێوان كێشه‌كانی‌ هه‌نووكه‌ی‌ چین و ئه‌وانه‌ی‌ هیی‌ سه‌رده‌می‌ (سان زوو) دا هه‌یه‌. به‌ واتایه‌ك به‌ ڕوونی‌ قۆرسایی‌ و پێگه‌ی‌ وانه‌كانی‌ (سان زوو) و بیرمه‌ندانی‌ دیكه‌ی‌ سه‌رده‌می‌ دێرینی‌ چین له‌ دارشتنی‌ ستراتیژی و سیاسه‌تی‌ حكوومه‌ت و هزر و مێشكی‌ رێبه‌رانی‌ باڵای‌ ئه‌و وڵاته‌ به‌دیده‌كرێت. له‌ كۆتاییدا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بكرێت كه‌ بیست و پێنج سه‌ده‌ دوای‌ نووسینی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ»، ئه‌گه‌ر چی‌ سه‌رده‌می‌ شه‌ڕی‌ كلاسێكی‌ میرنشێنه‌كان كۆتایی‌ پێهاتووه‌، به‌ڵام به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نابێت ئه‌و كتێبه‌ ته‌نیا وه‌ك نه‌خشه‌ رێگایه‌ك بۆ دارشتنی‌ ستراتێژی‌ مه‌یدانه‌كانی‌ شه‌ڕ پێناسه‌ بكرێت.
ئه‌مڕۆ دوای‌ ئه‌و هه‌موو ساڵه‌، ئامۆژگارییه‌كانی‌ (سان زوو) هه‌روه‌ها به‌ زیندوویی‌ ماوه‌ته‌وه‌ و هێشتا به‌ گه‌رموگوڕی‌ له‌ بواره‌كانی‌ بازرگانی‌ جیهانی‌، سیاسه‌ت و هه‌موو ئه‌و كێشانه‌ی‌ كه‌ تاكه‌كان ڕۆژانه‌ له‌گه‌ڵیاندا ڕووبه‌ڕوو ده‌بن كه‌ڵكی‌ لێ‌ وه‌رده‌گیرێت.
118 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Monday, June 1, 2020
زیاتر
شەڕ لە سنووی زاخۆ، هەڕەشەكردن لە سلێمانی
لەتیف نێروەیی
مەرگ بە کۆرۆنا یا بە برسییەتی؟
دانا هەڵەبجەیی
ئەی رەفیق و ئەی رەقیب، کۆرۆناش بڕوا
ستران عەبدوڵا
هزری سیاسیی كوردی
ئاراز رەمەزان
ڕەهەندی دەرونشیکاری لە چیرۆکی خانمی قەڵەو
لالە مدحت
(یەکێتیی) نوێ و کۆسپەکانی بەردەم نوێبوونەوە
نیاز سەعید عەلی
دەوری تەکنەلۆجیا لەناسینەوەی توشبوانی ڤایرۆسی کۆرۆنا
به‌ختیار ئه‌مین
بۆچی شەپۆلی كۆرۆنا، لە کەناری سلێمانی لەنگەری گرت؟
د. زاهیر سوران
پسپۆری نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان، سلێمانی
ساڵی نوێی خوێندن لەگەڵ ڤایرۆسی کرۆنادا به‌ختیار ئه‌مین*
خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە گێژاودایە
نووسینی: مەها یەحیا
وەرگێرانی: حسێن ئەحمەد حسێن
جۆرج ئۆروێڵ و چەند تێبینییەك لە بارەی چەمكی ناسیۆنالیزم
وەرگێڕان و پێداچوونەوە: سەلاح بایەزیدی‌
ئەنجومەنی دادوەری دەبێ یاسا جێبەجێ بکات
حاكم شێخ له‌تیف
کەسێتی رەفیق حلمی لەکتێبخانەکەیەوە
نەوزاد جەمال
بە رۆژوبون لە مەعریفە!
د. سه‌ردار عه‌زیز
جەستەی بێدار و درکی خەوتوو!
مەحمود شێرزاد
لێكەوتە ئابوورییەكانی ڤایرۆسی كۆرۆنا
ئەكیرا كاوامۆتۆ
کۆرۆنا لە نەخۆشییەکی تێپەڕەوە بەرەو پەتا دەچێت، ئێستە چی بکەین؟
چاوپێکەوتن لەگەڵ: ئالان م نوری
تا ئێستا یەكلانەبووتەوە كۆرۆنا سەربەچ حزبێكە؟
محەمەد نوری
تەعریب بەو شێوەیە راناگیرێت !
شوان داودی
سامانی ئاو وەکو فشارێکی سیاسی
د. مه‌دیحه‌ سۆفی*
هەندێک لە کەلتووری‌ ژیانی‌ کۆچەری‌ کوردەواری‌
د. ئاراس محمد صالح
چاكسازیی ڕاگوزەر
هەردی مەهدی میکە
کوردستانی عێراق لە سیاسەتی گشتیی کۆماری ئیسلامیی ئێران
هه ردی مهدی میکه
ئه ژی ئازاد ئه بوبه کر
بۆچوونی یۆرگن ھابرماس سەبارەت بە كۆرۆنا
و: هەورامان فەریق
له‌ باره‌ی بوێرییه‌كه‌ی مسته‌فا زه‌ڵمییه‌وه‌
د.عرفان مستەفا
گرنگى عەفرین بۆ کورد و تورکیا لە ڕووى سەربازیى و سیاسیەوە
نوسینی: د.ئومێد رفیق
لەنێوان من و تۆدا ئەی دۆست
حەسەن هەمزە
ھەولێر لە بەغدا و بەغداش لە کەنداو
ئه‌و ڕۆژه‌ هات، كه‌‌ ترسمان لێی ھەبوو!
د . زاهیر سوران
پسپۆڕی نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان، سلێمانی
بکەری مێژوویی تاكڕەو!
رزگار عومەر
گەورەم خەڵک چی بکات؟
زه‌به‌نگ به‌هادین
بە تەنیا لە دەرەوەی مێژوودا
کامەران قازی
دەسەڵاتدارێتی بەھێز کامەیە؟
مه‌ریوان وریا قانع
بیرکردنەوەی ڕەخنەیی
لەشکر قادر ڕەسوڵ
دوای دانپیانان چارەسەر چیە؟
د. یوسف محەمەد سادق
بڕیارێكی نا به‌رپرسانه، زیانێكی فره‌ مه‌ترسیدار
د. زاهیر سوران پسپۆڕی
نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان ، سلێمانی .
مەلا نەوزاد .خاوەنی لۆژیکی زانستی !....
پرسەنامەی ناوەندی کەلتوری کۆچ بۆ کۆچی دوایی مەلا نەوزاد ئەندامی دامەزرێنەر و هاوکاری بەردەوام
کۆمەڵگە لە کوێ پەروەردە دەبێت؟
عەبدوڕەحمان ئەحمەد وەهاب
پانۆڕامای نه‌وت
د. محمد امین
پەیوەندی نێوان خۆپیشاندان و گەنجان: ئاگادارکردنەوەیەک بۆ دەستەڵات
ڕێبوار ڕەوف ساڵەح
فاشیزمی تورکی لە لوتکەی مەترسیدا
سەلاح خدر
گەڕانەوە بۆ سەرەتاکان: پەیمانی کۆمەڵایەتیی
مەریوان وریا قانع
هه‌ڵه‌كانى پارتى كوردستانيان وێرانكرد
شێرزاد شێخانى
مەم و زین:
بەردی بنچینەی ناسنامەی کوردە،
وەک خەیاڵێکی نادیار نەتەوە و دەوڵەت نمایش دەکا
عەلی ئەلشامی
وەرگێڕانی:فەریاد فازیل
نوێترین توێژینەوەی ستاندەر لێكەوتەكانی كۆرۆنا لەسەر دەسەڵاتی كوردستان و ئایندەی ئاشكرادەكات
ئالنگاریكردنی (چالێنجی) قەرزەكانی حكومەت
د. نیاز نەجمەدین
له‌ بانگه‌شه‌ی ئابوری سه‌ربه‌خۆوه‌ بۆ بانگه‌شه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا
دانا مه‌نمی
کاشکا کاسپەر (Casper) بوومایە!
ماجد خەلیل
هێشتا گەورەكان ماف ‌و چێژی منداڵان زەوت دەكەن
بارزان شێخ عوسمان
برینی (زۆرینە)ی پەرلەمانی و جوڵەی بەرەنگاربوونەوە!
عەدالەت عەبدوڵڵا
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010