جۆرج ئۆروێڵ و چەند تێبینییەك لە بارەی چەمكی ناسیۆنالیزم
وەرگێڕان و پێداچوونەوە: سەلاح بایەزیدی‌

لە هەندیك شوێن هونەری‌ ڕۆمانتێكی‌ بایرۆن، زۆر بە باشی‌ كەڵكی‌ لە پەیڤێكی‌ فەڕانسەوی وەرگرتووە و كاتێك تێبینی‌ ئەوە كراوە كە مانای‌ ئەو وشەیە بۆ ئینگلیزی‌ بگوازرێتەوە، ئێمە دەستەواژەیەكی‌ یەكسان و بەرامبەرمان نەبووە، لە ڕاستییدا ئەو دیاردەیە نامۆ نییە و بە شێوەیەكی‌ بەربڵاو و ئێجگار زۆر بوونی‌ هەیە. بە هەمان شێوە، ئەمڕۆ خوو و نەریتێكی‌ بیروهۆشیاری بوونی‌ هەیە كە كاریگەرییەكی‌ تەواویان بەسەر چۆنێتی‌ بیركردنەوەی‌ ئێمە لەبارەی‌ هەموو بابەتەكان دروستكردووە، بەڵام ئەوە هێشتا ناوێكی‌ بۆ دیاری نەكراوە. بەم پێیە، من وشەی‌ «ناسیۆنالیزم» وەك دیارترین نموونە هەڵدەبژێرم بەڵام دواتر ئەوە باشتر ڕوون دەبێتەوە كە من لە سەر بنەمای‌ پێوەرێكی‌ ئاسایی‌ بەكارم نەهێناوە، ئەوەیش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە ئەو هەست و سۆزەی‌ كە من باسی‌ لێدەكەم بە شێوەیەكی‌ هەمیشەیی‌ و بەردەوام بە ئەوە نەلكێندراوە كە بە «نەتەوە» ناسراوە، ئەوە كە تەنیا یەك ڕەگەزی‌ دیاریكراوە یان ناوچەیەكی‌ جوگرافیایی‌ لەخۆدەگرێت. ئەو هەست و سۆزە دەكرێت خۆی‌ بە كڵێسەیەك یان چین و توێژێك پەیوەست بكات یان ئەگەری‌ ئەوە هەیە تەنیا بۆ كارێكی‌ تەواو نێگەتیڤ لە دژی‌ شتێك یان كەسانی‌ دیكە بە كار بێت و ئەوەیش بەبێ‌ ئەوەی‌ كە پێویستی‌ بە بوونی‌ لایەنێكی‌ بەكەڵكی‌ وەفاداریی و لایەنگریكردنەوە هەبێت.
لە ڕێگەی‌ شرۆڤەكردنی‌ چەمكی‌ «ناسیۆنالیزمەوە»، من باس لە هەموو ئەو خوو و نەریتانە دەكەم كە گریمانەی‌ ئەوە دەكەن كە بۆیان هەیە مرۆڤەكان بە هاوشێوەی‌ مێروولەكان پۆلێن بكەن و بە ملیۆنان و دەیان ملیۆن خەڵك دەكرێت بە دڵنیاییەكی‌ تەواو لە نێوان دوو لایەنی‌ «چاك» و «خراپ»دا، دابەش بكرێت. دووهەم، بەڵام ئەوە گرنگییەكی‌ ئێجگار زۆرتریشی‌ هەیە كە نەریتێك خۆی‌ لەگەڵ نەتەوەیەك یان لایەنەكانی‌ دیكە پێناسە بكات و ئەوە لە پشتەوەی‌ سنووردانانی‌ چاكە و خراپەوە بێت و هێچ ئەركێكی‌ دیكەیشی‌ بێجگە لە پەرەپێدان بە بەرژەوەندییە ڕەواكانی‌ نەبێنێت. ناسیۆنالیزم نابێت بەهەڵە هەر وەك نیشتمان پەروەری‌ (patriotism) لێك بدرێتەوە. هەر دوو وشە بە شێوەیەكی‌ ئاسایی‌ كەڵكیان لێ‌ وەرگیراوە، بەڵام ئەوە بە جۆرێكی‌ تێكەڵ وتەم و مژایی بەڕێوەچووە و ئەوەیش هەر چەشنە پێناسەیەكی‌ گشتی‌ بۆ ئەم دوو دەستەواژەیە ئەستەم كردووە. هەر بۆیە، ئەوە گرنگییەكی‌ ئێجگار زۆری‌ هەیە كە ئەو جیاوازیكردنە لە ناو دوو بیروكەی‌ ناكۆك و دژ بەیەكتر ئەنجام بدرێت.
لە روانگەی‌ منەوە، نیشتمانپەروەری‌ دەكرێت بە مانای‌ تەرخانكردنی‌ ئەڤین و وەفاداریی تاكەكان بۆ شوێنێكی‌ تایبەت یان شێوازێكی‌ تایبەت لە ژیان بێت كە باوەڕیان بەوە هەیە كە بە باشترین شوێن لەم جیهانەدا هەژمار دەكرێت، بەڵام هیچكات ئاواتەخوازی‌ بەسەرداسەپاندنی‌ حەز و ویستی‌ خۆیان بەسەر خەڵكانی‌ دیكە نەبوون. نیشتمان پەروەریی‌ بە پێی‌ سروشتی‌ خۆی‌، بە مانای‌ ئامادەبوون بۆ بەرگریكردن دێت و ئەوە هەر دوو لایەنی‌ سەربازی‌ و فەرهەنگی‌ لە خۆ دەگرێت. لە لایەكی‌ دیكەوە، ناسیۆنالیزم بە هێچ شێوەیەك لە حەز و ئارەزووی‌ بەدەستەوەگرتنی‌ دەسەڵات دوور ناكەوێتەوە. ئامانجێكی‌ نەگۆڕاو و هەمیشەیی‌ هەموو ناسیۆنالیستێك خۆی‌ لە گەیشتن بە دەسەڵاتی‌ زیاتر و پڕێستێژی‌ زیاتر دەبێنێتەوە، ئەوەیش نە بۆ خۆی‌ بەڵكوو بۆ «نەتەوە» یان كۆمەڵەیەكی‌ دیكە كە ئەو بە شێوەیەكی‌ ئارەزوومەندانە هەڵیبژاردووە و لە ئەنجامدا لە هەست و سۆزی‌ تاكگەرایانەی‌ خۆی‌ دووریان كردووەتەوە. لە لایەك ناسیۆنالیزمی‌ توندڕەو و ناوبانگ زڕاو، كاریگەرییەكی‌ زۆریان بەسەر پڕۆسەی‌ مێژوو هەبووە و ئەو دیاردەیە لە ئاڵمان، ژاپۆن و چەند وڵاتی‌ دیكە كارەساتی‌ گەورەی‌ مرۆڤیان دروستكردووە. لەگەڵ ئەوەشدا كە بزوتنەوە ناسیۆنالیستیەكان هەندێك جیاوازیی‌ مێژوویی‌، سیاسی‌ و كۆمەڵایەتییان هەیە، بەڵام خاڵگەلێكی‌ هاوبەشیان هەیە كە لە رووی‌ بیرەباوەڕ بە یەكتریان دەبەستێتەوە. بە لەبەرچاوگرتنی‌ هەموو ئەو لایەنە جیاوازانەی‌ چەمكی‌ «ناسیۆنالیزم»، ئەوەیش بە پێویست دەزانم باسی بكەم كە من تەنیا لە بەر ئەوە وشەی‌ «ناسیۆنالیزم» بەكار دەهێنێنم كە دەستەواژەیەكی‌ گونجاوترم لەبەر دەستدا نەبوو. كەوابوو، چەمكی‌ «ناسیۆنالیزم» درێژكراوەی‌ كۆمەڵیك بزوتنەوەی‌ فیكری‌ جیاواز لەیەكترە كە كاتۆلیكی‌ سیاسی‌، زایونیزم، ئەنتی‌ _ سیمیتیسم(جوو بێزیی)، كۆمۆنیزم، پاسێفیزم و ترۆتیسكیزم لە خۆ دەگرێت. ئەو كۆمەڵە بیرەباوەڕە لەسەر بنەمای‌ وەفاداریی بە حكوومەتێك یان وڵاتێك دانەمەزراون، هێشتا هەست و سۆزێكی‌ لاوازیان بۆ نیشتمانی‌ خۆیان هەیە، تەنات پێویست بەوەیش ناكات كە سەمبۆل و جەوهەری‌ ئەو بنەما فیكریانە لە ڕاستییدا بوونی‌ ببێت. وەك نموونە دەكرێت ئاماژە بە گەلی‌ جوولەكە، ئیسلام، مەسیحیەت و باڵادەستی‌ ڕەگەزی‌ سپی‌ بكرێت كە هەموویان توانای‌ ئەوەیان هەیە كە هەست و سۆزێكی‌ بەهێزی‌ ناسیۆنالیستی‌ دروست بكەن، ئەوەیش لە كاتێكدا بوونیان ڕووبەڕووی‌ گومانێكی‌ زۆر و كۆمەڵێك پرسیاری‌ زانستی‌ دەبێتەوە و تەنانەت هیچكامیان پێناسەیەكی‌ گشتی‌ و یەكلاكەرەوەیان نییە.
بۆ جارێكی‌ دیكە جێی‌ ئاماژەپێكردنە كە هەست و سۆزی‌ كەسێكی‌ ناسیۆنالیست بەتەواوی‌ دەورێكی‌ نیگەتێڤ دەبێنێت. وەك نموونە، ئەو ترۆتیسكیستانەی‌ دژایەتی‌ یەكیەتی‌ سوڤیەت دەكەن، بەبێ‌ ئەوەی‌ كە بنەمایەكی‌ فیكری‌ وەفادار بۆ لایەنێكی‌ دیكە تێیاندا گەشە بكات. هەركات كەسێك بیر لە كاردانەوەكانی‌ ئەم شێوازە لە بیرەباوەڕ بكاتەوە، زۆر بە باشی‌ سروشتی‌ جەوهەری‌ «ناسیۆنالیزم»ی‌ بۆ ڕوون دەبێتەوە. ناسیۆنالیست ئەو كەسەیە كە بە تەواوەتی‌ یان بە شێوەیەكی‌ سەرەكی‌ بیر لە ململانێ‌ و پێشبركێ‌ بۆ وەدەستهێنانی‌ شكۆداری‌ و زێدەمافی‌ دەكاتەوە. ئەو بەڵكوو ناسیۆنالیستێكی‌ نێگەتێف یان بەسوود بێت، ئەو تەنانەت لەوانەیە كە وزە و توانای‌ مێشكی‌ خۆیشی‌ بۆ بەرزكردنەوە یان ناوزڕاندنی‌ شتێك بەكار بێنێت، بەڵام لە هەموو بارودۆخێكدا، ئەو بەردەوام بیر لە سەركەوتنەكان، ژێركەوتنەكان، زاڵبوونەكان و سەرشۆڕییەكان دەكاتەوە. مێژوو لە روانگەی‌ ئەوەوە، بەتایبەت مێژووی‌ هاوچەرخ، بە شێوەیەكی‌ بەردەوام بەرزبونەوە و هەرەسهێنانی‌ زلهێزەكان دووپات دەكاتەوە و هەروەها لە روانگەی‌ ئەوەوە، هەموو ڕووداوێك كە دەقەومێت، ئەوە دەردەخات كە لایەنی‌ ئەو سەركەوتنی‌ مسۆگەر كردووە و هەندێك ناحەز و نەیاری‌ قین لێ‌ بووی‌ ئەویش بەرەو هەرەسهێنان شۆڕ دەبێتەوە. بەڵام لە كۆتاییدا، جێی‌ ئاماژەیە كە نابێت ناسیۆنالیزم تەنیا وەك پەرستن و زۆر ڕێزگرتن لە سەركەوتن پێناسەی‌ بۆ بكرێت. بەواتایەك، ناسیۆنالیست هیچكات لەسەر ئەو بنەمایە كار ناكات كە لەگەڵ بەهێزترین لایەن یەك بگرێت. بەپێچەوانە، ئەو كە لایەنی‌ خۆی‌ هەڵبژاردووە، بیروباوەڕێكی‌ وەهای‌ لە خۆییدا پەروەردە كردووە كە ئەو بەهێزترین لایەنە لەو هاوكێشەیەدا و هەر وا لە سەر ئەو بیرۆكەیەیش بەردەوام دەبێت، تەنانەت ئەگەر هەموو بەڵگەكان و ڕاستییەكان بەشێوەیەكی‌ حاشاهەڵنەگر دژایەتی‌ ئەو بكەن. كەوابوو، ناسیۆنالیزم هەموو كات هەوڵ بۆ گەیشتن بە دەسەڵاتی‌ زۆرتر دەدات، تەنانەت ئەگەر لە ڕێگەی‌ خۆ خەڵەتاندنیشەوە بێت. هەموو ناسیۆنالیستێك توانای‌ ئەنجامدانی‌ ئاشكراترین ناپاكی‌ و ساختەچێتی‌ هەیە، بەڵام لەبەر ئەوەی‌ كە ئەو باوەڕیكی‌ زۆری‌ بەوە هەیە كە خزمەت بە ئامانجێكی‌ گەورەتر و گرنگتر لە بوونی‌ خۆی‌ دەكات، هیچ گومانێكی‌ لەوەدا نییە كە ڕێگەی‌ خۆی‌ بە دروست و ڕەوا لە قەڵەم بدات.
ئێستا كە پوختەیەك لە پێناسەی‌ گشتی‌ باسەكەم پێشكەش كرد، بیر لەوە دەكەمەوە ئەو خوو و نەریتەی‌ كە من مشتومڕم لە سەر دەكرد، لە جیاتی‌ ئەوەی‌ كە لە ناو جەماوەری‌ خەڵكدا گەشە بكات، بە شێوەیەكی‌ زۆرتر لە ناو ڕووناكبیرانی‌ ئینگلیسیدا بڵاوبووتەوە. بۆ ئەوانەی‌ كە زانیارییەكی‌ باشیان لە بارەی‌ سیاسەتی هاوچەرەخەوە هەیە، بابەتە سیاسییەكان هێندە لەگەڵ بایەخ پێدان بە سەربەرزی‌ و پرێستیژی‌ نەتەوەیی تێكەڵ بووە كە روانگەیەكی‌ ڕەسەن و ڕاستەقینەی‌ نەتەوەیی‌ زۆر بە دژواری‌ دەست دەكەوێت. لە ناو سەدان نموونەدا كە دەكرێت كەسێك هەڵیبژێرێت، ئەو پرسیارە بخەنەڕوو: كام یەك لەو سێ‌ هاوپەیمانە زلهێزە، یەكیەتی‌ سوڤیەت، بریتانیا و ویلایەتە یەكگرتووەكانی‌ ئەمەریكا، زۆرترین كاریگەریان لە سەر شكاندنی‌ ئاڵمان هەبووە؟ لە روانگەی‌ تیۆرییەوە، ئەگەری‌ ئەوە زۆر بەهێزە كە وڵامێكی‌ گونجاو و تەنانەت یەكلاكەرەوەیشی‌ پێی‌ بدرێت. لە رووی‌ پراكتیس و كردارییەوە، پێی‌ ناچێت هیچكات پلانێكی‌ تۆكمە و پێویست كاری‌ داڕشتنی‌ بۆ بكرێت، لەبەر ئەوەی‌ كە هەر كەسێك كە بیر لە ڕێكخستن و نەخشەدانان دەكاتەوە، دواجار لەسەر بنەمای‌ پرێستیژی‌ پێشبڕكێ‌ و ڕكەبەرێكی‌ بەردەوام لەگەڵ نەیار و ناحەزانی‌ خۆی‌ دروستی‌ دەكات. كەوابوو، ئەو لە یەكەم هەنگاودا زۆر لایەنگری‌ لە یەكیەتی‌ سۆڤیەت، بریتانیا یان ئەمەریكا دەكات، بەڵام دوابەدوای‌ ئەو قۆناغەیە كە گەڕان بەدوای‌ مشتومڕێك دەست پێدەكات كە وەك پاڵپشتی‌ كردن لە روانگەكەی‌ خۆی‌ بەكاری‌ بهێنێت. لەم بارودۆخەدا هەروەها كۆمەڵێك پرسیاری‌ لەیەكچوو و هاوشێوە دروست دەبێت كە تەنیا كەسێكی‌ بێ‌ لایەن یان ئەو كەسەی‌ كە گرنگییەكی‌ ئەوتۆ بە بیروباوەڕی‌ نادرێت، توانای‌ وڵامدانەوەیەكی‌ راستگۆیانە و سەرڕاستی‌ هەیە. كاردانەوەی‌ ئەو ناتەبایی‌ و ئاڵۆزییە فیكرییە لەوەدا زۆرتر بەرجەستە دەبێت كە لە ناو ئەو هەموو پسپۆڕانەی‌ كە سەر بە قوتابخانەی‌ فیكری‌ جیاواز بوون، تەنانەت یەك كەسیشیان پێشبینی‌ ڕووداوێك بەهاوشێوەی‌ پەیمانی‌ ڕووس- ئاڵمانی‌ 1939 ی‌ نەكردبوو. كاتێكیش هەواڵەكە بڵاوبووە، لێكدانەوەی‌ زۆر جیاوازی‌ بۆ كرا، خوێندنەوەی‌ زۆربەی‌ ئەو كەسە پسپۆڕانەیش لە سەر بنەمایەكی‌ زانستی‌ و شێكردنەوەی‌ ئەگەرە جیاوازەكان دانەمەزرابوو، بەڵكوو بە پێی‌ ئەو حەز و ئاڕەزووییە كاری‌ داڕشتنیان بۆ كردبوو كە یەكیەتی‌ سۆڤیەت بە باش یان خراپ، بەهێز یان لاواز پیشان بدات. وتەبێژە سیاسیی و سەربازییەكان، بەهاوشێوەی‌ ئەستێرەناسەكان، ئەگەر هەر هەڵەیەكیش بكەن، دەرفەتی‌ ڕزگاربوونیان هەیە، ئەوەیش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە لایەنگرە بەوەفا و دڵسۆزكانیان، چاوەڕیی‌ هەڵسەنگاندنی‌ ڕاستییەكانیان لێ‌ ناكەن بەڵكو بۆ ئەوان هاندان و ووروژاندنی‌ هەست و سۆزی‌ ناسیۆنالیستی‌، گرنگییەكی‌ ئێجگار زۆرتری‌ هەیە. بەهەمان شێوەی‌ هەڵسەنگاندنی‌ جوانیی‌ زانی‌، بەتایبەت بڕیاردان لە سەر بابەتی‌ وێژەیی‌ هەر وەك بیروبۆچوونی‌ سیاسی‌ ڕووبەڕووی‌ شێواندن و لە ڕێی‌ باش لادانێكی‌ زۆر بووتەوە. زۆر دژوار و ئەستەمە كە كەسێكی‌ ناسیۆنالیستی‌ هێندەی‌ حەز بە خوێندنەوەی‌ بابەتەكانی‌ «كێپلێنگ» (Kipling) بكات یان كۆنەپارێزێك هەست بە لێهاتوویی‌ و چاكە لە مایاكۆڤسكی‌ (Mayakovsky) بكات و بە شێوەیەكی‌ بەردەوام ئەو مەیل و ویستەیش بوونی‌ هەیە كە لافی‌ ئەوە لێدەدات كە هەر پەرتوكێك كە كەسێك دژایەتیی‌ بكات، ڕەوایە بە نووسراوەیەكی‌ نەگونجاو و خراپ پێناسەی بۆ بكرێت. ئەو كەسانەی‌ كە بیروڕایەكی‌ لە رادە بەدەر ناسیۆنالیستیان هەیە، بەبێ‌ ئەوەی‌ ئاگاداری‌ ئەو ناپاكییە بین، ئەو شێوازە لە فێڵ و تەڵەكەبازییە پەیڕەو دەكەن.
لە بریتانیا، ئەگەر پێوەری‌ سەرەكی‌ لەسەر ژمارەی‌ بەشداربووان بونیاد نرابێت، پێی‌ دەچێت شێوازی‌ كۆنەپارێزی‌ ناسیۆنالیزمی‌ بریتانیایی‌ كە بە «جینگویزم» jingoism یان بە واتایەك شۆڤێنێتی‌ و جەنگاوەری‌ ناسراوە، زۆرتر باو بووە. بە پێچەوانەی‌ زۆربەی‌ ئەو شیكردنەوە و هەڵسەنگاندنانەی‌ كە لە ماوەی‌ دوو دەیەی‌ ڕابردوودا كراوە، ئەو شێوازە لە بیركردنەوەی‌ ناسیۆنالیستی‌ هێشتایش لە بریتانیا دەستی‌ باڵای‌ هەیە. هەر چۆنێك بێت، لەم نووسراوەیەدا، من گرنگییەكی‌ زۆرترم بە كاردانەوەكانی‌ چینی‌ ڕووناكبیران داوە، لەم پەیوەندییەدا ئەوەیشم لەبەرچاو گرتووە كە شێوازی‌ كۆنی‌ «جینگویزم» و تەنانەت «نیشتمان پەروەری‌» patriotism بەرەو لاوازبوون دەچێت، ئەگەرچی‌ ئێستا وا دەركەوتووە كە لە ناو كەمایەتییەكدا دووبارە گەشەی‌ كردووە. لە ناو ئەو ڕووناكبیرانەدا، پێ دەچێت كە شێوازی‌ سەرەكی‌ ناسیۆنالیزم خۆی‌ لە بیرۆكەی‌ كۆمۆنیزمدا دەبێنێتەوە، ئەو وشەیە تەنیا ئەندامانی‌ حیزبی‌ كۆمۆنیست لە خۆ ناگڕێت، بەڵكو ئاماژەیەكە بە زۆر لایەنی‌ جیاواز و بەربڵاوی‌ ئەو بیرۆكەیە. ئەو كۆمۆنیستەی‌ (كۆمۆنیزمی‌ ڕووسی‌) كە من لەم نووسراوەیەدا ئاماژەی‌ پێ دەكەم ئەو كەسانە دەگرێتەوە كە بە چاوی‌ نیشتمانی‌ باوك سەیری‌ یەكیەتی‌ سۆڤیەت دەكەن و بە ئەركی‌ خۆیان دەزانن كە پاكانە بۆ سیاسەتەكانی‌ ڕووسیا بكەن و بە هەر نرخێك بێت بەرژەوەندییەكانی‌ ڕووسیا بەرەو پێشەوە بەرن. ئەوە ڕوون و ئاشكرایە كە ژمارەی‌ ئەم جۆرە خەڵكە ئەمڕۆ لە بریتانیا لە زیادبووندایە و كاریگەری‌ ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیان بە شێوەیەكی‌ بێوێنە گەشەی‌ كردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، شێوازی‌ دیكەی‌ ناسیۆنالیزمیش پەرەیان سەندووە و ئەو جیاوازییە بەربڵاوەی‌ كە لە فیكر و بیروباوەڕ دروست بووە، خۆی‌ كاریگەری‌ فۆرمی‌ جۆراوجۆری‌ ناسیۆنالیزمیان پێوە دیارە.
پێ دەچێت دە یان بیست ساڵ پێش ئێستا، كاتۆلیكیزمی‌ سیاسی‌ وەك شێوازێكی‌ دیكەی‌ ناسیۆنالیزم، زۆرترین مشتومڕ و ململانێ‌ فیكری‌ لەم وڵاتەدا دروست كردبێت. یەكێك لە دیارترین و توندڕەوترین كەسایەتییەكانی‌ ئەو بیرۆكەیە «جی‌ ك چیستیرتۆن» G. K. Chesterton كە لە چارەكە یەكەمی‌ سەدەی‌ بیستەم، زۆرترین كاریگەری‌ بەسەر پرۆسەی‌ بەرەوپێشچوونی‌ ئەو بیروباوەڕە هەبووە. چیستیرتۆن وەك نووسەرێكی‌ بە بەهرە و بلیمەت، بە كەڵك وەرگرتن لە هەست ناسك و ڕووناكبیریەكی‌ ڕاستگۆیانە، زۆرترین یارمەتیی‌ بە پڕۆپاگەندەی‌ ڕوومان كاتۆلیك گەیاندوە. هەر پەرتوكێك كە ئەو دەینووسی‌، هەر ڕەستەیەك كە ئەو بۆ دیالۆگ كەڵكی‌ لێ‌ وەردەگرت، لە پێناو چەسپاندنی‌ ئەو بیرۆكەیەدا بوو كە كاتۆلیك دەستی‌ باڵای‌ بەسەر پرۆتێستان و بێ‌ دینیدا هەیە و لە هەر چەشنە هەڵەیەك بە دوورە. بەڵام چیستیرتۆن تەنیا بەدوای‌ بەرجەستەكردنی‌ لایەنی‌ ڕووناكبیری‌ یان رووحانی‌ كاتۆلێكەوە نەبوو، بەڵكوو ئەو لە هەوڵی‌ گواستنەوەی‌ ئەو بیرۆكەیە لە پێناو پەرەپێدان بە پرێستیژی‌ نەتەوەیی‌ و دەسەڵاتی‌ سەربازیدا بوو و ئەوەیش لە سەر بنەمای‌ هەڵسەنگاندنێكی‌ نەشیاو و نەزانانەی‌ وڵاتانی‌ لاتین بە تایبەت فەڕانسە بونیاد نرابوو. چیستیرتۆن تەنیا ماوەیەكی‌ زۆر كورت لە فەرەنسە ژیابوو، بەڵام وێنای‌ مێشكی‌ ئەو بۆ ئەم وڵاتە لە سەر بنەمای‌ ئەو خەیاڵە دروست ببوو كە جوتیارە كاتۆلیكەكان بەردەوام بە دەم خواردنەوەی‌ شەرابی‌ سوور، گۆرانی‌ مارسیلا دەچڕن و ئەوەیش وێنەیەكی‌ بە تەواوی شێواو لە فەڕانسە بوو. ئەو وێنە هەڵەیە تەنانەت لە بە زۆر خەمڵاندنی‌ هێزی‌ سەربازی‌ فەڕانسەش ڕەنگدانەوەی بوو (پێش و دوای‌ شەڕی‌ یەكەمی‌ جیهانی‌ 1914—1918 ، ئەو بەردەوام بانگەشەی‌ ئەوەی‌ دەكرد كە فەڕانسە زۆر لە ئاڵمان بەهێزترە) بەڵام ئەوەیش شێوازێكی‌ گەوجانە و نزم لە شانازی‌ كردن بە پرۆسەی‌ بەڕێوەچوونی‌ شەڕ بوو. هەڵبەستەكانی‌ چیستیرتۆن بۆ شەڕ هەر وەك Lepanto و The Ballad of Saint Barbara دەكرێت وەك دوو نموونەی‌ بەرچاو لە ڕازاوە بە ناشرینی‌ و لە ڕادە بەدەر خۆهەڵكێشانی‌ زمانی‌ ئێمە پێناسە بكرێت. لە پەیوەند لەگەڵ سیاسەتی‌ ناوخۆییدا، ئەو هەست و سۆزێكی‌ مامناوەندی‌ بۆ بریتانیا دەنوواند، ڕق و قێنێكی‌ زۆری‌ لە «جینگویزم» بە واتایەك شۆڤێنێتی‌ و جەنگاوەری‌ و هەروەها هێزی‌ جیهانی‌ داگیركەری‌ ئیمپیریالیزم بوو و بە پێی‌ زانیارییەكان خۆی‌ هەر وەك هاوڕێیەكی‌ ڕاستەقینەی‌ دێمۆكراسی‌ پێناسە دەكرد. لەگەڵ ئەوەشدا، هەر كات ئەو باسی‌ لە سیاسەتی‌ نێونەتەوەیی‌ دەكرد بەبێ‌ ئەوەی‌ خۆیشی‌ ئاگای‌ لێ‌ بێت زۆر بە ئاسانی‌ پشتی‌ لە بنەما فیكرییەكانی‌ خۆی‌ دەكرد. ئەم بابەتە لە ئینگلیزییەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی كوردی
34 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Thursday, June 25, 2020
زیاتر
کەسێتی رەفیق حلمی لەکتێبخانەکەیەوە
نەوزاد جەمال
بە رۆژوبون لە مەعریفە!
د. سه‌ردار عه‌زیز
جەستەی بێدار و درکی خەوتوو!
مەحمود شێرزاد
لێكەوتە ئابوورییەكانی ڤایرۆسی كۆرۆنا
ئەكیرا كاوامۆتۆ
کۆرۆنا لە نەخۆشییەکی تێپەڕەوە بەرەو پەتا دەچێت، ئێستە چی بکەین؟
چاوپێکەوتن لەگەڵ: ئالان م نوری
تا ئێستا یەكلانەبووتەوە كۆرۆنا سەربەچ حزبێكە؟
محەمەد نوری
تەعریب بەو شێوەیە راناگیرێت !
شوان داودی
سامانی ئاو وەکو فشارێکی سیاسی
د. مه‌دیحه‌ سۆفی*
هەندێک لە کەلتووری‌ ژیانی‌ کۆچەری‌ کوردەواری‌
د. ئاراس محمد صالح
چاكسازیی ڕاگوزەر
هەردی مەهدی میکە
کوردستانی عێراق لە سیاسەتی گشتیی کۆماری ئیسلامیی ئێران
هه ردی مهدی میکه
ئه ژی ئازاد ئه بوبه کر
بۆچوونی یۆرگن ھابرماس سەبارەت بە كۆرۆنا
و: هەورامان فەریق
له‌ باره‌ی بوێرییه‌كه‌ی مسته‌فا زه‌ڵمییه‌وه‌
د.عرفان مستەفا
گرنگى عەفرین بۆ کورد و تورکیا لە ڕووى سەربازیى و سیاسیەوە
نوسینی: د.ئومێد رفیق
لەنێوان من و تۆدا ئەی دۆست
حەسەن هەمزە
ھەولێر لە بەغدا و بەغداش لە کەنداو
ئه‌و ڕۆژه‌ هات، كه‌‌ ترسمان لێی ھەبوو!
د . زاهیر سوران
پسپۆڕی نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان، سلێمانی
بکەری مێژوویی تاكڕەو!
رزگار عومەر
گەورەم خەڵک چی بکات؟
زه‌به‌نگ به‌هادین
بە تەنیا لە دەرەوەی مێژوودا
کامەران قازی
دەسەڵاتدارێتی بەھێز کامەیە؟
مه‌ریوان وریا قانع
بیرکردنەوەی ڕەخنەیی
لەشکر قادر ڕەسوڵ
دوای دانپیانان چارەسەر چیە؟
د. یوسف محەمەد سادق
بڕیارێكی نا به‌رپرسانه، زیانێكی فره‌ مه‌ترسیدار
د. زاهیر سوران پسپۆڕی
نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان ، سلێمانی .
مەلا نەوزاد .خاوەنی لۆژیکی زانستی !....
پرسەنامەی ناوەندی کەلتوری کۆچ بۆ کۆچی دوایی مەلا نەوزاد ئەندامی دامەزرێنەر و هاوکاری بەردەوام
کۆمەڵگە لە کوێ پەروەردە دەبێت؟
عەبدوڕەحمان ئەحمەد وەهاب
پانۆڕامای نه‌وت
د. محمد امین
پەیوەندی نێوان خۆپیشاندان و گەنجان: ئاگادارکردنەوەیەک بۆ دەستەڵات
ڕێبوار ڕەوف ساڵەح
فاشیزمی تورکی لە لوتکەی مەترسیدا
سەلاح خدر
گەڕانەوە بۆ سەرەتاکان: پەیمانی کۆمەڵایەتیی
مەریوان وریا قانع
هه‌ڵه‌كانى پارتى كوردستانيان وێرانكرد
شێرزاد شێخانى
مەم و زین:
بەردی بنچینەی ناسنامەی کوردە،
وەک خەیاڵێکی نادیار نەتەوە و دەوڵەت نمایش دەکا
عەلی ئەلشامی
وەرگێڕانی:فەریاد فازیل
نوێترین توێژینەوەی ستاندەر لێكەوتەكانی كۆرۆنا لەسەر دەسەڵاتی كوردستان و ئایندەی ئاشكرادەكات
ئالنگاریكردنی (چالێنجی) قەرزەكانی حكومەت
د. نیاز نەجمەدین
له‌ بانگه‌شه‌ی ئابوری سه‌ربه‌خۆوه‌ بۆ بانگه‌شه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا
دانا مه‌نمی
کاشکا کاسپەر (Casper) بوومایە!
ماجد خەلیل
هێشتا گەورەكان ماف ‌و چێژی منداڵان زەوت دەكەن
بارزان شێخ عوسمان
برینی (زۆرینە)ی پەرلەمانی و جوڵەی بەرەنگاربوونەوە!
عەدالەت عەبدوڵڵا
مەرگ بە کۆرۆنا یا بە برسییەتی؟
دانا هەڵەبجەیی
پێشنیارێک بۆ گۆڕینی حوکمداری لەهەرێمدا
حەبیب محەممەد دەروێش
هزری سیاسیی كوردی
ئاراز رەمەزان
ئــــــــــاه ونـــــــزولـــــــەی مــەولــــەوی
حەبیب محەمەد دەروێش
(یەکێتیی) نوێ و کۆسپەکانی بەردەم نوێبوونەوە
نیاز سەعید عەلی
ژنان لە نێوان خواستی بەشداریی سیاسی و بەربەستەكاندا
شاناز هیرانی
بۆچی شەپۆلی كۆرۆنا، لە کەناری سلێمانی لەنگەری گرت؟
د. زاهیر سوران
پسپۆری نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان، سلێمانی
پەیوەندی نێوان مرۆڤ و ژینگەکەی دەبێ چۆن بێت؟
د. مه‌دیحه‌ سۆفی*
خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە گێژاودایە
نووسینی: مەها یەحیا
وەرگێرانی: حسێن ئەحمەد حسێن
هەوڵێک بۆ نزیکبوونەوە لە ئیکیگای
ڕازی یابانی بۆ تەمەنێکی درێژی بەختەوەرئامێز
ئا: هەرێم عوسمان*
ئەنجومەنی دادوەری دەبێ یاسا جێبەجێ بکات
حاكم شێخ له‌تیف
دورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتیی سەرکردەکان لە خەڵک لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
مایكل رۆبن
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010