ئه‌و ڕۆژه‌ هات، كه‌‌ ترسمان لێی ھەبوو!
د . زاهیر سوران
پسپۆڕی نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان، سلێمانی

ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌، چه‌ند هه‌فته‌یه‌كه‌ ڤایرۆسی كۆرۆنا، له‌ ژێر به‌ڕه‌وه‌ هاتۆته‌ سه‌ر به‌ڕه‌، له‌بیرتان دێت لێتان ده‌پاڕاینه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی له‌ ماڵه‌وه‌ به‌ ئاقلی دابنیشن! كه‌س گوێی نه‌ده‌گرت، وه‌لێ ئیمڕۆ ئه‌وی ترسی هه‌یه‌وگه‌ره‌كیه‌تی با به‌ ویژدانه‌وه‌ خۆی هاوێر(كاره‌نتینه‌) بكات وباشتره‌ بێ‌ ده‌مامك نه‌یه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌‌. به‌داخه‌وه‌ زۆربه‌ی زۆرتان گوێتان نه‌گرت، لاتان فشه‌بوو! دانه‌نیشتن تا خۆتان وئێمه‌شتان گه‌یانده‌ ئه‌م ڕۆژه نه‌خوازراوه‌، تكایه‌ سه‌رله‌خۆتان و نزیكه‌كانتان مه‌شێوێنن وهێمن بن، چونكه‌ چی بچێنیت ئه‌وه‌ ده‌دوریته‌وه ‌. تكایه‌ رقتان له‌و كه‌سانه‌ نه‌بێت، كه‌ هه‌ڵگری ڤایرۆسه‌كه‌ن وتووشتان ده‌كه‌ن، له‌وانه‌یه‌‌‌ له‌ نه‌زانینی خۆیانه‌وه‌ بێت. هیچ چاره‌یه‌كی ترتان نییه،‌ ده‌بێت هه‌میشه‌ به‌رانبه‌ر كه‌سانی نه‌خۆش، دڵ پڕله‌ قین ونه‌زان دڵتان فراوان بێت، ئەگینا سه‌ربه‌رز نابن. به‌ڕێزان، بۆ تێگه‌یشتنی زێده‌تر له‌ كۆرۆنا‌، باشتره‌ بزانین به‌رگری له‌ش چۆن ده‌مانپارێزێت له‌ ڤایرۆسه‌كه‌. ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت كۆئه‌ندامی به‌رگری‌ پێكهاتووه‌ له‌چه‌ندین خانه‌، شانه‌، ئه‌ندام وپرۆتین...تاد كه‌ دژی باكتریا، ڤایرۆس، كه‌ڕوو... تاد ده‌جه‌نگێت، ئه‌وه‌نده‌ هه‌ستیاروبه‌ توانایه،‌ ده‌زانێت كام خانه‌ یان چ ته‌نێكی بێگانه‌‌ له‌ له‌شدایه‌.‌ له‌سه‌ر رووپۆشی ده‌ره‌وه‌ی خانه‌كانی كۆئه‌ندامی به‌رگری، ئه‌نتیجێن هه‌س، كه‌ رۆڵی ناسینه‌وه‌ی دۆست و دوژمنی هه‌یه‌، هاوكات بڕیار ده‌ده‌ن، شه‌ڕی له‌ گه‌ڵ بكه‌ن یان وازی لێ بهێنن . خانه‌ بكوژه‌كان (T-killer cell) باشترین چه‌كی كۆئه‌ندامی به‌رگری له‌شن بۆ له‌ناوبردنی ڤایرۆس. ده‌بێت به‌رگری له‌شی مرۆڤ هێنده‌ به‌هێزبێت، تا بتوانێت شه‌ری ڤایرۆسه‌كه‌ بكات. ئه‌گه‌ربه‌رگری له‌ش مامناوه‌ندی بێت، ئه‌وا ڤایرۆسه‌كه‌ واز ناهێنێت، ئه‌و كاته‌ شه‌ڕێكی توند له‌ نێوانیاندا ڕووده‌دات وده‌بێته‌ هۆی هیلاكبوون ونه‌مانی هێلی به‌رگری كۆئه‌ندامه‌كه‌، ئه‌وه‌ش به‌ زیانی له‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. جاری وا هه‌یه‌ كۆئه‌ندامی به‌رگری به‌ ئاسایی كاری خۆی ناكات! ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ده‌ركه‌وتنی ژماره‌یه‌ك نه‌خۆشی کە نێونراون به‌ (Autoimmun Diseases) زۆرجاران ده‌ستنیشانكردنیان ئاسان نییە.
ئه‌و نه‌خۆشییانه‌ی كۆئه‌ندامی به‌رگری خراپ ده‌كه‌ن، بریتین له‌:-
١- حه‌ساسیه‌ت، په‌نمانی نێوپۆشه‌كان، ئاسانكاری ده‌كات بۆ تووشبوون به‌ هه‌وكردنی بۆریه‌كانی هه‌وا.
٢- ئه‌ستما (ڕه‌بۆ)، نیشانه‌ی سه‌ره‌كی ته‌نگه ‌نه‌فه‌سییه‌.
٣- ته‌سكبوونه‌وه‌ی درێژخایه‌نی بۆریه‌كانی هه‌ناسه‌ (COPD). Chronic obstructive pulmonary disease ئه‌وه‌ی شایانی باسه،‌ خواردنی سه‌وزه‌،وه‌رزشكردنی رۆژانه ‌و ڤیتامین D یارمه‌تیده‌ری باشن بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی مه‌ترسی تووشبوون به‌هه‌وكردنی سییه‌كان، كه‌ له‌ كۆرۆناداره‌كاندا هه‌یه‌. هێرشی سایتۆكینه‌كان :- (Cytokine)
هه‌ندێك له‌كۆرۆناداره‌كان، له‌شیان مادده‌ی سایتۆكین (پرۆتین) ده‌رده‌كات! ئه‌وه‌ش نێونراوه:‌ (هێرشی سایتۆكینی له‌ناوبه‌ر) ئه‌و مادده‌ هه‌وكردنانه‌ی كه‌ ده‌كرێنه‌ ده‌ره‌وه‌ گه‌ر له‌ كات وساتی خۆیدا چاره‌سه‌رنه‌كرێت زیانبه‌خشن وده‌بێته‌ هۆی روودانی ئاڵۆزی كاره‌ساتباروبه‌ مردنی نه‌خۆش كۆتایی دێت‌. كاتێك منداڵ تووشی هه‌ڵامه‌ت (په‌سیو) ده‌بێت، ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی باشه،‌ چونكه‌ پاشتر منداڵ به‌رگری پاش ڤایرۆسه‌كه‌ په‌یدا ده‌كات. ئه‌ودژه‌ ته‌نانه‌ی له‌ ته‌مه‌نی منداڵیدا، پاش تووشبوون به‌ ڤایرۆسه‌كانی دی خێزانی كۆرۆنا دروست ده‌بێت، به‌شێك له‌ به‌رگری ده‌ده‌ن به‌ جه‌سته‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ ئیمڕۆ منداڵ كه‌مێك به‌رگرییان دژی ڤایرۆسی كۆرۆنا هه‌یه‌. به‌ پله‌ی یه‌ك ده‌ركه‌وتنی نیشانه‌كانی ڤایرۆسی كۆرۆنا، به‌نده‌ له‌سه‌ر به‌رگری له‌ش، ئه‌ویش به‌نده‌ له‌سه‌ر ته‌مه‌ن، ڕه‌گه‌ز...تاد، له‌ گه‌ڵ ته‌مه‌ندا به‌رگری جه‌سته‌ش بێهێز ده‌بێت . ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنجه‌، فره‌ چالاكبوونی كۆئه‌ندامی به‌رگری وله‌ ڕاده‌ به‌ده‌رده‌ركردنی سایتۆكین، ده‌بێته هۆی ناردنی هێما بۆخانه‌كان و ئاگاداركردنه ‌وه‌یان بۆ هێرشكردنه‌ سه‌ر ڤایرۆسه‌كه‌، گه‌ر ڤایرۆسه‌كه‌ مه‌ترسیدار نه‌بێت،‌ ئه‌وسا هێماكان ئاسایی وهێمن ده‌بنه‌وه‌.جاری وا هه‌یه‌ كۆئه‌ندامی به‌رگری، به‌رته‌كی هه‌ڵه‌ ده‌رده‌دات وده‌بێته‌ هۆی به‌ لێشاوده‌ردانی سایتۆكین، كه‌ زۆرجاران زیان به‌خشن، پێویسته‌ خێرا چاره‌سه‌ربكرێن. نیشانه‌كانی كۆرۆنادارله‌ یه‌كێكه‌وه‌ بۆ یه‌كێكی دی جیاوازه‌، منداڵی تووشبووبه‌ كۆرۆنا نیشانه‌كانیان زۆربه‌هێزنین، به‌ڵام گه‌وره‌ ساڵان وبه‌ساڵاچووان، نیشانه‌كانیان تووندترەو‌ مه‌ترسی ده‌خاته‌ سه‌ر ژیانییان. گه‌نجی له‌شساخ هه‌بووه،‌ كه‌ باری ته‌ندروستی فره‌ نا جێگیربووه و مردووه‌، به‌ساڵاچووش هه‌بووه‌ به‌سه‌رنه‌خۆشییه‌كه‌دا سه‌ركه‌وتووە وله‌ مردن ڕزگاری بووه‌‌.
لاوان و هه‌رزه‌كاران :-
كاتێك لاوان تووشی ڤایرۆسه‌كه‌ ده‌بن، هه‌ندێكیان به‌ توندی نیشانه‌كانیان تێدا ده‌رده‌كه‌وێت، چونكه ‌كۆئه‌ندامی به‌رگری لاوان زێده‌رۆیی ده‌كات، له‌ به‌رگری دژی كۆرۆنادا، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌ش ده‌كه‌وێته‌ به‌ر به‌ لێشاو ده‌ردانی‌ ‌ سایتۆكین. سایتۆكینه‌كان هێماده‌نێرن بۆ خانه‌كان بۆ ئه‌وه‌ی دژی ته‌نه‌ بێگانەکان‌ ڕاپه‌ڕن، ئه‌و ڕاپه‌ڕینه‌ كاتێك ڕوو ده‌دات، كه‌ ڤایرۆس زیان به‌ له‌ش ده‌گه‌یه‌نێت. نزیكه‌ی ١٠-١٢ رۆژان پاش‌ تووشبوون به‌ ڤایرۆسێك، ئه‌وسا نیشانه‌كانی هه‌وكردنه‌كه‌ ده‌رده‌كه‌و‌ن. هه‌رچه‌نده‌ هه‌ڵگری بێ نیشانه‌ كه‌س (فره‌ ده‌گمه‌ن) تووش ناكات، وه‌لێ ده‌بێت تووشبوو له‌ ماڵه‌وه‌ خۆی جودابكاته‌وه‌‌ تا ته‌نگه‌نه‌فه‌س نه‌بێت نابێت هانا بۆ نه‌خۆشخانه‌ ببات چونكه‌ ده‌ركه‌وتنی نیشانه‌كان هێمایه‌كه،‌ كه‌ جه‌سته‌ تووشی گیروگرفت بووه‌. لێشاوی سایتۆكینه‌كان، زێده‌تر له‌ لاوان وبه‌ساڵاچوواندا بینراوه ‌و هۆكه‌ی نه‌زانراوه‌، وه‌ك مه‌ته‌ڵ ماوه‌ته‌وه‌ . له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ سایتۆكینه‌كان كارده‌كه‌نه‌ سه‌رسووڕی خوێن، ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ هۆی تای به‌رز، ته‌نگه‌نه‌فه‌سی توند، كه‌ ناسراوه‌ به‌ (ARDS) تایبه‌ته‌ به‌ تووشبووانی كۆرۆنا.
بۆچی بەجیاوازی تووشی كۆرۆنا ده‌بین :-
ئیتالییه‌كان ده‌بێژن:- چه‌نده‌ به‌ركه‌وته‌ت له‌گه‌ڵ به‌رزی رێژه‌ی ڤایرۆسه‌كه‌دا هه‌بێت، ئه‌وه‌ندەش‌ به ‌خه‌ستی ڤایرۆسه‌كە ده‌گریت. ئه‌وه‌ هۆكاری مردنی ژماره‌یه‌كی زۆری پزیشكانی ئیتالیا بوو، كه زووربەیان‌ بەساڵا چووبوون و به‌ باشی خۆشییان نه‌پاراستبوو. ئه‌مێریكاییه‌كان:- گه‌رماوه‌یه‌كی درێژ له‌ ژینگه‌یه‌كدا مایته‌وه‌ وڤایرۆسی نێو هه‌وات هه‌ڵمژی ئه‌وا ده‌بێته‌ هۆی زێدبوونی ژماره‌ی ڤایرۆسه‌كه‌وزێدبوونی توانای تووشبوون به‌ ڤایرۆسه‌كه‌. سوێدییه‌كان:- ئه‌وه‌ بارێكی گشتییه‌، هه‌ندێك كه‌س له‌هه‌ندێك كه‌سی دی به‌ خراپی تووشی كۆرۆنا ده‌بێت. هه‌ندێك لە پسپۆڕان ده‌ڵێن:- له‌وانه‌یه‌ ژماره‌یه‌ك له‌ ئێمه‌ پێشووتر تووشی جۆرێك له‌ ڤایرۆسه‌كانی كۆرۆنا بووبن، به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانن، چونكه‌ ٤ جۆر ڤایرۆسی كۆرۆنای دی له‌ نێوماندا له‌ جوڵاندا بوون. له‌وانه‌شه‌ پاش تووشبوون كه‌سانێك به‌رگرییان وه‌رگرتبێت، چونكه‌ له‌ ٣٠ % هه‌موو په‌تاكانی منداڵ، به‌ هۆی یه‌كێك له‌و ٤ جۆره‌ كۆرۆنایه‌وه‌‌یه‌، كاتێك منداڵ گه‌وره‌ ده‌بێت جۆرێك به‌رگرییان له‌ كۆڤید ١٩‌هه‌یه.
ڕاسته‌ ڕۆژانه‌ ژماره‌ی تووشبون ومردووان له‌ هه‌ڵكشاندایه،‌ ناهه‌قتان ناگرم بترسن به‌ڵام مه‌تۆقن .هۆی ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نه‌خۆشخانه‌كانمان‌ چونكه‌ له‌وه‌نده‌ زیاتر توانای وه‌رگرتنی نه‌خۆشیان نییه‌ و رۆژانه‌ش كه‌لوپه‌ل وپێداویستی نه‌خۆش وكارمه‌ندانی ته‌ندروستیش له‌ كه‌مبوونه‌وه‌دایه‌. ئه‌مجاره‌ش تكاده‌كه‌م‌ خۆتان هه‌ڵمه‌خه‌ڵه‌تێن چونكه‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی كۆرۆنای ئیمڕۆ هێشتا سیفاتی شه‌پۆلی دووه‌می نییه‌ . به‌ سه‌وز و زه‌ردكردن و سۆزی خۆتان مامه‌ڵه‌ له‌ گه‌ڵ كۆرۆنادا مه‌كه‌ن، ده‌نا به‌ره‌و هه‌ڵدێرمان ده‌بات . ده‌بێت ئاقڵانه‌ وزانستیانه‌ له‌ گه‌ڵی دا هه‌ڵ بكه‌ین، چونكه‌ ئه‌مه‌ ئه‌‌نفلۆنزای وه‌رزی جاران نییه‌ وگه‌رمای هاوینیش نای وه‌ستێنێت. ده‌بێت هه‌موومان تووشی كۆرۆنا ببین، چونكه‌ نه‌خۆشی كۆرۆنا بووه‌ به‌ نه‌خۆشییه‌كی ئاسایی وه‌ك گشت نه‌خۆشییه‌كانی دی. ‌ تكایه‌ وازله‌ قسوقسه‌ڵۆك بێنه‌وخه‌می به‌هێزكردن وباشكردنی به‌رگری له‌شت بێت، گه‌ر تووشیش ببیت و به‌رگریت به‌هێز بێت ئه‌وا سه‌رده‌كه‌ویت به‌سه‌ریدا .
*سایتۆكین له‌ ٢ به‌ش‌ پێكهاتووه‌ ، سایتۆ = خانه‌، كین = جوڵاو یان خولاو.
64 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Friday, June 12, 2020
زیاتر
گەورەم خەڵک چی بکات؟
زه‌به‌نگ به‌هادین
بە تەنیا لە دەرەوەی مێژوودا
کامەران قازی
دەسەڵاتدارێتی بەھێز کامەیە؟
مه‌ریوان وریا قانع
بیرکردنەوەی ڕەخنەیی
لەشکر قادر ڕەسوڵ
دوای دانپیانان چارەسەر چیە؟
د. یوسف محەمەد سادق
بڕیارێكی نا به‌رپرسانه، زیانێكی فره‌ مه‌ترسیدار
د. زاهیر سوران پسپۆڕی
نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان ، سلێمانی .
مەلا نەوزاد .خاوەنی لۆژیکی زانستی !....
پرسەنامەی ناوەندی کەلتوری کۆچ بۆ کۆچی دوایی مەلا نەوزاد ئەندامی دامەزرێنەر و هاوکاری بەردەوام
کۆمەڵگە لە کوێ پەروەردە دەبێت؟
عەبدوڕەحمان ئەحمەد وەهاب
پانۆڕامای نه‌وت
د. محمد امین
پەیوەندی نێوان خۆپیشاندان و گەنجان: ئاگادارکردنەوەیەک بۆ دەستەڵات
ڕێبوار ڕەوف ساڵەح
فاشیزمی تورکی لە لوتکەی مەترسیدا
سەلاح خدر
گەڕانەوە بۆ سەرەتاکان: پەیمانی کۆمەڵایەتیی
مەریوان وریا قانع
هه‌ڵه‌كانى پارتى كوردستانيان وێرانكرد
شێرزاد شێخانى
مەم و زین:
بەردی بنچینەی ناسنامەی کوردە،
وەک خەیاڵێکی نادیار نەتەوە و دەوڵەت نمایش دەکا
عەلی ئەلشامی
وەرگێڕانی:فەریاد فازیل
نوێترین توێژینەوەی ستاندەر لێكەوتەكانی كۆرۆنا لەسەر دەسەڵاتی كوردستان و ئایندەی ئاشكرادەكات
ئالنگاریكردنی (چالێنجی) قەرزەكانی حكومەت
د. نیاز نەجمەدین
له‌ بانگه‌شه‌ی ئابوری سه‌ربه‌خۆوه‌ بۆ بانگه‌شه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا
دانا مه‌نمی
کاشکا کاسپەر (Casper) بوومایە!
ماجد خەلیل
هێشتا گەورەكان ماف ‌و چێژی منداڵان زەوت دەكەن
بارزان شێخ عوسمان
برینی (زۆرینە)ی پەرلەمانی و جوڵەی بەرەنگاربوونەوە!
عەدالەت عەبدوڵڵا
مەرگ بە کۆرۆنا یا بە برسییەتی؟
دانا هەڵەبجەیی
پێشنیارێک بۆ گۆڕینی حوکمداری لەهەرێمدا
حەبیب محەممەد دەروێش
هزری سیاسیی كوردی
ئاراز رەمەزان
ئــــــــــاه ونـــــــزولـــــــەی مــەولــــەوی
حەبیب محەمەد دەروێش
(یەکێتیی) نوێ و کۆسپەکانی بەردەم نوێبوونەوە
نیاز سەعید عەلی
ژنان لە نێوان خواستی بەشداریی سیاسی و بەربەستەكاندا
شاناز هیرانی
بۆچی شەپۆلی كۆرۆنا، لە کەناری سلێمانی لەنگەری گرت؟
د. زاهیر سوران
پسپۆری نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان، سلێمانی
پەیوەندی نێوان مرۆڤ و ژینگەکەی دەبێ چۆن بێت؟
د. مه‌دیحه‌ سۆفی*
خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە گێژاودایە
نووسینی: مەها یەحیا
وەرگێرانی: حسێن ئەحمەد حسێن
هەوڵێک بۆ نزیکبوونەوە لە ئیکیگای
ڕازی یابانی بۆ تەمەنێکی درێژی بەختەوەرئامێز
ئا: هەرێم عوسمان*
ئەنجومەنی دادوەری دەبێ یاسا جێبەجێ بکات
حاكم شێخ له‌تیف
دورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتیی سەرکردەکان لە خەڵک لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
مایكل رۆبن
بە رۆژوبون لە مەعریفە!
د. سه‌ردار عه‌زیز
چاوپێکەوتن لەگەڵ نوام چۆمسکیی لەبارەی پەتای ڤایرۆسی کۆڕۆنا
چاوپێكه‌وتن: كریس بڕووكس
وەرگێڕانی: سەنگەر حەسەن
لێكەوتە ئابوورییەكانی ڤایرۆسی كۆرۆنا
ئەكیرا كاوامۆتۆ
بژاردە قورسەكانی خوێندن لە سایەی پەتای كۆڤید 19
د.سەڵاح عەزيز
تا ئێستا یەكلانەبووتەوە كۆرۆنا سەربەچ حزبێكە؟
محەمەد نوری
سۆشیالیزم‌و جۆرەکانی
نوسینی :ریچارد داگەر و تێرنس بۆڵ
لەئینگلیزیەوە: دانا نازەنین
سامانی ئاو وەکو فشارێکی سیاسی
د. مه‌دیحه‌ سۆفی*
تۆڵەی دەوڵەتی رووخاو بە قۆستنەوەی لێكەوتەكانی كۆرۆنا*
چاكسازیی ڕاگوزەر
هەردی مەهدی میکە
“غەزای ڕەمەزان” وەك وێستگەیەكی دەركەوتنەوەی داعش
یاسین تەها
بۆچوونی یۆرگن ھابرماس سەبارەت بە كۆرۆنا
و: هەورامان فەریق
هەڵوەشاندنەوەی هەرێمی کوردستان یان کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی بەپێی دەستوور
سەرکەوت جەلیل
گرنگى عەفرین بۆ کورد و تورکیا لە ڕووى سەربازیى و سیاسیەوە
نوسینی: د.ئومێد رفیق
دەسەڵاتی پێترۆدۆلاری کوردی و نەفرەتی نەوت
د. دارا محەمەد
ھەولێر لە بەغدا و بەغداش لە کەنداو
سەربەخۆیی بە کێ دەکرێت
حەسەن هەمزە
بکەری مێژوویی تاكڕەو!
رزگار عومەر
لامەرکەزیەت یان فیدراڵیەت بۆ ناوچەی سلێمانی
حەبیب محەمەد جاف
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010