www.govarikoch.com
سیستەمی ئابووری هەرێمی كوردستان
ئابووری هەرێم نێچیرێكی باشی ئابوورییە دەرەكییەكانە
سەردار عەزیز
سیستە‌می ئابوری یانی بەرێوەچوونی ئابوری به شێوەیەكی سیستەماتیك له رێگای پرۆسەیەكەوه. ئەم بابەته هەوڵێكه بۆ وەڵام دانەوەی پرسیارێكی ساده، ئایا سیستە‌می ئابوری هەرێمی كوردستان چیه؟
پاشخان:
هەرێمی كوردستان بوو به بەشێك له عێراق پاش دروستكردنی عێراق. له بەر بوونی ناڕەزایی كورد، كوردستان له مێژووی عێراقدا له رووی ئابوریەوه پشتگوێخرا، لەم رووەوه زیاتر مۆدێلی ناوەند و پەراوێز ((centre and periphery دەكرێت له بەرچاو بگیرێت. ناوەند و پەراوێز نەك له ئاستی جیهاندا بەڵكو له هەناو دەوڵەتی عێراقدا. مۆدێرنایز‌‌یشن (التحدیپ) لێرەدا پرۆسەیەكی لاوازكەری پەراوێز و بەهیزكەری ناوەند بوو. پاش كشانەوەی حكومەتی عێراقی له ساڵی ١٩٩٢ ئابوری یارمەتی Aid دەستی پێكرد. به پێی دینیز ناتالی ئەم سیستەمه زیاتر نیولیبرال بوو (ناتالی ٢٠١٠). له پاش ٢٠٠٣ قۆناغێكی نوێ له سیستە‌می ئابوری عێراق هاته ئاراوه ئەویش قۆناغی هاوكاری ئابوری به ئامانجی سیاسی، له گەڵ داڕمانی سیستەم، هەروەها گەندەڵبوونی حكومەت و كۆمەڵگا. ئەم قۆناغه هە‌روەها قۆناغی هەوڵ بوو بۆ داڕشتنەوەی ئابوری عێراقی به شێوازی ئابوری و بازاڕ و گرێدانی به سیستەمی ئابوری جیهانەوه. ئەمه له وتاری پۆل برێمەردا روون بوو له عەمان له بەرواری ٢٣ی تەمووزی ساڵی ٢٠٠٣ كه تیایدا برێمەر وێڕای جەختكردنەوه له سەر ئاسایش و سەپاندنی دەسەڵاتی حكومەت، سێیەم و گرنگترین خاڵی بریتی بوو له بونیادنانەوەی ئابوری (فوت و ئەوانی تر ٢٠٠٤). كوردستانیش بەشێك بوو لەم پرۆسەیه، له گەڵ خەسڵەتی ناوخۆیی تایبەتی خۆیدا. ئەم بابەته زیاتر جەخت له سەر قۆناغی پاش ٢٠٠٣ دەكاتەوه، له كوردستان له گەڵ له بەرچاوگرتنی تایبەتمەندیەكان، له پێناو گەیشتن به واڵاكردنی خەسڵەته سەرەكیەكانی سیستەمی ئابوری و هەوڵدان بۆ پۆلێنكردنی.
خەسڵەتە سەرەتاییەكان
سیستەمی ئابوری بریتیه له بڕی وەبە‌رهێنراو له گەڵ سەرچاوەكانیاندا له گەڵ بڕی دابەشكرا و چۆنێتی دابەشكرنیان، هەروەها له گەڵ بڕی بەرخوراو ((consumption. دیاره چونكه قسه كردن له سەر سیستەمی ئابوری ڕاستەوخۆ پەیوەسته به داتا ئابوریەكانەوه له بارەی داهات و خەرجی و چۆنێتی خەرجی ئەوا رێگری یەكەم لەم بوارەدا بریتیه له نەبوونی داتا لەم بوارەدا. نەبوونی داتا خۆی بۆخۆی ئاماژەیه بۆ جۆرێك له سیستەم. سیستەمێك كه هێشتا مۆدرێن نەبووه، له هەمانكاتدا ئاماژەیه بۆ گرنگی نەدان به مەعریفه، له گەڵ هەوڵ بۆ دوورگرتن له چاودێری و ژمێریاری (Audit (. كاتێك كه كەلتوری پاراستن و بەرهەمهێنانی داتا له ئارادانیه ئەوا مانای وەهایه كه ئابوری جۆرێكه له ئابوری ترادیشیون. یەكێك له دەرئەنجامه قەیراناویەكانی ئەم شێوازه نامۆدرێنه له هەناوی مۆدرێندا بریتیه له نەبوونی جی دی پی GDP (بڕی داهاتی نیشتمانی پێش لێدەركردنی باج). نەبوونی جی دی پی رێگرێكی گە‌ورەیه له بەردەم بوون به ئەندامێكی چالاك له ئابوری جیهانیدا. ئەمه به روونی دەردەكەوێت له میانەی دانوستانی حكومەتی هەرێم له گەڵ بانكی ئەڵمانی بۆ قەرزكردن. وڵاتێك یان حكومەتێك تەنها دەتوانێت بڕی ٢٠% جی دی پی قەرزبكات، ئەگەر نەزانی جی دی پی وڵات چەنده ئەوا هیچ پێوەرێكت نیه بۆ ئەوەی بزانێت كه دەبێت سنوری توانای قەرزی وڵات چەند بێت. له دیدی كارل پۆلانیەوه پێش سەرهەڵدانی مۆدیڕنه ئابوری بەشێك بوو له پەیوەندیه كۆمەڵایەتیەكانی مرۆڤ. چالاكی ئابوری- كه بریتیه له دابەشكردنی شمەكه كەمەكان- هیچ نەبوو جگه له بەشێك له نەریتی كۆمەڵایەتی، كه به هۆی جۆری رێكخستنی پەیوەندی مرۆڤەكانەوه رێكخرابوو. له گەڵ گەشەی مۆدێرنەدا- گەشەی كۆمەڵگای بازاڕ هاته ئاراوه- كۆمەڵگایەك رێكخراوه نەك له سەر بنەمای پەیوەندیه سروشتیەكانی مرۆڤ، بەڵكو له سەر بنەمای خواستی بازاڕ (٢٠١٢:٩١Holzman). بۆیه هەرچەنده ئاسان نیه كه ئابوری هەرێمی كوردستان به ئابوریەكی تەقلیدی بناسێنێرێت، بەڵام له هەمانكاتدا نەبوەته كرۆكی ڕێكخستنه كۆمەڵایەتیەكان. بەڵكو هێشتا پەیوەندیه كۆمەڵایەتیه تەقلیدیەكان سودمەندن بۆ دەست گەیشتن به سەرچاوەكانی داهات و ئابوری. ئەمه یەكەم بنەمای شێواوی سیستەمی ئابوریه. لێرەوه دەتوانین بڕۆینه سەر خەسڵەتێكی تری سیستەمی ئابوری هەرێم ئەویش، مەرگی ئینتەرپرونێره تەقلیدیەكانه له بەردەم هاتنی لێشاوی كاڵای هەرزان و زۆردا. كرانەوەی كوردستان به ڕووی ئابوری جیهاندا بەبێ بوونی بنەمایەكی ئابوری پتەوی ناوخۆیی هەرزوو هەرێمی كرده نێچیری ئابوریه دەرەكیەكان: له هەردوو ئاستی ناوچەیی و جیهانیدا. (به له بەرچاوگرتنی ڕەهەندی سیاسی ئەم كاره به تایبەت له لایەن وڵاته كاڵا بەرهەمهێنەكانەوه: ئێران و توركیا، به تایبەت). لێرەوه به كەرتی تایبەتكردن، كه به شێوازێكی تایبەت دەكرێت، له رێگایەوه پەیوەندی له گەڵ بازاڕی ناوچەیی ودەرەكیدا دێته ئاراوه. ئەم تایبەتمەنده بریتیه له سنورداری ئەوانەی كه مافی ئەوەیان هەیه كه لەم كەرتی تایبەتەدا بەشداربن. به جۆرێك دەتوانین بڵێین كه كەرتی تایبەت تایبەته، نەك بەشێك بێت له بازاڕی ئازاد. ئەگەر له كۆمەڵگای تەقلیدیدا بنەما كۆمەڵایەتیەكان داڕێژەری ئابوری بوو، ئەوا له كۆمەڵگا نیمچه مۆدێرنەكان بنەما سیاسیەكان بنەمای داڕشتنی ئابورین، نەك بنەماكانی ئابوری بازاڕ. له هەمانكاتدا هاتنه ئارای ئابوری خاك، یان به كاڵابوونی خاك commodification كه له ئەنجامدا بوو به هۆی لاوازبوونی جوتیاران و سەختبوونی ژیانیان، كه دەرئەنجامەكەی قڕبوونی بەرهەمی خۆماڵی بوو. ئەم دۆخه زیاتر بەهێزبوو كه پاشان نەخۆشی هۆڵەندیشی بەدواداهات. كه بوو به هۆی كۆچی لادێ بۆ شار و هەڵاوسانی شارەكان و هاتنه ئارای جۆرێكی نوێ له ژیان، له خەون، له ئابوری. دەكرێت شاری هەولێری پایتەخت نموونەی ئەم دیاردەیه بێت كه دەكرێت به شاری نەوتی نیولیبرال ناوی بنێییین. شاری نیولیبرالی نە‌وتی كۆمەڵێك خەسڵەتی تایبەتی هەیه وەك خێرایی، هەڵكشان، گەورەیی، زەوق و سەلیقەی تایبەت، نمایشی سامان و سەروەت، له گەڵ لاوازی كەلتور و تا ئاستێك نەمانی كەلتور یان دەركەوتنی كەلتور وەك دیكۆر. له هەمانكاتدا شاری نیولیبرالی نەوتی پڕیەتی لە ناوی كۆمپانیا، له خەڵكی بیانی، له كرێكار و دەستی كاری هەرزان، له چینێكی كارنەكەری خۆش ژیاو، له بازرگانیكردن به سیاسەتەوه، له مۆڵ. ڕامان له هەموو ئەمانه و هەوڵدان بۆ پێكەوه گرێدانیان له ئەنجامدا شارێكی تایبەت دێته ئاراوه كه سیخناخه به خەونی جودا بۆ ژیان: كه دەكرێت بكرێته دوو بەشەوه، ئەوانەی بەردەوام ڕەنج دەدەن بۆ ئەوەی سامان كەڵەكه بكەن، ئەوانەی به ئاسانی لایان كەڵە‌كە دەبێت و زۆر خۆیان ماندو دەكەن كه سەرفی بكەن. بۆیه شاری نیولیبرالی نەوتی شاری خەڵكی ماندو و خەڵكی مەسته.
میتۆد
به وەرگرتنی حسابی ختامی بودجەی ساڵی ٢٠١١ی هەرێمی كوردستان وەك كەیسێك و هەروەها وەك دەقێك هەوڵ ئەدەم بڕی داهات و خەرج بوو پۆلێن بكەم هەتا له رێگایەوه فسیكاڵ پۆلەسی دیاری بكەم، كه هاوكاریم دەكات هەتا بنەماكانی سیستەمی ئابوری دابڕێژم. هەروەها جۆرێك له میتۆدی دیكۆنسترەكشن (التفكیكیه) بەكاردەبەم بۆ دیكۆدكردنی داتاكان، كه هەرچەنده سەدایەكی دێرێدایانەی هەیه بەڵام زیاتر شوێن پێكەوتنی تۆماس پێكتیه له كتێبی سەرمایه له سەدەی بیست و یەكدا(Piketty, 2014) . بودجه گرنگترین رووداوی ئابوری ساڵانەی حكومەته، له عێراق و كوردستان. بودجه دانان له عێراق و كوردستان به شێوازێكی نا سیستەماتیكی نا زانستی تەقلیدی بەڕێوەدەچێت. بەڵام سەرباری ئەمه داڕشتەی بودجه تاكه سەرچاوەیەكه كه دەتوانین بڵێین سوڕخواردنی پاره تیادا دەستنیشان دەكرێت.
كەموكورتی ئەم میتۆده:
پلانی بودجه یان حسابی خیتامی بۆ هەموو كوردستانه، بەم پێیه كوردستان وەك یەك یەكه تەماشا دەكرێت. بەڵام كوردستان یەك یەكه نیه، بەڵكو جۆرێكه له سێگمێنتی جیاواز. له نوسینی پێشووترمدا له سەر هەمان بوار كوردستانم وەك دوو بەش وەرگرت كه خاوەن دوو سیستەمی ئابوری جیاوازن، ئەمه دەبێته چاپتەری كتێبێك له ساڵی ٢٠١٥ له زانكۆی فرای له بەرلین چاپ دەبێت.
كرێخۆری (الریعیه)
یەكەم تێڕوانین له بودجه ئاماژەی ئەوەمان پێدەدات كه ئابوری هەرێم ئابوریەكی كرێخۆریه. ئەمەش به روونی له سەرچاوەی داهاتەكانەوەیە. ئایا ئەم بەڵگەیه بەسه بۆ ئەوەی پێمان بڵێت كه ئابوری هەرێم ئابوریەكی كرێخۆریه؟ ئابوری كرێخۆری بریتیه له سەرچاوە‌گرتنی رێڤینیو (داهات) له دەرەوه، یان دەرەوەی سیستەمی ئابوری وڵات، به جۆرێك كه هەڵسوڕانی سیاسەت و هەروەها سیستەم به ئاستێكی زۆر له سەر ئەم داهاته بەستراوه، كه به كرێ ناودەبرێت. دەوڵەت یان سیستەم له ئابوری كرێخۆریدا كاری سەرەكی دابەشكردنه ((allocation ه، له ئەنجامدا سیستەمی سیاسی بەرهەمهاتوو زۆر جیاوازه له سیستەماكانی تر. یەكێك له خەسڵەتەكانی ئابوری كرێخۆری بریتیه له ڕازیكردن. دەسەڵات هە‌وڵ دەدات كه خەڵك رازی بكات له پێناو سەپاندنی دەسەڵاتدا. ئەم پرۆسەی ڕازیكردنه بریتیه له جۆرێك له ئاڵوگۆر (تبادل). به تێڕامانێكی تر له بڕی خەرجكردن دەبینین كه زۆرینەی پاره دەدرێت به موچه و هاوكاری و یارمەتی. بەڵام ئایا له دەرئەنجامدا بوەته هۆی ڕازیكردن؟ دۆخی سیاسی كوردستان ئەوەمان پێدەڵێت كه نەخێر. خەسڵەتێكی تر بریتیه له نەبوونی توانای چارەسەركردنی جیاوازیەكان یان درێژەكێشانی جیاوازیەكانی (Klare 2001, Ross 2004, Ross 2006, Basedau 2005, Basedau/Lay 2009). بەهۆی بوونی ئۆپۆزسیون و دەرفەتی بوونی ئۆپۆزسیون له كایەی سیستەمی سیاسی هەرێمدا، له گەڵ بونی ناڕ‌‌ەزایی و ڕەخنه، دەكرێت بوترێت ئابوری هەرێم له رووی ئابوریەوه كرێخۆریه بەڵام دەرئەنجامه سیاسیەكەی نەپێكاوه. هەرچەنده له كاتێكدا خەڵك دژ به ئابوری كرێخۆرین بەڵام خواستیان زیاتر بەرەو كرێخۆریه، بەڵام ناتوانرێت به ئاستێكی گشتی كۆمەڵگا بكرێته كرێخۆر، یان هەرچەنده خەڵك به ئاستێكی زۆر موچەخۆرن بەڵام هێشتا ڕەزامەندنین. دەرئەنجامی ئەم سیاسەته بریتیه له بێتوانایی له گۆڕینی سیستەمی ئابوری، فشار له سەر سیستەمی سیاسی، به ئاستێك كه هەردوو ئابوری و سیاسی یەك یەكتر پەك دەخەن. كاتێك خەڵك خواستی زیاد دەكات، دەنگی هەڵدەبڕێت، حكومەت پارەی زیاتر دەخاته پانتایی گشتیەوه به مەبەستی بێدەنگكردن. له كاتێكدا كه پاره له كەمی دەدات به هۆی دابەزینی نرخی نەوت، حكومەت دەست و برد پەنا دەبات بۆ قەرز، كاتێك قەرز دەبێته مایەی لاوازبوونی زیاتری ئابوری، له بەر بونیادی لاوازی ئابوری كرێخۆری، ئەوا حكومەت توشی قەیرانی سیاسی دەبێت. ئەمه له كاتێكدا به واقیع دەبینرێت، له هەمانكاتدا هەمان ئارگومێنتی Terry Lynn Karl له كتێبی دوفاقی فرەیی: گەشەی ئابوری و پێترۆ-ستەیت (The Paradox of Plenty : Oil Booms and Petro-states). دەكرێت بوترێت كه دۆخی سیاسی ژینگەی سیستەمی ئابوریه. بە‌بێ له باربوونی ژینگەی سیاسی مەحاڵه هەر سیستەمێك سەركە‌وتن به دەست بهێنێت. بۆیه ئەگەر دەرئەنجام د بێت و ژینگه ژ بێت و دۆخی سیاسی یان پۆلەسی پد بێت و سیستەم س بێت و بەڕێوەچوون یان كاركردنی كب بێت ئەوا: د= كب(ژ،س،پد).
ئابوری سۆشیالیستی
ئەگە‌ر سیستە‌می سۆشیالیستی كۆمەڵه خەسڵەتێكی خۆی هەبێت ئەوا دەكرێت زۆرێك له خەسڵەتەكانی له هەناوی سیستەمی ئابوری هەرێمدا ببینرێت. دەكرێت زۆری بڕی خە‌رجكراو بۆ فەرمانبەران نیشانەی گە‌ورەیی كەرتی گشتی یان حكومی بێت. كه ‌ئەمەش بۆ خۆی یانی باڵادەستی حكومەت و ناوەندگەرایی ئابوری (سێنتەڕالیز)، له هەمانكاتدا یانی بونی سیستەمی كار به ئامانجه سیاسی نەك ئابوری. بەڵام سەرباری ئەمه ئەستەمه بتوانین كه سیستەمی به سۆشیالیست ناو ببەین چونكه تەنها بەشێك یان بوارێك سوشیالیستیه كە ئامانج لێی زیاتر سیاسیه نەك ئابوری. ئەم بواره سوشیالیستیه له ئەنجامدا چینێكی ناوەندی ئابوری پێكهێناوه كه خاوەن داهاتێكی مامناوەنده، بەڵام ناتوانرێت وەك چینی ناوەند له قەڵەم بدرێت. به تایبەت له رووی مافی سیاسی و ئاستی كەلتوریەوه. ئەم چینه دەرئەنجامی سیاسەتی ئابوری كاربۆنه یان كاربۆن دیمۆكراسی، به بەكاربردنی تێزەكەی تیمۆسی میتچڵ به دەستكاریەوه. هەرچەنده قەیرانی ئابوری پێش هەموو چینێك ئەم چینه دەگرێتەوه، بۆیه ئەم چینه زیاتر پەیوەسته به هەڵبەزودابەزی ئابوری و له ئەنجامدا زیاتر پەیوەسته به سیستەمەوه (دیپێندینێت). به سیاسی بوونی ئەم چینه له ئەنجامدا سەرجەم كەرتەكانی خزمە‌تگوزاری نیشتمانی پەكخستوه. زیانی هەندێك لەم بوارانه لە ئێستادایه و زیانی هەندێك كەرت له مامناوەند و دوور مەودایه. خراپی كەرتی تەندروستی زیانی له ئێستادا هەیه. خراپی كەرتی خوێندن كاریگەری مامناوەند و دوور مەودای هەیه. ئەم بواره له كاتێكدا هە‌تا بێت گەوره و بەرفراون و زۆر دەبێت له هەمانكاتدا ئیفیشێنسی و كاریگەری كەم دەبێت. ئەم بواره سۆشیالیستیه جۆرێك له خەیاڵی سیاسی هێناوەته ئاراوه كه پاره و بەرخۆری بونەته كۆڵەكانی ژیان. بەڵام هەتابێت ئازادی ئەم چینه دەپوكێتەوه. ڕەنگه پەیوەستی ئابوری سۆشیالیستی و نەبوونی ئازادی یان پوكانەوەی ئازادی بۆ ئەم چیه ڕاست بێت، بەڵام به هەمان تێز و دیدی Hayek (1944), Friedman (1962), Pipes (2000), ئەوان نا، كه ئابوری سۆشیالیزمی ڕاستە‌وخۆ به نەبوونی ئازادی دەبەستنەوه، بەڵكو به تەسك بوونەوەی ئازادی، بەبوونی ئابوری سۆشیالیزمی یان حكومی، له میانەی بازاڕی ئازاددا.
سیستەمی سەرمایە‌داری یان بوونی چینی باڵا
لێرەدا جیاكاریەك كراوه له نێوان ئابوری بازاڕ و ئابوری سەرمایەداری. چونكه ئەگەر ئابوری بازاڕ ململانێ و ئازادی و به دەستهێنانی زانیاری، له خەسڵەته سەرەكیەكانیەتی. ئەوا جۆری سەرمایەداری كه له سیستە‌مێكی نا مۆدرێندا دێته ئاراوه جیاوازه. چینی باڵا خاوەنی سەرچاوەی داهات و هێنده هێزه كه بتوانێ سەرچاوەكانی داهاتی بپارێزێت، له هەمانكاتدا خۆی بپاریزێت له بەرامبەر هەر مەترسیەك بۆ خۆی بۆ بەرژەوەندیەكانی. ئەمه زیاتر له دۆخی كەڵەكە‌كردنی سەرەتایی ماركسیەوه(primitive accumulation) نزیكه. بەم پێیه ئایا دۆخی ئابوری سیاسی هەرێم، له سەرەتادایه یان له قۆناغی گواستنەوەدایه كه بۆخۆی چەند خەسڵەتێكی هەیه، وەك، نەگەیشتن به پێگەیشتن، به پێی ئەرستۆ، تێگەیشتن له سیستەمێكی وەها سەخته چونكه هێشتا نەگەشتوەته قۆناغی گەیشتن ((maturity. له هەمانكاتدا مانای ئەوەیه كه كه كراوەیه به سەر چەندین ئەگە‌ر یان سیناریودا. له لایەكی ترەوه یانی هەڵپه له گەڵ بوونی دەرفەتی زۆر بۆ كەڵەكردنی سەرمایه، به هۆی لاوازی یاسا و لاوازی حكومەت و بەهیزی كەسەكان. ئەم چینه له هەندێ خەسڵەتدا له سەرمایەداری دەچێت: به بوونی دوو جۆره ئازادیه پێچەوانەكه كه له كەپیتالیزمدا هەیه. به پێی لۆردۆن (lordon, 2014) چینێك ئازادن له ئیستغلالكردنی ئەوانی تر وەك ئامراز بۆ گەیشتن به ئامانج، له بەرامبەردا چینێكی تر ئازادانه رێگه به خۆیان دەدەن بۆ ئەوەی له لایەن ئەوانی ترەوه بەكاربهێنرێن. لای لۆردۆن خاڵی به یەك گەیشتنی ئەم دووجۆره له ئازادیه له كەسی موچەخۆردایه به فەڕەنسی salariat. ئەم چینه به هۆی سیاسەتەوه دەتوانێت له رێگای سیاسەتەوه حصانەی یاسایی بۆ خۆی دابین دەكات و له هەمانكاتدا توانای پێدەبەخشیت كه بۆ دەرەوه پەل بهاوێت و هێز و پارێزگاری بۆ خۆی دابین بكات. بەم پێیه ئەم نوخبەیه دەبێته چینێكی لۆكاڵی جیهانی.
سیستەمی نیولیبرالی بازاڕ
وەك ناتالی (٢٠١٠) دەڵێت كه له گەڵ هاتنی رێكخراوەكانی هاوكاری سیستەم یان شێوازی نیولیبرالی هاته كوردستان. نیولیبرال به كورتی بریتیه له بچوككردنەوەی حكومەت، دەست واڵاكردنی كەر‌تی تایبەت یان تەنانەت حكومداری كردن به شێواز و نەریتی كەرتی تایبەت، كه خۆی له پرینسیپەكانی كارگێڕی گشتی نوێدا دەبینێتەوه. سیستەمی ئابوری و سیاسی هەرێم ناتوانرێت بوترێت كه سیستەمی نیولیبراله، له هەمانكاتدا ناتوانرێت بوترێت كه هیچ كام له خەسڵەتەكانی نیولیبرالی تیادانیه. كرانەوەی هەرێم به رووی دونیادا، بوونی گرێبە‌ستی پی ئێس سی له گەڵ كۆمپانیاكانی نەوتدا، دروستبوونی بۆشایی گەوره له نێوان هەژاران و دەوڵەمە‌ندان و ئاسایی بوونی ناعەدالەتی، هەموو له خەسڵەتەكانی ئابوری نیولیبرالن، كه هەروەها له بوونی مۆڵ و لاوازبوونی كەلتور و تەشەنەكردنی مۆڵ نەك تەنها وەك شوێنی كڕین بەڵكو وەك شوێنی به سەربردنی كات و شوێنی چێژ وەرگرتن و شوێنی كەلتوری هەموو نیشانە دیارەكانی ئابوری و ژیانی نیولیبرالن.
فرەسیتەمی یان بێسیستەمی؟
ئایا ئەم تێكەڵەیه له سیستەمی جیاواز هۆكارەكەی چیه؟ ئایا ئە‌وەنده بەسه كه بڵێین سیستەمی ئابوری هەرێمی كوردستان ئابوریەكی تێكەڵه یان ئەم تێكەڵەیه خەسڵەتەكانی نەڕسكانی سیستەمه، یان به ئاوازی پۆلینی هێشتا به تەواوی مۆدرێن نەبووه، یان دەرئەنجامی كورتبینی سیاسیەكانه، یان ئەمری واقیعه كه بەشێكی ڕەگی مێژووی هەیه و به ئاسانی ناتوانرێت به سەریدا زاڵ بێت، یان چینی باڵا دەخوازێت دۆخێكی وەها بهێنێته ئاراوه له پێناو ئاسانكردنی كەڵەكەكردنی سامان و بوون به چینی باڵا.
هەموو ئەم هۆكارانه پێكەوه بونیان هەیه له پشت دۆخی سیاسی و ئابوری هەرێمی كوردستان. له ئەنجامدا حكومەت خۆی بۆ خۆی سامانه نەك دەزگایەكی بەڕێوەبردن. كاتێك حكومەت سامانه یان سەرچاوەی سامانه ئەوا ئابوری دەبێت كارگێڕی حكومەت. چون حكومەت بەڕێوەببرێت كه ببێته قازانجی زۆری هەندێك، ڕازی كردنی هەندێكی تر له گەڵ درێژەدان بەو شتانەی كه له مێژووی نوێی عێراقدا بونیان هەبوو وەك بێ‌بەرامبەری خزمەتگوزاریەكان. ئایا ئابوری كرێخۆری بۆئەوەی جۆری سیستەمی سیاسی خوازراو له پشتیەوه بەردەوامی هە‌بێت ئەوا دەبێت بەم جۆره تێكەڵه بێت له سیستەم، كه به ئاستێك تێكەڵه كه له نەبوونی سیستە‌مدا خۆی دەبینێتەوه. جارێكی تر به گە‌ڕانەوه بۆ پۆلانی له میانەی ئارگومێنتی پارادۆكسی سیستەمی بازاڕ، هەموو فراوانبوونێك ركەبەری یان نەیارێتی بۆخۆی بەرهەم دەهێنێت. ئایا سیستەمی دروستبوونی چینی باڵا، دەبێت به جۆرێك بێت كه خەڵك نەبنه نەیارێكی وەها كه پرۆسەكه پەك بخەن. بەڵام ئەم رێگایه بۆ ڕازیكردن خۆی رێگایەكه بۆ سنورداركردن و به قەیرانبوونی سیستەمی ناسیستەمی یان فرەسیستەمی هەرێم.
دەرئەنجام:
دەوڵەت و حكومەتی نە‌وتی ئەگەر دەزگای نەبێت ئەوا ناتوانێت له گەڵ پاشهاتەكانی داهاتی سامانی سروشتیدا به شێوەیەكی باش مامەڵه بكات. كەواته سامانی سروشتی و دەزگا دەبێت پێكەوەبن هەتا سامانی سروشتی نەبێت مایەی لاوازی وڵات بەڵكو رێچكەیەك بدۆزێتەوه بۆ بوونی به فاكتەری بەهێزبوون. پەیوەندی نێوان دەزگا و سەركەوتن، یان نەبوونی دەزگا و شكست به باشی لای ئاچەمئۆغلۆ و جەمیس له كتێبی بۆچی گەلان شكست دەهێنن باس كراوه. بەڵام له هەمانكاتدا ئارگومێنتیكی تر هەیه كه دەوڵەت یان حكومەتی پشت بەستوو به سامانی سروشتی حكومەتێكی لاوازه (Fearon, James D., and David D. Laitin. 2003). حكومەتی لاواز بێ دەزگایه یان ناتوانێت دەزگا بونیادبنێت. بەم پێیه حكومەتی پشت به ستوو به ئابوری نەوتی یان سامانی سروشتی بەبێ دەزگا دەبێت خاوەن ئابوریەكی كرێخۆری لاواز، كه تەنها به هاتنه ئارای دەزگا چارەسەر دەبێت، له هەمانكاتدا ئابوری نەوتی دژ به هاتنه ئارای دەزگایه. بەم پێیه ئەمه جۆرێكه له ئەستەم (موستەحیل).
Thursday, February 14, 2019
 Print