ئاستەنگەكانی بەردەم سەربەخۆبوونی هەرێمی كوردستان
هێمن ئیبراهیم

((تەنها ئەو كەسەی كە دایكی نییە دەزانێت بێدایكی مانای چی، تەنها ئەو كەسەش كە دەوڵەتی نییە دەزانێت بێدەوڵەتی یانی چی)) وەكو ئاشكرایە كە تادوای جەنگی جیهانی یەكەم وڵاتێك نەبووە بەناوی عێراق، بەڵام دوای كۆتاییهاتنی جەنگ و هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی سەرجەم زەوییەكانی ژێردەستی ئەم ئیمپراتۆرێتە كە بە (پیاوە نەخۆشەكە) ناودەبرا دابەشكرا و چەندین وڵات و دەوڵەتۆچكەی لێدروستكرا، بەڵام تەنیا نەتەوەیەك كە ئەو مافەی پێنەبڕا نەتەوەی كورد بوو لەناوچەكەدا، لەوەش خراپتر خاك و نەتەوەكەی دابەشكرا بەسەر چەند دەوڵەتێكدا لەناو هەموو دەوڵەتەكانیشدا وەكو ژێردەستە و كەمینەیەك سەیردەكرا. ئێستا هەر پارچەیەكیشی لەلایەن كۆمەڵی نێودەوڵەتیەوە بە بەشێكی فەرمی ئەو وڵاتانە ئەژماردەكرێت. هەر لەوكاتەشەوە هەموو هیوای دروستبوونی دەوڵەتێكی كوردی كە لەلایەن بریتانییەكانەوە باسی لێوەكرابوو لەبەینبرا دوای ئەوەی كە دەركەوت نیگەرانییە جێوپۆلەتییكەكانی ناوچەكە گرنگییان زیاتربوو بۆ بریتانییەكان. لەدوایی هیوا بەراییەكانی دەوڵەتێكی كوردی كە لەدوایی خۆڵەمێشی ئیمپراتۆرێتی عوسمانییەكانەوە سەریانهەڵدا، دژایەتیكردنی ئەتاتورك هاوكات لەگەڵ سروشتی پەڕتەوازەیی سەركردایەتی كوردی و فێڵ و پلانەكانی بریتانییەكان. مانی ئەوە بوو كە كوردستان بەسەر ئەو بەشانەی ئێستادا دابەشكرا. زەروورەتی بەرهەمهێنانی قەورارەیەكی سیاسی لەبار لە ناوچەی باشوووری میزۆپۆتامیا (ویلایەتەكانی بەسرە و بەغداد) وای لە بریتانییەكان كرد كە خەیانەت لە بەڵێنەكانی پێشووی خۆیان بكەن لەمەڕ ئۆتۆنۆمی بۆ كوردەكان. بەفیعلیش سەرەئەنجام ئەم بەشەی هەرێمی كوردستان (باكووری كوردستان) بەسترایەوە بە بەغداد و بەسرەوە بۆ پێكهێنانی عێراق. چەند حساباتێكی سیاسی وسەربازی و ئابووری لەپشت ئەم بڕیارەوە بوون تەنانەت لەم كاتەشدا بریتانییەكان سوربوون لەسەر ئەوەی كە عێراق لەلایەن سونەكانەوە دەستیبەسەردابگیرێت نەك شیعەكان.
ئەو میتۆدانەی كە بریتانییەكان لەدوایی سەردەمی شەری جیهانی یەكەمدا بەكاریانهێنابوو بۆ رێنماییكردنی رژێمە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق هەمووی بەرنامە بۆداڕێژراوبوو. لەسەرەتادا بریتانییەكان پەنایانبرد بۆ راكێشانی كوردەكان بۆ ناو حكومەتی عێراقی بە دڵڕاكێشانی سەرۆك هۆزە بەهێزەكان لەڕێگەیی دانپێدانان و بەهێزكردنی بونیادی لۆكاڵی خۆیان و یارمەتی دارایی دەدرا بە سەرۆكهۆزەكان، هەروەها پشتیوانی سەربازیش دەكرا بۆ ملكەچپێكردنی هۆزە سەرەكییەكان، بەڵام داوی ئەوەی كە دەستەڵاتی لۆكاڵی شێخەكان بەهێزبوو، دەركەوت كە ئامادەنین دەسەڵاتی زیاتریان پێبدەن. حكومەتی ناوەندی و سەرپەرشتیارە بریتانییەكان گەڕانەوە بۆ بەكارهێنانی ئامرازەكانی هێز و داپڵۆسینەكان دژبە دروستكراوە سەرسەختەكانی خۆیان. بۆ نموونە: لە بەناوبانگترینی ئەم كەسایەتییە كوردانەی پێشوو (شێخ مەحمود بەرزنجی) بوو لە سلێمانی. ئەو سەرۆكهۆزێكی دیار بوو لەلایەن بریتانییەكانەوە راسپێردرا تا دەوری حاكمی لۆكاڵی ناوچەكە ببینێت، كەچی دوای ئەوەی كە كەڵكەڵەی سەركردایەتی نەتەوەیی كەوتەسەری و گوێڕایەڵی خەڵكی مسۆگەركرد كەوتە جموجۆلی سیاسی و دركی بە چەند مەسەلەیەكی گرنگ كرد لەمەڕ مەسەلەی نەتەوە و دەوڵەتدارییەوە، بەڵام هەر زوو بریتانییەكان دەستیانكرد بە بۆمبارانكردنی ئاسمانی ناوچەكە و لێدانی گوندەكان بۆ رێگەگرتن لە ئەم شێوازە پەرەسەندەی دەسەڵاتی شێخەكان و هەروەها رێگرتن لە پەیوەندی نێوان بەغداد و كوردستانی عێراقدا. بۆیە دەتوانین بڵێن كۆتایی جەنگی جیهانی یەكەم بووە هۆی دەركەوتنی دوو دینامیك كە هەردووكیان بەرهەمی دەستێوەردانی بریتانییەكان بوون.
یەكەم: (باشووری كوردستان خزێنرایە ناو عێراق)ەوە بەهۆی چەند هۆكارێكەوە كە بەدەربوون لە دەسەڵاتی خودی كوردەكان و خرایە ژێردەسەڵاتی حكومەتی عەرەبییەوە. ئەمەش لە ئانوساتی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی كوردییدا.
 دووەم: دەسەڵاتپێدانی سەرۆكخێڵەكان لەلایەن بریتانییەكانەوە ململانێی لەناو كوردستاندا خولقاند، بۆ نموونە : بریتانییەكان پلانیانداناوە بۆ دروستكردنی شەڕ لەنێوان هەردوو عەشەرتی جـاف و  شێخ مەحمودا، ئەوەش سەریگرتووە. چونكە بریتانیا سیاسەتی (Divide and Rule) واتە: دروستكردنی شەڕ لەنێوان دوو بەرەدا (دوو دەوڵەت)دا، دواتر دادوەریكردن لەنێوانیان، هەروەها  لەگەڵ ئەوەشدا چینێكی ناخێڵەكی سیاسی نوێ لەشارەكاندا سەریهەڵدا كە بیركردنەوەیان جیاوازبوو. میراتی هەردوو ئەم دینمیكە تائێستاش لە عێراقی ئەمرۆدا ئاشكرا و دیارن.
1991 و 2003
دوای راپەرینی بەهاری ساڵی 1991 دەوڵەتی عێراق بەكردەوە دابەشبوو بۆ دەوڵەتێكی عەرەبی بە (قەوارە)یەكی كوردییەوە وەكو پاشكۆ. بەمەش كوردەكان لەڕووی سیاسی و ئابوورییەوە جیابوویەوە لەژێر بونیادی حكومی قەزائیی خۆیدا هەڵدەسوڕا، بە رێوشوێنێكی پارلەمانی و هێزێكی سەربازی سەربەخۆ لە بەغدا، ئەم لەتبوونە لە پێكهاتەی ئیداری دەوڵەتی عێراقیدا دیاریترین رووداو بوو لە مێژووی نوێی ئەو وڵاتەدا و ئێمە پێویستە سەردەمی دوای ساڵی 1991 بەجیا مامەڵەی لەگەڵ بكەین. چونكە بە هەموو ماناو مەبەستێك كوردستان دوایی ساڵی 1991 بوو بە پارچەیەكی جیاواز لە حكومەتی عێراق سیماكانی و بزاوتە سیاسییەكەی گۆڕان. دواتر و بەتایبەتی ساڵًی 2003 میللەتی كورد و سەركردایەتی كورد هەلێكی گەورەی مێژووی لەدەستدا، چونكە دوایی رووخانی رژێمی بەعسی سەدام و هاتنی ئەمریكاییەكان بۆ ناوچەكە بۆشاییەكی ئیداری گەورە لەناوچەكەدا دروستبوو كە دەكرا ئەو دەرفەتە مێژووییە لەدەستنەدرابایە و دەوڵەتی خۆی رابگەیاندایە یان هەر هیچ نەبوایە ئەو ناوچانەی كە ئێستا پێیاندەوترێت ناوچەی كێشەلەسەر بخرایەتەوە سەر هەرێمی كوردستان و سنووور و دەستەڵاتەكەی جیابكرایەتەوە، بەڵام بەداخەوە هەرێمی كوردستان لەدوای ساڵی 1991 رووبەڕووی چەندین كێشەی ناوخۆی ببوویەوە كە لەهەموویان كارەساتبارتر شەڕی ناوخۆ بوو, لەدوای ساڵی 2003 هەڵوەشاندنەوەی حكومەتی بەعس دیسانەوە سەركردایەتی كورد نەیتوانی ئەو دەرفەتە لە بەرژەوەندی خۆی و میللەتی كورد بقۆزێتەوە بەهەر هۆیەك لە هۆیەكانی سیاسی بێت یاخود ئابووری جارێكی هەرێمی كوردستان چوویەوە پاڵ عێراق و تائێستاش لەگەڵ حكومەتی ناوەندا چەندین كێشەی كرنگ و چارەسەرنەكراو لەنێوانیاندا هەیە كە گرنگترینیان بۆ كورد لە ئەگەری جیابوونەوەی كێشەی سنوورە كە كورد خۆی بەستووەتەوە بە ماددەیەكی دەستوریەوە كە نەدەبوو ئەم هەلە گەورەیەی بكرادایە گرەو لەسەر خاكی خۆی بكات, لەگەڵ ئەو ناكۆكییە توندەی كە حكومەتە خۆییەكەی كورد هەیەتی لەگەڵ حكومەتی ناوەندی عێراقدا سەرانی كورد پرسی جیابوونەوە و سەربەخۆیی وەكو كارتێكی فشار بەكاردەهێنن بەرامبەر بە ناوەند، بەڵام ئایا ئەو كارتە تەنها فشارێكە یان كاری بۆكراوە ئەوە زۆر روون نییە, ئەوەی كە روون و ئاشكرایە سەرانی كورد لەسەر ئەرزی واقع شتێكی ئەوتۆیان بۆ سەربەخۆیی نەكردووە, جا لە ئەگەری هەر سەربەخۆبوونێكدا بەبێ‌ كەركوك و ناوچە دابڕێنراوەكان خەباتی چەندین ساڵەی كورد مایەپوچ دەبێت و گرنگییەكی ئەوتۆی نابێت بۆ خەڵكی كوردستان، چونكە كێشەی ناوچە دابڕێنراوەكان جەوهەری پرسی خەڵك و خاكی كوردستانە كە ناوچەیەكی بەرفراوان لە سنووری پارێزگاكانی كەركوك و دیالە و سەلاحەدین و موسڵ دەگرێتەوە كە ئەم ناوچانە زۆر گرنگ و ستراتیجین بە نیسبەت هەرێمی كوردستانەوە كە ئەم پرسە لە یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە چارەسەركرابوو بە مادەی (58) لەو قانونە. دواتر لەبەر جێبەجێنەبوونی لە دەستووری هەمیشەیی عێراقدا بوو بە مادەی (140)ی دەستووری. ئەم ناوچانە ئەگەرچی كێشەیەكی فرە رەهەندی سیاسی هەیە لەبنەڕەتدا، بەڵام ئەوەی كە گومانی تیانییە ئەوەیە كە زۆربەی دانیشتوانەكەی كورد بوونە بەدرێژایی دەیان ساڵی رابردوو، بە بەردەوامی كار لەسەر گۆڕینی باری دیمۆگرافیان كراوە لە پروسەی بەعەرەبكردنی ناوچەكە و بەزۆر گۆرینی ناسنامەكانیان و دابڕانیان لە ناوچە كوردنیشینیەكانیتری عێراق.
گۆڕانكارییەكانی ناوچەكە و ئەگەرەكان
لەدوای ئەو گۆڕانكارییە سیاسییانەی كە بەسەر چەند ناوچەیەكی جیهاندا هات بەگشتی و ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەتایبەتی بۆ نموونە وەكو، سەربەخۆبوونی باشووری سوودان پرسی بە ئەندامبوونی فەلەستین لە نەتەوە یەكگرتووەكان و دواتر راپەرینی گەلانی عەرەبی و هاتنەسەر دەسەڵاتی ئیسلامییەكان لە هەریەكە لە میسر و تونس و لیبیا و یەمەن و ئینجا لە عێراقیش ململانێكانی هەردوو بەرەی شیعە و سونە ناكۆكی نێوانیان زیاتر پرس و باسی دروستبوونی دەوڵەتی كوردی هێنایە بەرباس و لێكۆلینەوە چ لەسەر ئاستی ناوخۆ و چ لە ئاستی وڵاتانی دەرەوە.
بێگومان راگەیاندنی هەر دەوڵەتێك پێویستی بە زەمینەسازی گونجاو و خۆئامادەكردن هەیە، لە سەرووی هەموویانەوە پێویستە ئەو تایبەتمەندییەی كە ئەو هەرێمە هەیەتی بە وڵاتانی دەرەوە بناسێنێت، بۆئەوەی دانپێدابنرێت لەلایەن دەوڵەتانیترەوە. لەبەرئەوە پێویستە بەهەر نرخێك بێت لە ئاستی نێودەوڵەتیدا لایەنگر بۆخۆی پەیدابكەین. واتە دەبێت پشتیوانی سیاسی هەبێت بۆ راگەیاندنی دەوڵەتەكە، وەكو بینیمان كە چیـچانییەكان زۆربەی مەرجەكانی دەوڵەتیان تێدابوو، بەڵام لەبەرئەوەی كە پشگیری سیاسییان نەبوو نەبوون بە دەوڵەت و رووسیا داگیریكردن، لەولاشەوە هەریەكە لە كۆسۆڤۆ و تەیموری خۆرهەڵات و باشووری سوودان لەبەرئەوە كە پشتگیری دەرەكیـیان هەبوو سەربەخۆبوون.
ئەوەی لێرەدا ئێمە مەبەستمانە پرسی بە دەوڵەتبوونی هەرێمی كوردسانە لەعێراقدا، چونكە ئەم بەشەی كوردستان لەهەموو پارچەكانیتری زیاتر ئەگەری سەربەخۆبوونی هەیە، ئەوەش ناكرێت بڵێن دەبێت هەر چوار پارچەكەی كوردستان بێت بەیەك دەوڵەت و بەیەكەوە سەربەخۆبوون. لەبەرئەوە ئێمەش وەكو نەتەوەی عەرەب پێویستمان بەزیاتر لە دەوڵەتێك هەیە، چونكە بەهۆی ئەو دابڕانە مێژووییەوە كە بەسەر كوردا هاتووە لەدوای پارچەپارچەبوونیەوە ئەستەمە بیتەوە بەیەك پارچە ئەوە كارێكی دژوارە لەبەرئەوە دوور نییە ئەم بەشەی كوردستان سەربەخۆیی خۆی رابگەیەنێت لەكاتێكدا بەشەكانیتری كوردستان هێشتا مافە سەرەتاییەكانی خۆی بەدەستنەهێنابێت، بۆیە ئەوەی مەبەستی باسەكەی ئێمەیە لێرەدا قسەكردنە لەسەر ئەم بەشەی كوردستانی عێراق و ئەگەرەكانی بەدەوڵەتبوونی و كێشە و گرفتەكانی بەردەم راگەیاندنی دەوڵەت لەم بەشەی كوردستاندا.
سەرەتا بۆ بەرچاوڕوونی بیرۆكەی چەمكی دەوڵەت دەگەرێتەوە بۆ سەدەی شانزەیەم، بەڵام  دروستبوونی دەوڵەت وەكو دامەزاوەی سیاسی، رەگوڕیشەیەكی كۆنی هەیە و دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئیمپراتۆرێتە گەورەكانی وەكو رۆمانییەكان، میسرییەكان، حەیسییەكان، ئاشورییەكان، بابلییەكان.. هتد. كە ئەوانە هەموویان نموونەی دەوڵەت بوون لە سەردەمانێكی پێش ئێستادا. بێگومان لە سەرەتای دروسبونی دەوڵەتەوە تائێستا چەندین پێناسەی جۆراوجۆر بۆ دەوڵەت كراوە، هەر لە ئەرەستۆ و ئەفلاتۆن و جان ماریتانەوە تادەگاتە زانایانی كۆمەڵناسی و نازییەكانی ئەڵمانیا و ماركسییەكان.. هتد. لەبەرئەوە قورسە ئێمە بتوانین پێناسەیەكی دیریكراو بۆ دەوڵەت بكەین، بەڵام لە سادەترین پێناسەدا دەوڵەت بریتییەلە: (لە یەكەیەكی سیاسی جوگرافی كە كۆمەڵە مرۆڤێكی لەسەر دەژێێت كە دامەزراوەیەكی ئابوورییان هەیە و خاوەنی سنووری دیاریكراوی خۆیانن).
لە فەرهەنگە جۆراوجۆرەكاندا هاتووە كە دەوڵەت چەند پێكهاتەیەكی هەیە ئەوانیش بریتینلە: (گەل، هەرێم، دەسەڵات، سەروەری) مەبەست لە (گەل) كۆمەڵێك تاك دەگەرێتەوە كە یەكێكە لە رەگەزە بنچینەییەكانی دەوڵەت. (هەرێم) زەوییەكی دیاریكراوە كە دەوڵەتەكەی لەسەر بونیاددەنرێت، بەڵام مەرج نییە ئەو هەرێمەی كە دەوڵەتەكەی لەسەر دروستدەبێت خاكێكی یەك پارچە بێت، لەوانەیە پارچەپارچە بێت وەكو ئەندۆنسیا و فلیپین و ژاپۆن، نیوزیلاندە. دواتر (دەسەڵات) واتە دەسەڵاتێكی رێكخراو بتوانێت كاروباری كۆمەڵگەی بە باشی بەڕێوەبەرێت مافی هەموو هاوڵاتییان دەستەبەربكات بە بێجیاوازی بۆچوون و ئایین و نەتەوەوە بۆئەوەی هاوڵاتییەكانی خۆیان بە بەشێك لە جەستەی دەوڵەتەكە بزانن. (سەوەری)ش واتە: نەچوونە ژێر ركێف و سیاسەتی هیچ دەوڵەت و رێكخراو و لایەنێكەوە، بەمانا لە دەرەوەی كۆنترۆڵی هەموو دەوڵەتێكیتردا بێت. با بزانین ئایا ئەو پێكهاتە و مەرجانەی كە بە بناغەی دروستبوونی دەوڵەت دادەنرێت لەم بەشەی كوردستانی عێراقدا تا چەندە بوونی هەیە؟
لەو تویژینەوانەی كە كراوە دەربارەی هەرێمی كوردستان دەركەوتووە كە هەرێمی كوردستان زۆربەی خاسیەت و تایبەتمەندییەكانی جیاوازە لە باشوور و ناوەڕاستی عێراق هەر لەڕووی بەرز و نزمی و جێولۆجی و ئاووهەواوە تادەگاتە، رووەكی سروشتی و دەرامەتە ئاوییەكان و.. هتد. كەواتە ئەم بەشەی كوردستان بەهەموو مانایەك جیاوازە لە ناوچەكانی ناوەڕاست و باشووری عێراق كە خاوەنی رووبەرێكە لە زەوی بە چەند سیفەتێكی سروشتی یان مرۆیی لە ناوچەكانی دەوروبەری جیادەكرێتەوە كە كۆمەڵێ‌ خەڵێكی تێدا كە خاوەنی زمان و كلتور و دین و دابونەریتی كۆمەڵایەتی خۆیانن و جیاوازە لە ناوچەكانی دەوروبەری خۆی، بەڵام ئەمڕۆ لە هەرێمی كوردستاندا یەكێك لەو مەسەلە گرنگ و ئاڵۆزانەی كە تائێستا بە نادیاری ماوەتەوە مەسەلەی سنووری هەرێمی كوردستانە كە وەكو لە سەرەتا باسمانكرد دەبوو یەكەم هەنگاوی سیاسی كوردەكان دوای رووخاندنی رژێمی سەدام دیاریكردنی سنووری هەرێمی كوردستانی عێراق بوایە كە ئێستا لایەنە عەرەبەكانی عێراق نەك هەر باسی ئەم سنوورە ناكەن بەڵكو بەهەموو شێوەیەك دژی دەوەستنەوە. سەرەڕای ئەوەی كە سنووری هەرێمی كوردستان تاڕادەیەكی زۆر لەڕووی جوگرافی و مێژووییەوە ئاشكرایە، پێویستە لەڕووی كارگێڕیشەوە دیاریـبكرێت و دانیپێدابنرێت و لە دەستوری عێراقدا بنوسرێت. بەڵام لەم كاتەدا ویستی یەكلاكردنەوەی سنوور لەلایەن سەرانی عەرەبی و عێراقییەوە لەئارادا نییە، هەڵویستی حكومەتەكانی پێشووی عێراق بەهۆی سیاسەتی تەعریب و راگواستنی زۆرەملێ و نیشتەجێكردنی عەرەب لە شوێنەكان و گۆڕینی ناسنامەی نەتەوەیی بۆ عەرەب بەتایبەت لە ناوچە ستراتیجییەكانی وەكو كەركوك و موسڵ و دیالە و سەلاحەدین كە ئەو ناوچانە گرنگییەكی ئابووری زۆریان هەیە بەتایبەت كەركوك كە مێژوویەكی كۆنی هەیە لە بەعەرەبكردن كە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوكاتەی كە عێراق هێشتا لەژێر دەسەڵاتی بریتانییەكاندا بوو كە ژمارەیەكی زۆری كرێكاری عەرەبیان هێنا بۆ كەركوك بۆ پڕكردنەوەی پێداویستییەكانی پەرەپێدانی پیشەسازی نەوت لە كەركوكدا.
دواتر لە دوای ساڵانی 1930ەوە و نیشتەجێكردنی چەندین خێڵە عەرەب لەناوچەكەدا بە بیانووی جیاجیا، ئینجا دەركەوتنی یەكەمین حكومەتی بەعس لە ساڵی 1963دا و كە دیسانەوە كورد كرایەوە بە ئامانج و زنجیرەیەكیتری سەركوتكردن و تواندنەوەی كورد لەناوچەكەدا دەستیپێكرد. ئاڵۆزییەكی زۆر لە پێكاتەی دانیشتوانی ئەو ناوچانەدا روویدا بۆئەوەی مۆركێكی عەرەبایەتی بەسەر ناوچە كوردنیشینییەكاندا بسەپێنن.
خاڵێكیتر كە پێویستە قسەی لەسەر بكەین مەسەلەی نەتەوەیە كە زۆر گرنگە چونكە پەیوەندی نێوان دەوڵەت و نەتەوە پەیوەندیەكی توندوتۆڵە بەتایبەت لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمەوە كە زۆربەی دەوڵەتەكان لەسەر بنەمای نەتەوە پێكەوەنراون، زانای ئیتاڵی مانشینی (1851) وای بەباش دەزانی دەوڵەت لەسەر بنەمای نەتەوە پێكەوەبنرێ‌، بەڵام هەندێك رەخنەیان لەم بۆچوونە گرتووە و دەڵێن، پەیڕەوكردنی بەشێوەیەكی رەها دەبێتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی گەلێك دەوڵەت لەكاتێكدا ئەو دەوڵەتانە لەوپەڕی یەكگرتویی و ئاسایش و ئارامیدا دەژین، لەهەمانكاتدا دەبێتە هۆی دروستبوونی هەندێ‌ دەوڵەتی زۆر بەهێز كە دەشێ‌ ببنە مەترسی لەسەر ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی. ئەمەو لەهەمانكاتدا پەیوەندی نێوان تاكەكانی نێوان یەك نەتەوە پەیوەندییەكی سروشتی گیانییە كە دەگەڕێتەوە بۆ یەكێتی ئایینی و زمان و رەگەز و ئامانجە هاوبەشە نەتەوایەتییەكان، بەڵام پەیوندی نێوان تاكەكانی كۆمەڵ كە گەلێك پێكدێنن، پەیوەندییەكی یاساییە و هەموویان پێناسەی دەوڵەت هەڵدەگرن و هەمان ئەرك و ماف دەكەوێتە ئەستویان كە یاساكانی دەوڵەت دەیسەپێنن و دەبێت بەرگری لە وڵات بكەن و یاساكانی دەوڵەت پەیڕەوبكەن، لەهەمانكاتدا دەوڵەت دەبێت ئارامی و ئاسایش بۆ گیان و سامانیان دابینبكات، دەتوانن سوودوەربگرن لەو یاسا سروشتی دانراوانەی دەوڵەت كە پێـیداون. ئەمڕۆ چەندین نەتەوە هەیە دەوڵەتیان نییە بۆ نموونە وەكو كوردەكان كە تاكە نەتەوەیەكن كە ژمارەیان لە سەرووی سی ملێون كەسەوە بێت و بێدەوڵەتن و نەتەوەش هەیە چەند دەوڵەتێكی هەیە وەكو عەرەبەكان و دەڵەتیش هەیە چەندین نەتەوەی لەخۆگرتووە وەكو سویسرا.
ئەگەرچی كورد میللەتێكە كە زۆرێك لە بنەماكانی نەتەوەی تێدایە، بەڵام بەداخەوە حیزب خۆی بە تاكە سیمای بەرجەستەكراوی نەتەوە دەزانێت و تەنها كەناڵێكیشە بۆئەوەی نەتەوە خۆی تێدابەیانبكات، هەربۆیە لەگەڵ پارچەپارچەبوونی حیزبەكاندا نەتەوەش پارچەپارچە دەبێت و سنووری هەر نەتەوەیەكیش لە سنووری حیزبدا كۆتاییپێدێت. بەكورتی ئەوەندەی پرۆژەی حیزب و گروپ لەكاردایە پرۆژەی نەتەوە لەئارادا نییە، هەربۆیە لەبری ئەوەی ئینتیماكان، خەیاڵەكان، فراوانترببن بەپێچەوانەوە بەرتەسكتربوونەتەوە یان لە جێگەی خۆیان چەقیانبەستووە. رەنگە بابەتی نەتەوە و ناسیۆنالیزم لەئێستادا بۆ هیچ میللەتێك بە ئەندازەی كورد گرنگ نەبێت. ئەو میللەتەی كە هێشتا پرۆژەی نەتەوەسازی بە مانا نەگەیاندووەتە ئاستی پێویستی خۆی، ئەمەش بۆ بەشێكی زۆری دەوڵەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروستە چونكە نەتەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە مۆدێرنە ئەڵمانییە نازییەكەی نزیكە و سەرقاڵی كوشتنی جیاوازییەكان و یەكڕەنگكردنی كۆمەڵگەیە، لەسەر حیسابی ماف و ئازادی تاكەكان. بۆیە پێویستە كورد لەم بەشەی كوردستانی عێراقدا بایەخێكی زۆر بە پرۆژەی نەتەوە بدات و لەژێر ركیفی تاك و حیزبدا بیهێنێتە دەرەوە بۆئەوەی كوردیش وەكو هەر نەتەوەیەكیتری جیهان بێت بە خاوەنی دەوڵەتێكی مۆدێرن و بە رەسمی دانیپێدابنرێت لەلایەن دەوڵەتانی ناوچەكەو جیهاندا.
 لە سەروبەندی ئەو باسانەی كە كردمان دەگەیەنە ئەوەی كە دەبێت هەر گەل و نەتەوەیەك مافی ئەوەی هەیە كە لە چوارچێوەی سنووری یاسایی خۆیدا دەوڵەتی خۆی هەبێت یان بە مانایەكیتر سنوورە سیاسییەكان لەگەڵ سنوورە نەتەوەیی و كەلتورییەكان یەك شت بن. بەڵام لێرەدا با پرسیاریك بكەین ئایا ئێمە دەمانەوێت سەربەخۆیی كوردستان رابگەینین و ببین بە خاوەنی دەوڵەتی خۆمان لەم پارچەیەی كوردستاندا ئایا ئەم دەوڵەتە دەتوانێت درێژە بە ژیانی خۆی بدات لەڕووی ئابووری و سیاسی و سەربازییەوە؟ بابزانین؟
لەڕووی ئابوورییەوە: هەرچەندە هەرێمی كوردستان ناوچەیەكی دەوڵەمەندە بە سامانی سروشتی كە نزیكەی 45 ملیار بەرمیل نەوتی یەدەك ‌و 3 تاوەكو 6 ترلیۆن پێ‌ سێجا غازی سروشتی لەژێر خاكەكەیدا هەیە كە ئەگەر بەشێوەیەكی تەندروستانە مامەڵەی لەگەڵ بكرێت سەرچاوەیەكی زۆر گرنگە بۆ گەشەپێدانی ژێرخانی ئابووری وڵات و زۆركردنی خزمەتگوزارییەكان ‌و باشتركردنی ژیانی تاك و ناساندنی دەوڵەتەكە بە جیهان، بەڵام دیارە كە پێكهاتە سیاسییە دەسەڵاتدارەكان رێگربوون لەوەی كە وەكو خۆی سوود لەو سەرچاوە نیشتیمانییانە وەرگربگیرێت.
 سەبارەت بە ئابووری كوردستان ئابوورییەكی دابڕاوە لە واقیعی خەڵكی كوردستان لەڕووی داهات و دراو و سەرمایەوە تەسلیمی سیستەمی ناوەندی عێراقی عەربیە، لەڕووی كاڵا و پێداویستییەوە وابەستەی وڵاتانی دراوسێ‌ و جیهانە. بۆیە ئابووری كوردستان لەدەست خۆیدا نییە كە ئەوە بەڕای پسپۆڕانی ئابووری كۆسپێكە لەبەردەم دروستبوون و گەشەكردنی دەوڵەتدا لە هەرێمی كوردستان و هەموو ناوچەیەكیتری جیهاندا، چونكە سەربەخۆبوون بەم شێوەی ئێستا دەوڵەتێكی پڕكێشە و قەیراناوی لێدروستدەبیت بەهۆی نەبوونی بونیادێكی ئابووری نیشتیمانییەوە بۆئەوەی وڵاتەكە لە باردۆخێكی تەنگانەدا لەسەر پێی خۆی بوەستێنێ‌ و پەیكەرەكەی تێكنەچێت. دیارە ئەوەش پێویستی بە كاركردن و دانانی پلان و بەرنامەی زانستی گونجاو هەیە. بێگومان ئەگەر بڕیاری ئەوە هەبێت ئاییندەیەكی باشتر بۆ هەرێمی كوردستان بنیاتبنرێت ‌و گەشە بەژێرخانی ئابووری بدرێت ‌و داهاتی تاك زیادبكرێت ‌و كێشەی بێكاری ئاشكرا و دەمامكدار چارەسەربكرێت، ئەوا پێویستە هەنگاو بە هەنگاو چاكسازی ریشەیی لە بودجەی هەرێمی كوردستانەوە دەستپێبكرێت. ئەوەتا پلانە ستراتیجەكان (كشتوكاڵی ‌و پیشەسازی ‌و بازرگانی) بەهۆی پارەدارنەكردن و كەمتوانایی لەجێبەجێكردندا شكستدەهێنن، بۆیە دەتوانین بڵێن لە هەرێمی كوردستان سەرەڕای بوونی هەموو كەرەستەكانی بەرهەمهێنان وەكو (زەوی و كار و سەرمایە و رێكخستن)، بەڵام زیاتر پشت بە هاوردەی دەركی دەبەسترێت بەتایبەت لە ئێران و توركیا، هەر بۆ نموونە: رووبەری وڵاتی لوبنان بەقەدەر رووبەری پارێزگای سلێمانی نابێت كە چی ئێمە سێو و میوەمان لە وڵاتی لوبنانەوە بۆ دێت كە بەڕاستی ئەوە كارەساتە، لەپاڵ ئەوەشدا كە لە هەرێمی كوردستاندا هەژاری و بێكاری زۆر بوونی هەیە و بەشێكی زۆری خەڵكی بووە بە مووچەخۆر بێئەوەی كە بەرهەمێكی هەبێت، لەبەرئەوە راگەیاندنی دەوڵەتی كوردی و سەربەخۆبوون بەبێ‌ چاكردن و گۆڕینی ئەو گرفتانەی كە باسمانكرد كارێكی زۆر ئاڵۆزە، بۆیە پێویستی بەدانانی بەرنامەیەك هەیە لەلایەن كەسانی پسپۆڕ و شارەزاوە بۆ پەنجەخستنەسەر ئەو گرفتانە و دۆزینەوەی چارەسەری گونجاو بۆیان. لە سەرووی ئەمانەشەوە هەرێمی كوردستانی عێڕاق بەپێی شوێنی وشكانی و ئاوی وەك هەرێمێكی داخراو (واتە دوور لە رووبەرە ئاوییەكان) سەیردەكرێت، چونكە ناڕوانێت بەسەر هیچ كەنداو و دەریا و زەریایەكدا كە ئەوەش زۆرجار كێشەی ئابووری دەخولقێنێت.
لەڕووی جوگرافیای سیاسیەوە بە خاڵێكی نێگەتیڤ دادەنرێت چ لەكاتی شەڕ و چ لەكاتی ئاشتیدا، سەرەڕای ئەوەش هاوسنوورە لەگەڵ سێ وڵاتی (توركیا و ئێران و سوریا) ئەوەش بێگومان لەكاتی بازرگانیكردندا كێشەی بۆ دروستدەكات لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و ناچارە ملكەچی سیستمی باج و گومرگی وڵاتانی دراوسێی بێت. ئەگەر دەوڵەتێكی كوردستانی راگەیەندرا، ئەو دەوڵەتە دەوڵەتێكی داخراو دەبێ بەشێوەیەك كە خنكاندن و گەمارۆدانی لەلایەن دەوڵەتانی دراوسێ هەموو كات شتێكی چاوەڕوانكراو دەبێ.
لەڕووی سەربازییەوە: وەكو دەزانین كە لە جوگرافیایەكی داخراو و گەمارۆدراو بە چەندین دەوڵەتی گەورەتر و بەهێزتر لە خۆی بگرە دوژمنكارن بەرامبەر بە كورد (توركیا، سوریا، ئێران و دەوڵەتی عەرەبیی عێراقی) بە بڕوای بەشێك لە چاودێران لە ئەگەری راگەیاندنی دەوڵەتی كوردیدا دوو رێگە هەیە بۆ پاراستنی دەوڵەتە كوردییەكە ئەوانیش: یان ئەوەیە ببێت بە دۆست و هاوپەیمانی وڵاتانی رۆژئاوا لە سەرووی هەموویانەوە ئەمریكا یان دروستكردنی هێزێكی سەربازی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی دەوڵەتەكە. ئەمەشە ئەگەرێكی زۆر لاوازە، چونكە ئێمە تائێستا هێزێكی نیشتیمانیمان نییە هەرچی هەیە لەژێر دەسەڵاتی حیزبەكاندایە. بەداخەوە لەدوای 18ساڵا لە ئەزمونی حوكمڕانیی كوردی تائێستا بەهۆی هەژمونی پارتی ‌و یەكێتییەوە بەسەر كۆی كایەكانی ژیانی سیاسی ‌و ئیداری لە كوردستان، حكومەتی هەرێمی كوردستان خاوەنی سوپایەكی نیزامی ‌و یاسایی نییە ‌و هێزی سەربازی ‌و هێزە ئەمنییەكانی هەرێمی كوردستان بریتینلە هێزی چەكداری پەروەردەكراوی حیزبی پارتی ‌و یەكێتی كە خۆی لە سنووری 200 هەزار چەكداردا دەبینێتەوە ‌و ئەم هێزانەش لەبری ئەوەی لەژێر ركێفی حكومەتی هەرێمدا بن، كەچی لەلایەن حیزبەوە ئاراستەدەكرێن ‌و بۆ بەرژەوەندیی حیزب دەجوڵێنرێن. لەگەڵ ئەوشدا هەرێمی كوردستان هیج چەكێكی قورسی نییە بۆ بەرەنگاری و لەكاتی شەڕ و رووبەڕووبونەوەدا كاتێك لەلایەن دراوسێیەوە هێرشبكرێتەسەری بەكاریبهێنێ‌ و بەرگری لە خاكەكەی پێَبكات.
لەگەڵ ئەوانەشدا ئەگەر بەراوردی هێزی هەرێمی كوردستان بكەین بە وڵاتانی دراوسێی ئەوا بێشك دەبینین كە لەڕووی ژمارە و جۆری هێزیشەوە لە هەریم پێشكەوتووترن , بۆ نموونە (توركیا) كە هاوسنووورە لەگەڵ هەرێمدا دەكەوێتە باكووری رۆژئاوای هەرێمەوە وڵاتێكە زۆر دژایەتی كورد دەكات لە مەسەلەی سەربەخۆیدا ژمارەی هیزەكانی ئەم وڵاتە (613) هەزار هیزی سەربازە بەم ژمارەی هێزانەی دەبێتە شەشەمین زلهێز لەجیهاندا. هەروەها ئێران كە ئەویش وڵاتێكە هیچی كەمتر نییە لە توركیا بۆ دژایەتی كردنی سەربەخۆی كوردستان وڵاتی ئێرانیش ژمارەی هێزەكانی (545) هەزار سەربازی هەیە لەگەل چەندین چەكی قورس و پێشكەوتوو كە ئێستاكە ململانێی بەدەستهێنانی چەكی ئەتۆمی دەكات بەمشێوەیەش لەسەر ئاستی جیهانی پلەی دوانزەیەمی هەیە.. ئەم وڵاتە هاوسنوورە لەگەڵ كوردستاندا و دەكەوێتە باكووری خۆرهەڵاتیەوە. وڵاتی (سوریا) ولاتێكە بەراورد بە (توركیا و ئێران) لەڕووی سەربازییەوە لاوازترە، بەڵام لەهەمانكاتدا ژمارەی هێزەكانی زۆر زیاترە لە هەرێمی كوردستان كە ژمارەی هێزەكانی (304) هەزار سەربازی هەیە و لەسەر ئاستی جیهانی پلەی سی و پێنجەممە و دەكەوێتە رۆژئاوای هەرێمەوە، حكومەتی (عیراق) كە تائیستاش بەگوێرەی دەستوری عێراقی كوردستان بەشێكە لەم وڵاتە گەورەترین رێگر و بەرهەڵستكار لەبەردەم جیابوونەوەی كوردستان چونكە تا ئیستاش سەركردەكانی ئەم وڵاتە بە بەشێك لە خاكی عێراقی دەزانن كە دەكەوێتە باشوور و رۆژئاوای هەرێمەوە ژمارەی هێزەكانی وڵاتی عێراق 277 هەزار سەربازە كە لە ئاستی سی و شەشەمدایە لەسەر ئاستی جیهان.
ئەگەر بەراوردێك بكەین لەنێوان هێزی هەرێم و ئەو وڵاتانەی دراوسێیدا دەبینین ئەو وڵاتانە لەڕووی ژمارە و جۆری چەكەوە زۆر لە كوردستان بەهێزتر و پێشكەوتووترن ئەگەر سەیری كوردستان بكەین لەڕووی پلەبەندی جیهانی لە هیچ پلەیەكدا نییە بۆیە لە ئەگەری راگەیاندنی سەربەخۆیی كوردستاندا لەڕووی هێزەوە دەكەوێتە مەترسییەكی زۆرەوە چونكە هیچ كام لەو وڵاتانە لەگەڵ راگەیاندنی سەربەخۆیی كوردستاندانین و بگرە بەرهەڵستییەكی زۆریشی دەكەن، بەڵام ئەوەی كە دەمێنێتەوە ئەگەری دووەمە سەبارەت بە پشتیوانیكردنی ئەمریكا بۆ سەربەخۆبوونی دەوڵەتی كوردی و پاراستنی، ئەوە گومانی تێدانییە لە روانگەی ئەمریكاوە كوردستان شوێنكی ئایدیالە بۆ چاودێرێكردنی سەركێشییەكانی (ئێران و سوریا) كە ئەوەش بە خاڵێكی گرنگ دادەنرێت لە پەیوندی نێوان دەوڵەتی كوردی و ئەمریكادا، بەڵام گرفتەكە لێرەدا ئەوەیە كە ئەمریكا بە ئەندازەی بەرژەوەندییەكانی خۆی هاوپەیمانی هەرێمی كوردستان دەكات نەك هەر هەرێمی كوردستانیش بگرە هەموو دەوڵەتانیتری جیهان، مێژوویش شاهیدی ئەم قسەیەیە.
لەڕووی سیاسییەوە: سیستەمی حوكمڕانی هەرێمی كوردستان لەوكاتەوەی لە ساڵی 1992 حوكمی خۆی دامەزرا سیستەمی فرەحیزبی پەیڕەودەكرێت سیستەمی حكومەت بریتییەلە نوێنەرایەتیكردنی رێژەیی و بەشێوەیەكی سەرەكی حكوموتەكە لەنێوان یەكێتی و پارتیدا دابەشكراوە و دەتوانین بڵیین پەیوەندییەكی بەهێز هەیە لەنێوان سیستەمی فرەحیزبی و دیموكراسی و گەشەسەندنی سیاسیدا. لەگەڵ ئەوەی لەهەرێمدا سیستەمی فرەحیزبی و هەڵبژاردن بە یاسا رێگەپێدراوە و پەیڕەودەكرێت، بەڵام كەموكورتی زۆری تیادایە و لەلایەن هەردوو حیزبی فەرمانرەِواوە كە بێگومان ئەوش بووە رێگر لەبەردەم دروستبوون و گەشەكردنی كۆمەڵگەی مەدەنی كوردی و بۆئەوەی بتوانین لە دەوڵەتبوونی كوردیدا رووبەڕووی كەمترین كێشەی حوكمڕانی ببینەوە. لەبەرئەوە پێویستە بیر لە دامەزراندنی سیستەمێكی سیاسی بكەینەوە كە لەوەی ئێستا جیاوازبێت لەوڕووەوەی كە دامودەزگا نیشتمانییەكان جێگای دامودەزگا حیزبییەكان بگرنەوە سوپای نیشتمانی جێگای هێزی چەكداری هەردوو حیزب بگرێتەوە ئاسایشی نیشتمانی جێگای ئاسایشی حیزبی بگرێتەوە و هاوڵاتیبوون و ئینتیما بۆ خاك و بۆ كوردستان جێگای ئینتیما حیزبیەكان بگرێتەوە ئەمانە ئیستا هیچی ئامادەنییە.. بۆیە پێویستە پێش راگەیاندنی سەربەخۆیی ئەم بارەی ئیستا بگۆڕدرێن كە لەڕاستیدا ئەوانە هەمووی گرفتە لەبەردەم دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستاندا. خاڵێتریش هەر لەبارەی دۆخی سیاسی و یەكپارچەیی خودی ناوخۆی هەرێمی كوردستانەوە، ئەوەیە كە جگەلە ناوێكی وەهمی لەسەر ئەرزی واقع بوونی نییە، بۆ نموونە: پارتی و یەكێتی بەتەواوی هەولێر و دهۆكیان لە سلێمانی و گەرمیان دابڕیوە، وێڕای هەموو ئەمانە ئاخۆ خۆشخەیاڵی نییە، بەو ماڵە لێكترازاوەی كوردەوە بەو جیاوازی و كەلێنە گەورەیەی لەنێوان ریزەكانی ناوخۆی هەرێمدا هەیە، سەربەخۆیی رابگەیندرێت؟ ئایا دواتر باردۆخی ئەو دەوڵەتە راگەیندراوە بەكوێ‌ دەگات؟
دەرئەنجام
لەكۆتاییدا گەیشتینە ئەوەی كە هەرێمی كوردستان چەندین كێشەی چاسەرنەكراوی هەیە چ لەناوخۆدا و لەدەرەوەدا.. لەناخۆدا كێشەی ئابووری و سیاسی و سیستەمی حوكومرانی و لەئاستی دەرەوەشدا كێشەی سنووری چ لەگەڵ حوكومەتی عێراقی بێت چ لەگەڵ وڵاتانی دراوسێدا بێت بەهۆی كێشەی نەتەوەیی گەلی كوردەوە لەو وڵاتانەدا هەروەها بەدەستنەهێنانی متمانەی وڵاتانی جیهان بۆ كورد بۆ پشتگیری و هاریكاریكردنی لەسەربەخۆبونیدا. بۆیە ئەم كێشانە پێویستی بە چارەسەرە بۆ بنەبڕكردنی یان كەمكردنەوەی، بەهەمانشێوە لە بواری ئابووریدا كە بوارێكی زۆرگرنگ و یەكێكە لە بنەماكانی دروستبوونی دەوڵەوت كە كوردستان گەورەترین كێشەی هەیە چونكە ئابوورییەكی سەربەخۆی نییە تائیستاش پشت بە حكومەتی عێراق دەبەستێت. هەر لەبەرئەوەیە كە پێویستە پێش هەنگاونان بۆ راگەیاندنی سەربەخۆیی هەوڵی ئەوە بدرێت كە هەرێمی كوردستان پشت بە ئابووری خۆی ببستێت. لەڕووی سنوورەوە سنوورەكانی پتەوبكات و ئەوانەشی كێشەی لەسەرە چارەسەریبكات بەتایبەتی ناوچە دابڕێنراوەكان و گەڕانەوەی بۆسەر هەرێم و چارەسەركردنی كێشە ناوخۆییەكان و دروستكردنی هەماهەنگییەكی سیاسی لەناوخۆدا.
لەبەرئەوە لەئێستادا لەو بارودۆخەی كە كوردی تیایە راگەیاندنی سەربەخۆبوون زۆر قورس دەبێت، چونكە كاریگەری خراپی بەدواوە دەبێت و دوورنییە میللەت هاوهەڵوێست نەبن لەگەڵ دروستكردنی دەوڵتێكی لەوجۆرە ئەگەر ژیانیان بكەوێتە مەترسییەوە، بۆیە پێویستە سیستەمی حوكومڕانی گۆڕانی بەسەردابهێنرێت و ژیانی خەڵكی باشتربكرێت و دادپەروەریەكی تەواو بۆ هاونیشتیمانییەكانی بەرپابكرێت. بۆئەوەی میللەتی كوردیش وەكو هەموو میللەتانیدیكەی ئەم جیهانە ببێتە خاوەن دەوڵەتی سەربەخۆیی خۆی و لەژێر ستەمی ئەم وڵات و ئەو وڵاتدا دەربچێت و كەس جارێكیتر نەتوانێت ستەمی لێبكات ئەویش دەبێت:
1- كاربكرێت بۆ هۆشیاركردنەوەی تاكی كورد بەرامبەر بە دەوڵەت و دەوڵەتداری و سەربەخۆیی كوردستان بۆئەوەی لەداهاتودا ئینتیمای هەبێت بەرامبەر بەو دەوڵەتە
2-باشكردنی ژیان و بژێوی خەلك و بەرپاكردنی عەدالەتی كۆمەڵایەتی بەبێ‌ جیاوازی لە سەرتاسەری باشووری كوردستاندا
3- كاركردن و هەوڵدان بۆ دروستكردنی ئابوورییەكی بەهێز و پتەو تاكو كوردستان پشت بە ئابووری خۆی ببەستێت لەناوخۆدا  و بایەخدان بە كەرتی كشتوكاڵی و بوژاندنەوەی ئەو بوارە گرنگە بۆئەوەی تەنها پشت بە نەوەت نەبەسترێت كە سەرچاوەكەی حوكومەتی عێراقە
4- كاركردن بۆ چاكسازی ریشەیی لە سەرجەم كایەكانی ژیاندا، بۆ نموونە: گۆڕینی تەواوی سیستەمی سیاسی و حوكومڕانی و دەركردنی حوكومەت لە دەستی حیزب و چاكسازیكردن لەهەموو بوارەكانی حوكومڕانیدا
5- هەوڵدان بۆ دروستكردنی یەكهەڵوێستی لەناوخۆدا و هاوهەڵویستی تەواو لەنێوان هەموو حیزبە سیاسییەكانی كوردستان 
6-  هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی متمانەی وڵاتانی جیهان بەتایبەتی وڵاتە زلهێزەكان بۆئەوەی پشتگیریبكرێت لەكاتی راگەیاندنی سەربەخۆییدا و دروستكردنی پەیوەندی گرنگ و پتەو لەسەر بنەمای ئابووری و سیاسی و دیبلۆماسی لەگەڵ ئەو دەوڵەتانەدا و هەروەها چارەسەركردنی كیشەی ناوچە دابڕێنراوەكان لەگەڵ حوكومەتی عێراقیدا و گەڕاندنەوەی ئەو ناوچانە بۆسەر خاكی هەرێم.. بێگومان ئەوانەش پێویستی بە هەوڵ و ماندووبوون و كاركردن هەیە.


 

21723 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Thursday, November 6, 2014
زیاتر
دەوڵەت، لەنێوان خواست و كاردانەوە
محەمەد مێرگەسۆری
که‌مینه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌کان
له‌نێوان خۆسه‌لماندن و په‌راوێزخستندا
حه‌سن حسێن
ستراتیجیەتی شێغ عوبەیدوڵڵای نەهری لەدامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی سەربەخۆدا
خالید دۆستی
ژیاننامه‌ی مه‌حوی
ئاماده‌كردنی: گۆڤاری كۆچ
دەوڵەتی كوردی
حەقیقەتە یان یۆتۆپیا
ن: ئەبرەم شبیرا
و: بیلال ئیسماعیل
كاره‌كته‌ره‌ ئایینییه‌كان له‌نێوان تێڕوانینی مه‌حوی وحافزی شیرازیدا
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
سەردەمێكی هاتوو بۆ كورد
ئه‌کره‌م مهیرداد
پرۆفیسۆر دوكتۆر(ئیبراهیم ئه‌حمه‌د شــــــوان) :
ســــه‌ره‌تا كه‌"دیوانی مه‌حوی"م خوێنده‌وه‌ ده‌تگوت ده‌قێكی بێگانه‌ ده‌خوێنمه‌وه‌ و
گه‌ر راڤه‌كه‌ی مامۆستای موده‌ڕیس نه‌بوایه‌ تێینه‌ده‌گه‌یشتم.
پشكوتنی دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخ
به‌رزان مه‌لا ته‌ها
خوێندنه‌وه‌ی كتێبی
(الفكر العربی و صراع الاضداد)
شیروان كه‌ریم محه‌ممه‌د
پێكهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان
هادی محه‌مه‌دی
رۆژئاوا ناسی
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
كۆتایی دەوڵەتی شۆرشگێڕەكان
حەبیب محەمەد دەرویش
له‌ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی خۆرهه‌ڵاتناسیدا
د. مه‌حمود زه‌قزوق
وه‌رگێڕانی: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
مژمۆری چاوی شێخ ره‌زا و دیده‌ی رۆشنی مه‌وله‌وی
سونبولی ئایینی كاكه‌یی له‌ نێوان تێڕوانینه‌كانی
شێخ ره‌زا و مه‌وله‌ویدا
همایۆن ساحیب
ئاركۆن و ره‌خنه‌ی رۆژهه‌ڵاتناسی
ن. مه‌حمود عه‌زه‌ب
و. ئومێد تۆفیق
چاكشوێن و به‌دشوێنی شێخ ره‌زا
له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج
رۆژهه‌ڵاتناسی.. ده‌ركه‌وتن و ئامانجه‌كانی
نه‌ریمان عه‌بدوڵڵا
مامۆستای زانكۆ
شێخ ره‌زای تاڵه‌بانی كێیه‌ ؟
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د
چینه‌كانی رۆژهه‌ڵاتناسان

كۆكردنه‌وه‌ی: عه‌بدولغه‌ففار حه‌میده‌
و: ئامانج عه‌بدولكه‌ریم
باسوخواسواسێكی شێخ ره‌زا له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا
حه‌كیم مه‌لا ساڵح
له‌ ئیسلامی شوناسه‌وه‌ تا سیاسه‌تی باو
و: هه‌ردی مه‌هدی
شێخ ره‌زا شایه‌تحاڵێكی وریای سه‌رده‌می خۆی
ئه‌مین شوان
بیندیتۆكرۆچه ‌و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: محمودسید عبدالله
هاوكێشه‌كانی ده‌سه‌ڵات
كاتێك شـــــیعر هاوكێشه‌كان لاســــه‌نگده‌كات
شێخ ره‌زای سه‌ركز
شێخ ره‌زا و هێستره‌كه‌ی میر
ع. باخانی
هیگڵ و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
كریم مجتهدی
و:رۆژان سیفور
جیهانگیری ‌و جیۆئه‌تنیكی ئێران
مامه‌ند رۆژه‌
موحسین محه‌مه‌د حسێن
و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: كۆچ
دیموكراسییه‌ت و پرسی مافی كه‌مایه‌تییه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كان
جه‌لیل مرادی
فه‌لسه‌فه‌ى مێژوو لای تۆینبی
له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌: كارزان عه‌لی
چه‌مكی كه‌مایه‌تی و پێناسه‌ی له‌ په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا
نووسنی: موه‌فه‌ق محه‌ممه‌د
وه‌رگێڕانی: بلال اسماعیل
رۆڵی تۆبۆگرافیاله‌ ئاڕاسته‌كردنی
ره‌وتی مێژوولای ڤه‌رنان پرۆدیل
ئاماده‌كردنی: سامان حسین ئه‌حمد
كه‌مینه‌كان وه‌ك چه‌مكێكی كۆمه‌ڵناسی
ئه‌رسه‌لان تۆفیق
كورد و
پێویستی به‌ زانستی رۆژئاواناسیی

حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
بیركردنه‌وه‌ی ئیسلامیانه‌ ده‌رباره‌ی كه‌مایه‌تییه‌كان
سه‌ید محه‌ممه‌د حسێن فه‌زلوڵڵا
و / كارۆ عه‌لی
پیاویك له‌ عه‌قڵانیه‌ت و مه‌عنه‌ویه‌ت
خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ هزری سروش
پێشه‌كیه‌ك بۆ خوێندنه‌وه‌ی هزری سروش
موسعه‌ب ئه‌دهه‌م زه‌ڵمی
كه‌مینه‌ ره‌گه‌زییه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بدا
نووسینی: نورانی هه‌دیه‌
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: هێمن مه‌حمود
خوێندنگه‌ رۆژهه‌ڵاتناسییه‌كان
‌و: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
كێشه‌ی كه‌مینه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بی
نووسینی: محه‌مه‌د مێرگه‌سۆری
كوردناسی لای ئینگلیزه‌كان
سه‌ركه‌وت شه‌ریف ئیسماعیل
كورد:
ته‌وه‌ری جیۆپۆلیتیكی خۆرئاوای ئێران
به‌ ته‌ركیزكردن له‌سه‌ر روانگه‌ جیۆپۆلیتیكییه‌كان
م. رۆژه‌
ساتێك له‌سایه‌ی
حه‌زره‌تی (مه‌ولانا خالید) دا
مه‌لا نه‌وزاد
كێشه‌ و گرفتی كه‌مینه‌كان له‌ جیهاندا
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د*
له‌یادی (233) ساڵه‌ی له‌دایك بونی
مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی شاره‌زووری دا
سه‌رنوسه‌ر
كێشه‌ی كه‌مینه‌ ره‌گه‌زی و ئایینی و نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست
ن/ حسقیل قوجمان
و: هێمن مه‌حمود
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010