دەوڵەتی كوردی
حەقیقەتە یان یۆتۆپیا
ن: ئەبرەم شبیرا
و: بیلال ئیسماعیل

لەمڕۆدا كوردەكان كە ژمارەیان لەنێوان (20 – 25) ملیۆن كەس دەبێت بە یەكێك لەو نەتەوە گەورانە دادەنرێن لەجیهاندا كە كیانێَكی سیاسی جیاكراوەیان نییە یان دەولەتێكی تایبەت بە خۆیان نییە سەرەڕای بوونی "كوردستان" كە مەبەست لێی وڵاتی كوردانە و لەڕووی جوگرافییەوە درێژدەبێتەوە بۆ ناوچەیەكی فراوان و زەوییەكەی دەكەوێتە عێراق و ئێران و توركیا و ئازەرباینجان و تەنانەت سوریاش، بەڵام ناوچەیەكە بەبێ‌ سنوورێكی دیاریكراو و چەسپاو لەسەر نەخشەی سیاسی جیهان و ئەوەش ناگەیەنێت كە نیشتمانێكە دەگونجێ‌ لەگەڵا گەل و دەولەتێكی كوردی یەكگرتوودا، بەڵكو لەڕاستیدا بریتییەلە چەند ناوچەیەكی دابەشكراو لەنێوان ژمارەیەك دەولەتی ئیسلامی دراوسێدا یان پێكەوەبەستراودا. ئەوەی گومانی تێدانییە ئەوەیە كۆمەڵێَك هۆكاری سیاسی و هەرێمی و نێودەولەتی رۆڵی گرنگییان گێڕاوە لەوەی كورد نەتوانێ‌ یەكگرتووییەكی نەتەوەیی یان كیانێكی سیاسی نەتەوەیی تایبەت بە خۆی هەبێت. هەندێك لەم هۆكارانە جێبەجێدەبێت بەسەر هەندێك نەتەوەیدیكەدا كە سنوورە سیاسییەكانی دەولەتانیدیكە پارچەپارچەیكردوون، بۆ نموونە وەك ئاشورییەكان، بەڵام ئەوەی كورد لەوانیدیكە جیادەكاتەوە بریتییەلە كارلێكردنی ئەم هۆكارانە لەگەڵا هەندێ‌ هۆكاری ناوخۆیی كورددا كە پەیوەندیدارە بە سروشتی كورد خۆیانەوە و پشكێكی كاراشی هەیە لەوەدا كە كورد نەتوانێت ئەم یەكگرتووییە بەدیبهێنێت. بەشێوەیەكی گشتی دەكرێت ئەو هۆكارانە كورتبكرێتەوە لە:
یەكەم: پەیوەندی كورد بە ئایینی ئیسلامەوە
دووەم: پێكهاتەی كۆمەڵایەتی كوردەكان خۆیان.
سەبارەت بە هۆكاری یەكەم: زۆربەی مێژوونووسان لەسەر ئەوە كۆكن كە كوردەكان لەجیهاندا ناسراونەبوون وەك نەتەوەیەكی خاوەن تایبەتمەندێتی نەتەوەیی جیاكراوە هەتا پاش باوەڕهێنانیان بە ئیسلام، رەگوڕیشەی پێناسی كوردییان بە شێوەیەكی روون سەریهەڵنەدا هەتا پاش جەنگەكانی ئیسلام، هەر لە ماوەی چوونیانەوە بۆ نێو ئیسلام لە ساڵی 20 بیستی كۆچیدا و لە سەردەمی خەلیفە عومەری كوڕی خەتتابدا بارودۆخیان وەك بارودۆخی گەلانیتری ئاری بوو بەجۆرێك عەرەبە جەنگاوەرەكان بۆ شارەكانی ئەو گەلانە كۆمەڵگەیەكی نیشتەجێبوونیان دروستنەكرد، رەنگە ئەوەش بەهۆی جیاوازی سروشتی جوگرافیاوە بووبێت، بەڵكو لە بارودۆخی خۆیاندا بەجێیانهێشتن تا عادات و تەقالید و تایبەتمەندی تایبەت بە خۆیان بپارێزن، بەڵام لەگەڵا ئەوەشدا وەك جەنگاوەر و شەڕكەری بەهێز و بەتوانا دەركەوتن لەپێناو ئایینەكەیاندا. سەلاحەدینی ئەیوبی، نموونەیەكە لەو نموونانەی كە دەهێنرێتەوە و بە ئازایەتی و دلێرییەكەی لە خزمەتی ئیسلامدا ناسراوە، ئەو لە سەردەمی خۆیدا لە لوتكەی دەسەڵاتی دەولەتی ئیسلامیدا بوو، بەڵام بیری نەكردەوە یان هەوڵینەدا بۆ بنیاتنانی كیانێكی تایبەت بە رۆڵەكانی گەلەكەی یان كۆمەڵێك مافی تایبەتی دیاریبكردایە بۆ نەوەكانی نەتەوەكەی، لەبەرئەوەی ژیانی هەمووی تەرخانكرابوو لەپێناو بنیاتنانی دەولەتێكی ئیسلامی و رووبەڕووبوونەوە و جەنگان لەگەڵا دوژمنەكانی ئەو دەولەتە ئیسلامییەدا، هەروەها مێژوو بەڵگەی زۆرمان پێدەبەخشێ‌ لەسەر دڵسۆزی كورد بۆ ئایینی ئیسلام و تێكۆشان لەپێناویدا، سەرەڕای ئەوەی هیچ هەڵگەڕانەوەیەكی ئایینی یان لادان یان ئیجتیهادێكی فیری دوور لە رۆحی ئیسلامی لەمێژوودا تۆمارنەكراوە لەنێو كوردا. تەنانەت فێرگە و كۆمەڵە ئایینییەكان كە لەنێو كوردا دەركەوتوون لە چەند ماوەیەكی دیاریكراودا هیچ دژیەكییەك یان پێكدادانێكی تێدانییە لەگەڵا ئیجتهادە گشتییەكانی ئایینی ئیسلام، هەروەك چۆن ئەوان هەڵنەساون بە ئەنجامدانی شۆڕشێك یان هەڵگەڕانەوەیەكی چوارچێوە فراوان لە دژی دەسەڵاتە یەك لەدوا یەكەكانی دەولەتە ئیسلامییەكان كە لەژێر چاودێری و باوەشی ئەو دەولەتانەدا دەژیان، تێیدا داوای مافە نەتەوەییەكانی تایبەت بە خۆیان بكەن یان داوای دامەزراندنی دەولەتی كوردی بكەن یان داوای جێگیركردنی پێگەی سیاسی تایبەت بە خۆیان بكەن لە دیوانی فەرمانڕەوا یان خەلیفەدا یا دەستكەوتنی ئیمتیازاتی تایبەت بە خۆیان، هەروەك چۆن حالەتەكە لەگەڵا فارسەكان و توركەكان و مەمالیكەكان و شەراكسەكان بەهەمان جۆربووە، بەڵكو بەبەردەوامی سەرەڕای جیاوازی ئینتیمای نەتەوەییان لە فەرمانڕەواكان یان لە زۆرینەی باڵادەست، كوردەكان هاوڵاتی پلەیەك بوون بەو ئیعتبارەی بەشێكن لە رۆڵەكانی ئوممەت و دەولەتی ئیسلامی كە جیاوازی ناكرێت لەنێوان عەرەب و عەجەمیدا تەنها لەخواپەرستیدا نەبێت.
سەبارەت بە هۆكاری دووەم: پەیوەندیدارە بە پێكهاتەی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەی كوردی، سروشتی جوگرافی سەخت و دابڕاویی ناوچەكە و سەختی پەیوەندی لەنێوانیاندا و لەنێوان جیهانی دەرەوە لەلایەك و لەنێوان بەشە پێكهینەرەكانی "كوردستان"دا لەلایەكیدیكەوە بەشداربوون لە خولقاندنی سیستمێكی كۆمەلایەتی جیاوازدا، كە هۆز پێكهاتەیەكی بنەڕەتیی پێكهێناوە تێیدا و جۆرێك لە سەربەخۆیی خودی وەرگرتووە لەبەرامبەر دەسەڵاتی ناوەندییدا. لەبەرئەوە كورد بەدرێژایی مێژوو نەتەوەیەكی یەكگرتوو و كیانێكی تایبەت بەخۆی پێكنەهێناوە، بەڵكو كۆمەڵێك هۆز بوون نەیانتوانیوە پەیوەندی و هاوكاری لەنێو یەكتریدا بەدیبهێنن، ئەوان لە شاخە دوور و دابڕاوەكانییاندا ژیاون و ملكەچی تەواوی شێخی هۆزەكە بوون و ملكەچبوون بۆ هەرجۆرێك لە حكومەت هەرچەندە دەسەڵاتەكەشی ئیسلامی بووبێت و بانگەشەی بۆ جێبەجێكردنی شەریعەتی ئیسلامی و سوننەت كردبێت، هەروەها رەنگە نموونەی ئەم دیاردەیە لەنێو هەندێك لە گەلانی ناوچە دراوسێكاندا باڵادەست بووبێت، جگەلەوەی هێز و پتەوی سیستمی هۆزایەتی لەكورددا و سەربەخۆیی یەكە كۆمەڵایەتییەكانی لەیەكتر و بێتواناییان لەوەی دەسەڵاتێكی ناوەندی نەتەوەییان هەبێت، خستونیەتە حالەتێكی جیاوازەوە، بەتایبەت كاتێك حكومەتەكانی ناوەند و بەدیاریكراویش دەولەتی عوسمانی، بارودۆخی كۆمەڵایەتییانی قۆستووەیتەوە و جێگیركردنی سەربەخۆیی یەكە كۆمەڵایەتیەكانی (هۆزەكان) زیاتركردووە و لەیەكتریدابڕیون و پەیوەندی پچڕاندووە لەنێوانیاندا جا لەڕێگەی سیاسەتی "جیاوزایدروستكە و رێگەیلێبگرە" یان لەڕێگەی هاندانی هەندێكیان لە دژی هەندێكیدیكەیان یان بەكارهێنانی هەندێك لە عەشیرەتەكان لە دژی هەندێكیدیكەیان لە حالەتی روودانی یاخیبوون یان شۆڕش یان هەوڵدان بۆ دەرچوون لەژێر هەیمەنەی دەسەڵات یان تێپەڕاندنی سنووری سیستمی كۆمەڵایەتی باڵادەست و باو، پاشان ملكەچكردنی هەمووان لە كۆتایی رێگەكەدا و قەتیسكردنیان لە قاڵبی بنەڕەتی خۆیان و سنوورە سروشتییەكەی خۆیاندا. ئەوەی یارمەتی بەردەوامبوونی ئەم شێوازەی داوە لە پێكهاتە كۆمەڵایەتییەكەی سیستمی كوردی بریتییەلە دەستێوەردان و كارلێكردنی لەگەڵا هۆكاری ئایین و لەمیانی سەركردایەتیكردن و رابەریكردی ئەم پێكهاتەیەوە كە خۆی لە شێخی هۆزەكەدا دەبینییەوە. وشەی شێخ لای كورد بەتەنها واتای گەورەی هۆزەكە نەبوو، هەروەك ئەوەی لای عەرەب ناسراوە، بەڵكو مەبەستپێی ئەو كەسە ئایینییە لەخواترس و ئاییندارەیە كە خۆی خستووەتە خزمەتی خوا و ئایینەوە، جا بەشێوەیەكی كرداری سەرچاوەیگرتبێت لە رەگوڕیشەی ئایین یان ئەو سیفەتەی بە مومارەسەی ئایینی وەرگرتبێت لەژیانیدا، لەبەرئەوە دەبینین زۆرێك لە سەییدەكان یان مەلاكان یان شێخەكان بانگەشەی ئەوە دەكەن كە ئەوان لە نەوەی پێغەمبەرەوە یان لە ئیمامە ئایینییە ناسراوەكانەوە سەرچاوەیانگرتووە، سەرەڕای رەگوڕیشە نەتەوەیی و ئیتنیكییە جیاوازەكانیان.
رەنگە لەگەڵا ئەو دوو هۆكارەدا هۆكارێكیدیكەی كاریگەر هەبێت كە خۆی دەبینێتەوە لە بەرژەوەندی ئابووری و سیاسی دەولەتانی زلهێزی جیهان بەمەبەستی راگرتنی باڵانسی هێزی خۆیان لە ناوچەكە و جیهاندا و پەرەپێدانی ئابووری خۆیان رۆڵی سەرەكییان هەبووە لە رێگریكردن لەوەی كورد ببێت بە خاوەنی دەولەتی سەربەخۆ. لەهەمانكاتدا بێئاگایی و نەشارەزایی سیاسی كورد خۆی لەوكاتانەدا كە دەرفەتی پێویستی بۆ هاتووەتە پێشەوە بۆئەوەی بیانقۆزێتەوە، ئەمەش هۆكارێك بووە بۆئەوەی كە دەولەتانی زلهێزی جیهان قایلنەبن لەسەر كێَشانی نەخشەی كوردستان لە نەخشەی سیاسیی جیهاندا(1).
حالەتی كورد زۆر لێكچووە لە حالەتی ئاشورییەكان لەڕووی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی بنیاتنراو لەسەر پێكهاتەیەكی خێڵەكی و بەهێزی پەیوەندییان بە ئایینی مەسیحیەوە، بەڵام ئەوەی ئاشورییەكان لە كورد جیادەكاتەوە بریتییەلەو پێكەوەگونجان و پەیوەندییەی كە لەنێوان هۆزە ئاشورییەكاندا هەیە، زۆر بەهێزترە لەو پەیوەندییەی كە لەنێوان هۆزە كوردییەكاندا هەیە و نەچووەتە قۆناغی ململانێی چەكداری و خۆێناوی لەنێوانیاندا. هەروەك چۆن دڵسۆزییەكی مەركەزی نەتەوەیی و ئایینیان هەیە خۆی دەبینێتەوە لە گەورەیی بەتریكەكەیاندا بۆ ماوەی چەند سەدەیەكی دوورودرێژ. سەرەڕای ئەوەش مەسیحییەت بە دیاریكراویش كەنیسەی رۆژهەڵات تاكە پێوەری رێپێدراو لە دیاریكردنی سەرچاوەی بنەڕەتی ئینتمای تاك بۆ كۆمەڵا پاڵنەرێَكی بەهێزە لە دیاریكردنی پێكهێنەری ئایینی ئاشوررییەكان لەجیهاندا، لەكاتێكدا ئایینی ئیسلامی پشتیبەستووە بە پێوەرێكی بنەڕەتی لە ئینتیمای تاك و دڵسۆزی بۆ دەسەڵاتە سیاسییەكان.
بەڵام لەگەڵا ئەوەشدا، مێژووی كوردی لەناوچەكەدا دروستبوونی چەند كیانێكی سەربەخۆ لەڕابردوودا كە سەربەخۆیی خۆیان بەدەستهێناوە لە دەسەڵاتی ناوەندی دەولەتی عوسمانی دەگێڕێتەوە، سەرەڕای ئەوەی زۆر بەخێرایی و پاش ماوەیەكی كورت هەرەسییانهێناوە و رووخاون، جا بەهۆی مردنی شێخی دامەزرێنەرەوە بووبێت كە سەركردایەتی سەربەخۆییەكەی كردووە یان بە تێكشكانی بووبێت لە كۆتایی رێگەكەدا لەبەردەم سوپاكانی دەولەتی ناوەنددا، یان لەڕێگەی هاندانی شێخەكانی هۆزەكانیدیكەوە لەلایەن فەرمانڕەوایانی ئەو دەولەتەوە بۆئەوەی هێرشبكەنەسەریان. لە زۆربەی حالەتەكاندا ئەم سەربەخۆییە كورتەی دەولەتی كوردی درێژەینەخایاندووە و كۆتاییهاتووە بە كارلێكردنی ئەو دوو هۆكارەی سەرەوە، بە جۆرێك ئەم سەربەخۆییە بووەتە هۆكاری ترس و تۆقاندن بۆ شێخەكانیدیكە بەهۆی زیادبوونی دەسەڵاتەكانی شێخی دامەزرێنەی دەولەتە كوردییەكە كە بڕوایانوابووە یان هەروەك چۆن لەلایەن دەسەڵاتەكانی ناوەندەوە وا وێناكراون، بەوەی كە نموونەی ئەم دەولەتانە لەسەر حیسابی بەرژەوەندی و سەربەخۆییەكانی هۆزەكانیانەوە بێت لەلایەكەوە، لەلایەكیدیكەشەوە بریتییەلە كردارێك یان یاخیبوونێك یان سەرپێچیكردن و گوێڕایەڵینەكردنی ئایین و شەریعەتی ئیسلامییە لەبەرئەوەی نابێت دژی سوڵتانی عوسمانی شەڕبكرێت بەو سیفەتەی خەلیفەی موسوڵمانانە. لە مێژووی ئەم كیانە كوردییانەدا چەندین فەتوا هەیە كە لەلایەن شێخ یان سەییدێكی كوردییەوە دراوە بۆ بەرژەوەندی دەسەڵاتی عوسمانی كە لەپشتیانەوە دەسەڵاتی عوسمانی هەبووە و رۆڵێكی گەورەی بینیوە لە تێكشكاندن و رووخاندنی ئەو كیانانەدا. نموونەی زۆر هەیە لەو شۆڕشە كوردییانەی كە لە سەدەی نۆزدەدا رووخاون تەنها بە دەركردنی فەتوایەك لەلایەن شێخێكی كوردەوە و بەهاندانی دەسەڵاتی عوسمانی بۆنموونە، محەممەد كوردی ئەمیری ئەمارەتی سۆران هەستا بە شۆڕشێك كە مەترسی دروستكرد بۆ سەر دەولەتی عوسمانی بۆیە سوڵتانی عوسمانی پشتیبەست بە مەلا محەممەد كە مەلایەكی كورد بوو بۆ دامركاندنەوەی شۆڕشەكە، لەبەرئەوە ئەم مەلایە فەتوایەكی ئایینی دەركرد دژی میر محەممەد و دەڵێ‌: "ئەوەی لە دژی سوپای خەلیفە بجەنگێت كافرە و بێبڕوایە و ژنەكەی تەڵاقدراوە" بۆیە سەربازە كوردەكان وازیان لە میرەكەی خۆیان هێنا تا چارەنووسی خۆی قبوڵبكات لەبەرامبەر سوڵتاندا بەهۆی ئەم فەتوایەوە(2). بەهۆی ئەم هۆكارانە دەوترێت كە ململانێی كوردی – كوردی نێوخۆیی و بەبەردەوامی زۆر توندتر بووە لەو ململانێیەی كە لەگەڵا دوژمنەكانیان و چەوسێنەرەكانیاندا هەیانبووە.
چەند گێڕانەوەیەكی زۆر هەیە كە دەڵێت كورد رێكناكەون و یەكناگرن و ئاشوب و كوشتار و شەڕ لەنێوانیاندا دەمێنێتەوە نامۆیی هەندێك لەوانە دەگاتە ئاستی ئەفسانەكان. نامۆترینیان چیرۆكی نەفرەتكردنی پێغەمبەری ئیسلام محەممەدە (درودی خوای لەسەربێ‌) لە كورد كە نووسەرێكی بەناوبانگی كورد بەناوی (بەدلیسی) لە كتێبە بەناوبانگەكەیدا (شەرەفنامە)دا هێناویەتی كە لە سەدەی شانزەهەمدا نووسیویەتی، بەدلیسی یەكەم نووسەری كوردە كە لە مێژووی خۆیان بكۆڵێتەوە، لەكتێبەكەیدا هێناویەتی كە لە سەرەتای سەرهەڵدانی ئیسلامدا (ئاگورخان – پاشای توركستان) وەفدێك دەنێرێت بۆ لای پێغەمبەری ئیسلام (درودی خوای لەسەربێ‌) بە سەرۆكایەتی كەسێك بەناوی (بەگدور) كە لە میرەكانی كوردبووە و دیمەنێكی ناشیرینی هەبووە، كابرایەكی قسەڕەق و بەهێزبووە، كاتێك پێغەمبەر (درودی خوای لەسەربێ‌) ئەم كابرا دیمەن ناشیرین و جەستە گەورەیە دەبینێت، پێغەمبەر (درودی خوای لەسەربێ‌) بەخێرایی خۆی لێلادەدات و دەڕوات. كاتێك پرسیار لە رەگەز و نەژادی دەكات دەڵێن كە ئەو لە تائیفەی كوردییە لەوكاتەیا پێغەمبەر دوعایەك دەكات و دەڵێ‌: "خوایە ئاشتی و رێككەوتن مەخە نێو ئەم كۆمەڵەیەوە".. لە كتێبی (القچیە الكردیە من الچحاك الی الملاژ، زبیر سلگان، دار الكشاف، دیر زور – سوریە، گ1، 1990، ل 28 – 29)دا هاتووە. سەرەڕای ئەوەی هەندێك لە نووسەرەكان ئەم چیرۆكە رەتدەكەنەوە لە نەفرەتی نێردراو لەسەر كورد بەدرۆیدەخەنەوە لەبەرئەوەی ئایینی ئیسلام لە سەردەمی پێغەمبەردا (درودی خوای لەسەربێ‌) هەواڵی نەگەیشتبووە توركستان، بەڵام لەگەڵا ئەوەشدا گرنگیپێدەدەن لەبەرئەوەی نووسەرێكی كوردی هێناویەتی لە سەدەی شانزەیەمی زایینیدا كە زانیاری و مەعریفەتی لە رێكنەكەوتن و یەكنەگرتنی كورد هەبووە. سەرەڕای ئەوەش ئەوە شتێكی مەعقول و لۆژیكی نییە كە هەڵسوكەوتێكی بەوجۆرە سلبی لە نێردراوەوە دەرچێت كە بۆ خزمەتی مرۆڤ هاتووە بەبێ‌ جیاكاری و حوكمدان بەسەریاندا بە شێوە و رووخساری دەرەوەیان. هەروەك چۆن ئەم میرە كوردە هەرچەندە ناشیرین و قسەڕەق بووبێت ئەوە ناچێتە عەقڵەوە و لۆژیكیش نییە كە خەڵكی هەڵهاتبنلێی هەتا نەفرەتلێكردنی بەتایبەتی زانیمان بەوەی كە كورد وەك گەلێكی ئاری تاڕادەیەكی گونجاو توانای جەستەیی و رووخساریان هەبووە و تا ئەوڕادەیەش ناشیرین نەبوون هەروەك چۆن لەو چیرۆكەدا باسكراوە.
بەڵام لەماوەی هاتنی فیكرەی نەتەوەیی نوێ‌ لە ئەوروپاوە لە كۆتایی سەدەی هەژدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەم، لەنێویشیاندا بنەمای ناشیۆنالیزمی و مافی چارەی خۆنووسین و بنەما و بیروباوەڕەكانیدیكە كە بانگەشەیاندەكرد بۆ پێویستی بنیاتنانی دەولەت لەسەر بنەمای نەتەوەیی و گەیاندنی بە ناوچەكە، ئەم فیكرەیە كارلێكی كرد لەگەڵ چەند هۆكارێكیدیكەی سیاسی لە جەستەی پووكاوەی "پیاوە نەخۆشەكە"دا و دەستگرتن بەسەریدا و پارچەپارچەكردنی ئیمپراتۆرییەتەكە، بەوەش چانسێك بۆ كورد هاتەپێشەوە بۆئەوەی بجووڵێن و رزگاریانببێت لە ستەم و چەوساندنەوەی عوسمانی و بەشی خۆیان لە میراتییەكە بپچڕن و دەولەتی كوردی خۆیان لە "كوردستان" بنیاتبنێن. ئەوەی كە یارمەتیدەدان لەوەدا بریتیبوولە توانای سەربازی و ئەو ئەزموونە جەنگییانەی كە هەیانبوو لە ناوچە سەختەكاندا و لەگەڵا چڕی دانیشتوان و جێگیری جوگرافیاییان، سەرەڕای ئەوەی كە سیاسەتە نێودەولەتییەكان ئەوەی پێویستدەكرد كەوا دەولەتی عوسمانی پارچەپارچەبكرێت و دابەشبكرێَت بەسەر چەند دەولەتێكی نەتەوەییدا. جگەلەوەی ئەم فیكرە و بنەمایانە وادەرئەكەوتن كە توركەكان بڵاویاندەكردەوە بەو سیفەتەی كە بریتینلە فكیرەی "مەسیحی"و لە ئەوروپاوە هاتوون مەبەستلێیان دەستگرتنە بەسەر دەولەتە ئیسلامییەكاندا، هیچی لە واقیعی كوردی نەگۆڕی و كاریگەریشی نەكردەسەر ئەو پاڵنەرانەی كە حوكمیاندەكرد بەسەر چارەنووسی نەتەوەیی كورددا كە تێكەڵبووبوو لەگەڵا دەولەتی عوسمانیدا و نەبووە هۆكارێكیش بەرەو یەكخستنیان لە كیانێكی نەتەوەییدا یان كاربكات لەسەر بنیاتنانی بنەمای نەتەوەیی روون كە ئەو بنەڕەتە كۆمەڵایەتییە هۆزایەتییە باو و باڵادەستە تێپەڕێنێ‌ و لەژێر باڵادەستی نەتەوەییدا یەكبگرن، نەك ئەوە بەڵكو بەپێچەوانەی ئەوەشەوە كورد دەستیكرد بە بەرگریكردنێكی پاڵەوانانە لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی كە لەسەر لێواری كەوتن بوو بۆیە توركەكان توانییان سوود لەم هاندەرە وەربگرن و هۆزە كوردەكان تێوەبگلینێت لە ئاگری ئەو جەنگەدا كە هیچ پەیوەندییەكی بەوانەوە نەبوو، نەشیاندەزانی چ بكەن تەنها ئارەزوویەكی تۆڵەسەندنەوە بە عەقڵییەتێكی هۆزایەتی باڵادەست لەژیانی رۆژانەی كورددا سەركردایەتیدەكردن. لە ساڵی (1885) دەسەڵاتی عوسمانی هێزێكی سەربازییان لە هۆزە كوردەكان پێكهێَنا بەناوی (هێزی سوارەی حەمیدییە) بە ئامانجی جێگیركردن و چەسپاندنی دەسەڵاتی عوسمانی لە شاخەكانی "كوردستان"دا و بووبوو بە ئامڕازێكی كارا و كاریگەر نەك تەنها بۆ چەوساندنەوە و ملكەچپێكردنی گەلانی مەسیحی وەك ئاشورییەكان و ئەرمەنییەكان، بەڵكو بەكاریاندەهێنان لە دامركاندنەوەی هەندێك جووڵانەوە یان هۆزە كوردیەكانیدیكە كە دژی دەسەڵاتی دەولەت رادەپەڕین. ئەم هێزە لە ئەنجامدانی خزمەتە "نایابەكە"ی خۆیدا بەردەوامبوو بۆ توركەكان هەتا دوای دەستبەسەراگرتنی دەسەڵاتی سیاسی لەلایەن ئیتیحادوتەرقییەوە (توركە لاوەكان)و لادانی سوڵتان عەبدولحەمید و راگەیاندنی دەستوری عوسمانی لە ساڵی (1908) ئینجا ناوەكەی گۆڕا بۆ (سوارە نهێنییەكان) و بوو بە هێزێكی داپڵۆسێنەر بەدەست توركە نەتەوەییەكانەوە بۆ چەوساندنەوەی گەلە ناتوركەكان بە ئامانجی بەدیهێنانی سیاسەتی توركاندن و پاشان بەدیهێنانی خەونی بنیاتنانی ئیمپراتۆرییەتی تۆرانی. پاشان لەدوای هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی یەكەم ئەم هێزە بەشێوەیەكی هەمیشەیی هەڵوەشێنرایەوە، بەڵام لەگەڵا ئەوەشدا زۆربەی كورد بەردەوامبوون لە خزمەتكردنی دەولەتی توركەكان، جا لەڕێگەی پەیوەندیكردنیانەوە بووبێت بە دامەزراوەی سیاسییەوە یان مەدەنییەوە یان بەهۆی هاندانی هۆزە كوردییەكانەوە و بەكارهێنانیان لە شەڕدا.
لە گاڵتەجاڕییەكان ئەوەیە كە كورد لە پێشكەشكردنی خزمەتە سەربازییە گەورەكانی بۆ تورك بەردەوامبووە تەنانەت پاش نەمانی دەولەتی عوسمانی و دروستبوونی كۆماری توركیا سەرەڕای بڵاوبوونەوەی هۆشیاری نەتەوەیی لەنێوان سێكتەرە دیاریكراوەكانیاندا. مێژوونووسی گەورەی كورد محەممەد ئەمین زەكی (وەزیری دارایی بووە لە عێراق لەكاتی قەسابخانەكەی ئاشورییەكان لە سمێڵا ساڵی 1933) لە كتێبە ئیتسكلۆپیدیاییەكەیدا (مێژووی كورد و كوردستان) كە لە ساڵی (1931) نووسیویەتی و وەرگێڕدراوە بۆ عەرەبی ساڵی (1936)و لە قاهیرە چاپكراوە دەڵێت: كە هێشتا وشەی (عوسمانی) لەتوركیادا گشتییە، بریتییەلە وشەیەكی گشتگیر بۆ سەرجەم رەگەز و گەلە ملكەچەكانی دەولەتی عوسمانی كە كەم تازۆر دەماری هەریەك لە ئێمەی رۆڵەكانی نەتەوەكانیدیكەی بێهۆشكردووە و هەردوو وشەی توركی و تۆرانی خستووەتە جێگەكەی، بە سروشتی حاڵا خۆم هەستدەكەم وەك سەرجەم ئەندامانی رەگەزی عوسمانی ناتوركی، زۆر بەتوندی هەست بە سەربەخۆیی نەتەوەیی خۆم دەكەم لە تورك، ئەمەش وایلێمكردووە هەستێكی نەتەوەیی زۆر بەهێز و دەرككردن بە سۆزی نیشتمانی توند دەركەوێت (لە پێشەكی كتێبەكەوە)، ئەوەش ئەو هەستەیە كە بڵاوبووەتەوە لەنێوان ژمارەیەك لە رۆشنبیرانی كورد و لەنێوان هەندێك لە شێخەكانی هۆزە كوردییەكان كە داوای مافی چارەی خۆنووسینی نەتەوەیی و دامەزراندنی دەولەتی كوردی دەكەن، ئەوانە داواكارییەكانیان پێشكەشكرد و وەفدێكیان نارد بۆ كۆنگرەی ئاشتی لە ڤەرسای لە فەڕەنسا ساڵی (1919 – 1920)، جگەلەوەی لەگەڵا هەموو ئەمانەدا بەشێوەكی گشتی زۆربەی كورد بەردەوامبوون لە پشتگیریكردنی تورك و خزمەتییان پێشكەشدەكردن بەمەبەستی سەرخستنی بزووتنەوەی نەتەوەیی تورك و دامەزراندنی كۆماری نوێی توركیا(3) بەجۆرێك كە بەشێوەیەكی كاریگەر بەشداربوون لە دامەزراندن و جێگیركردنی بنەماكانی سیستمی توركیای نوێ، هەروەها بەشداربوون لە شەڕ و كوشتاری دژی ئاشورییەكان و ئەرمەنییەكان و سوپای روسیا هەتا توانییان پەیماننامەی سیڤەر (1920) فەشەلپێبهێنن و "توركی مردوو" بژێننەوە.. هەروەك ئەوەی زەكی دەڵێت (ل268)و پاشان پەیماننامەی لۆزان (1923) جێگەیگرتەوە، تێیدا هەریەك لە ئەرمینیای گەورە و كوردستانی بچووككراوە بوونە قوربانی و پاشان توركیا بە سەركردایەتی (كەمال ئەتاتورك) دەركەوت وەك هێزێكی كاریگەر و سەرەكی لەناوچەكەدا و توانای دانووستانی لەگەڵا بەریتانییەكان و فەرەنسییەكان هەبوو بۆ دەسەبەركردن و جێگیركردنی دەسەڵاتەكەی، لەبەرامبەردا كورد هیچ شتێی وەدەستنەهێنا جگەلە چەوساندنەوە و ستەمی زیاتر و بێبەشبوونی لە سادەترین مافی نەتەوەیی خۆیان نەبێت، لەنێویشیدا رێگریانلێكرا كە بە زمانی خۆیان بدوێن و بخوێنن، لەبەرئەوەی وەك نەتەوەی كورد دانیانپێدانەدەنان بەڵكو بە توركە شاخاوییەكانیان دادەنان.
لەپاش جێگیربوونی بارودۆخەكان و مۆركردنی پەیماننامەكان و جێگیركردنی یەكلاكردنەوەی سنوورەكان لەنێوان دەولەتاكانی ناوچەكە و دەولەتانی ژێر فەرمانی نەتەوەی گەلان و ئەو پێشكەوتنانەی كە گەلانی نەتەوەی گەلان پێَیداتێپەڕین، جووڵانەوەی نەتەوەیی كورد نەیتوانی لەهەمان ئەو هۆكارانەی پێشوو دەربازیببێت كە حوكمیكردبوو بەسەر بڕیاردان لە سروشتی بزووتنەوەكە و وابەستەبوونپێیەوە، بەتایبەتی لە هەردوو دەولەتی ئێران و توركیا بە رەچاوكردنی ئەوەی دوو دەولەتی موسوڵمان بوون، بەڵكو بەپێچەوانەی ئەمەوە لە هەر شوێنێك هەرێمێكی سیاسی دەركەوتبێت وەك عونسرێكی زیادە و یەكلاكەرەوە و كاریگەر لە سیاقی گەشەكردنی ئەم بزووتنەوەیە بەرەو بنیاتنانی دەولەتێكی كوردی، پاشان كورد و جووڵانەوە سیاسییەكەی لەقاڵبدراوە بەگوێرەی ئەو دەولەتانەی كە سنوورەكەی لەپاش جەنگی جیهانی یەكەم كێشراوە و گەلی كوردی دابەشكرا بۆ چەند بەشێكی جیاواز كە سنوورێكی سیاسی توند لێكیانجیادەكاتەوە، بەتایبەتی لە سەرەتای ئەم سەدەیەدا بابەتی سەروەری زیاتر پیرۆز و هەستیاربوو سەبارەت بە دەولەتە تازەكانی ناوچەكەوە، بەوەش جووڵانەوەی هەریەك لە بەشەكانی گەلی كوردی كاریگەربوو بەو هۆكارە سیاسییە تایبەتییانەی كە لەو دەولەتانەبوو كە ئەو پارچانە كەوتبوونە ژێردەسەڵاتیانەوە. بۆیە لە عێراق كە كیانە سیاسییەكەی لە ساڵی (1920) دەركەوت، جووڵانەوەی سیاسیی كورد وەك جووڵانەوەیەكی هەرێمی یان "ناوچەیی" بەردەوامبوو، بەڵام بەبێ‌ ئەوەی بتوانێ‌ خۆی بپارێزێت یان رزگاریببێت لە كاریگەری ئەو هۆكارانەی پێشوو. ئینجا شێخەكانی هۆزەكان بەردەوامبوون لە سەركردایەتیكردنی جووڵانەوەی كوردی و بنیاتنانی دەولەتەكەیان، نموونەی ئەمەش شێخ مەحمودی حەفید و دەولەتەكەی بوو لە شاری سلێمانی لە باكووری عێراق ساڵی (1922) كە حەوت مانگ زیاتری نەخایاند.
بەڵام سەبارەت بە هۆكاری ئایین، ئەوە بەبەردەوامی رۆڵی كارای پێَشووی خۆی گێڕاوە لە جووڵانەوەی كوردیدا، پاشان ملكەچكردنی كوردەكان لەعێَراقدا بۆ دەسەڵاتی بەریتانی كە خۆی لە سیستمی ئینتیدابدا دەبینییەوە و پاشان بەڕێوەبردنی وڵاتەكە لەڕێگەی حكومەتێكی عەرەبی كە پاشایەكی عەرەب سەرۆكایەتیدەكرد، ئەمە بۆ كوردەكان دیاردەیەكی نوێ‌ بوو چونكە بۆ یەكەمجار لەمێَژوودا وایلێكردن ملكەچبن بۆ فەرمانڕِەوایەكی ناموسوڵَمان ئەویش بەریتانیا بوو و لەپاش چەند سەدەیەكی دوورودرێژ كاروباریان لەلایەن حكومەتێكی عەرەبییەوە بەڕێوەببرێت، لەبەرئەوەی لەو ماوە دوورودرێژە مێژووییەدا تەنها بۆ دەسەڵاتدارە موسوڵمانەكان و بۆ رەگەزە ئارییەكانی نزیكتر لە خۆیان ملكەچبوون هەتاوەكو رەگەزی سامی. رەنگە ئەوەش هۆكارێك بووبێت بۆ پاڵپشتیكردنی هۆزە كوردییەكان جگەلە كەمێكیان نەبێت لە سلێمانی بۆئەوەی ویلایەتی موسڵا بخرێتە سەر توركیا لەبری ئەوەی بخرێتەسەر عێراق لە سەرەتای بیستەكاندا، لەنێو ئەوانەدا كۆمەڵێك كەسایەتی و پیاوی گەورەی تێدابوو وەك فەتاح بەگی زاوای شێخ مەحمودی حەفید كە رەگەزنامەی عێراقی هەڵگرتبوو، بەڵام ئەندامێك بوو لەو وەفدە توركییەدا كە بۆ دانووستان هاتبوون لەسەر بڕیاردان لە چارەنووسی ویلایەتی موسڵا و بەرگریكردن لە مافی توركیا لەم ویلایەتەدا لەبری عێراق. ئەم بارودۆخانە بەشدارییەكی راستەوخۆیان هەبوو لە دەركەوتنی جووڵانەوەی كوردی لە سەردەمی نوێدا لەعێراقدا و پاشان دیاریكردن و گەشەكردنی بە ئاڕاستەی چەند قۆناغێكی سیاسی زیاتر روون و پێَشكەوتووتر، بەبەراورد لەگەڵا جووڵانەوەكانی ئێَران و توركیا، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندیدارە بە دامەزراندنی حیزبە سیاسییەكان و رێَكخراوە نەتەوەییەكان و ئەنجامدانی چەند جووڵانەوەیەكی چەكداری لە دژی دەسەڵاتی ناوەند كە بەردەوامبوو بۆ ماوەیەكی درێژ بەبەراورد لەگەڵا شەڕ و جووڵانەوەكانی پێشووتر و پاشان لەوەشەوە گەیشتن بە لامەركەزی لە (1970)و حكومەتێكی هەرێمی و پەرلەمان لە ساڵی (1992)دا. بەهۆی ئەو كاریگەرییە ئایینییەی كە لە عەقڵییەتی تاكی كوردیدا هەیە، ئەگەرێكی گەورە هەیە كە ئەو بارودۆخەی دەوری كوردی داوە لە باكووری عێَراق لە داهاتوویەكی دووردا ببێتە زەوییەكی بەپیت بۆ جووڵانەوە و ناكۆكی ئیسلامییە توندڕەوەكان، بەتایبەتی كاتێك كە پاڵپشتی نێودەولەتی و هەرێمی نەما یاخود كەمبوویەوە لە پاراستنی ناوچە ئارامەكە و كەمبوونەوەی هێرشەكان لە دژی تیرۆری نێودەولەتی كە بەشێكی خۆی دەنوێنێَت لە بزووتنەوە ئیسلامییە توندڕەوەكاندا كە لەمڕۆژانەدا چالاكبوون و هێز و دەسەڵاتیان فراوانتربووە لە ناوچەی باكووری عێراق و رووبەڕووی هێزە سەرەكییە كوردییەكان دەبنەوە، ئەوەش ئەو راستییەیە كە سەركردەكانی كورد لەمڕۆژانەدا دەركیانپێكردووە كە بەشێكی خۆی دەبینێتەوە لە شەڕكردن لە دژی رێكخراوە تیرۆریستییەكان و پێداگرییان لەسەر عەلمانییەت لە سیاسەت و فەرمانڕەواییكردندا و دوورخستنەوەی ئایین لە سیاسەت و بەرەنگاربوونەوی توندڕەویی ئایینی.
بەمجۆرە بە ئەندازەی جێگیری سنوورە نێودەولەتییەكان لەنێَوان دەولەتە سەرەكییەكانی توركیا و ئێران و عێراقدا كە زەوییەكانی "كوردستان" لەخۆدەگرن و چەسپاندن و جێگیركردنی ئەم سنوورانە لە رێككەوتن و پەیماننامە دانپیانراوەكانی نێوان لایەنەكان كە بەدیهێَنەری بەرژەوەندییە تایبەتییەكانیانە، هێندەی ئەوە كاریگەری هۆكاری هەرێم یان ناوچەكە هەیە لەسەر جووڵانەوەی كوردی، نەك لەڕووی ئەوەی كە رێڕەوە نەتەوەییەكەی بگۆڕێت ئارەزوو و ئامانجی بنیاتنانی دەولەتی كوردی بكاتە تەنها یۆتۆبیایەك و "خەونێكی پەمەیی"و كاتێك هەرێمێتی ئەم جووڵانەوەیە لەسەر ئەو دەولەتە سەرەكییانە زیاددەكات بەشێوازێك هەمووان دەرك بەوە دەكەن كە هەرجۆرە سەربەخۆییەكی كوردیی لە هەرپارچەیەك و شارێكی بێت و چوارچێوەكەی بە  هەرجۆرێكبێت بەدڵنیاییەوە دەرەنجامێكی راستەوخۆی ئەوەیە كاردەكاتە سەر كوردانی چواردەوری و هانیاندەدات بەرەو هەمانئاڕاستە، دوای ئەوەش دەركەوتنێكی دیار بە ئاڕاستەی داواكردنی سەربەخۆیی لە بەشێكیتری "كوردستان" لەدەولەتێكیتردا و جیابوونەوەلێی بە ئامانجی بەدێهێَنانی خەونی "كوردستانی گەورە"، بەتایبەتی هەردوو هۆكاری جوگرافی و دیموگرافی، لە چواردەوری هەرێمەكان و جێگیربوونی دانیشتووان لە ناوچە نزیكبەیەكەكان لەیەكتر، زۆر یارمەتیدەرە لەهێنانەدی نموونەی ئەم دەولەتەدا كە بەبێگومان لەسەر حیسابی زەوییەكانی سێ‌ دەولەتەكەیتر، ئێران و توركیا و سوریا، ئەوەش هۆكارێكی تەواوە بۆئەوەی هەڵوێستی ئەو دەولەتانە لەڕادەبەدەر هەستیاربێت و بەتوندی دژی هەرجۆرە سەربەخۆییەكی كوردی دەوەستنەوە. شیاوی وەبیرهێنانەوەیە كە ترس لە یەكێتی كورد و پاشان دروستكردنی دەولەتی كوردی، دەركپێكراوبووە لەوڕۆژانەوەی كە بەریتانییەكان هێزێكی كاریگەربوون لەناوچەكەدا كە زۆر كاریانكردووە لەپێناویدا بەبێ‌ بەدێَهێَنان و دەسەبەركردنی لە رێككەوتننامە نێودەولەتییەكاندا. ئەفسەری بەریتانی (دەبلیو ئار های) لە كتێبەكەیدا بەناونیشانی (دوو ساڵا لە كوردستان)دا كە لە لەندەن لە ساڵی (1921) چاپكراوە، ئەم ئەفسەرە سەردانی ناوچەكەی كردووە و لێكۆڵینەوەی لە سروشتی گەلی كورد كردووە، دەڵێت: (ئەوڕۆژەی كە كورد بەخەبەردێت و بە هۆشیارییەكی نەتەوەیی یەكگرتوو ئەوكاتە دەولەتی توركی و فارسی و عەرەبی (مەبەستی عێراقە) لەبەردەمیاندا وردوخاشدەبن و تێكدەشكێن وەك غوبار بەرزدەبێتەوە، بەڵام نموونەی رۆژێكی لەوجۆرە هێشتا زۆر دوورە پێیبگەن) ل36.
نموونەی ئەمجۆرە ترسە كە بەبەردەوامی و بەرزبوونەوەی و كارلێكردنی لەگەڵا بارودۆخە هەرێمی و نێودەولەتییەكاندا، گۆڕاوە بۆ جۆرێك لە عوقدە بەرامبەر بە داواكارییەكانی كورد سەبارەت بە مافە نەتەوەییەكانیان و ئەوەش باڵادەستە لە هەڵسوكەوتی دروستكەری بڕیاری سیاسی لە نەخشەكێشان و بڕیاردان لە سیاسەتی ئاسایشی نەتەوەیی لەو سێ‌ دەولەتە میحوەرییەی كوردستان، عێراق و ئێران و توركیا و تەنانەت سوریاش. بۆیە لایەنێكی ئەم سلوكە گشتگیر و دڵەڕاوكێكەرە دەتوانرێت پوختەبكرێت لە گوتارێكی تەلەفزیۆنی سەرۆكی عێراق (سەدام حسێن) لەخستنەڕووی بەرپەرچدانەوە بۆ دەستپێشخەرییەكانی سەربەخۆیی كوردی، كاتێك هێزەكەی لە ساڵی (1991) كێشایەوە لە باكووری هێڵی (36)و ملكەچبوو بۆ پارێزگاری نێودەولەتی و كوردیش دەستیكرد بە بنیاتنانی حكومەتە كەمینەییەكەیان، لەوكاتەیا وتی ئەو پێش ئەوەی هێزەكەی بجووڵێنێت بۆ وردوخاشكردنی هەرجۆرێك لە سەربەخۆییبوونی كوردی لە عێراق هێزەكانی توركیا و ئێران لەمكارەدا پێشیدەكەون. لەڕاستیشدا هێرشە بەردەوامەكانی سوپای توركیا بۆ باكووری عێراق و دەستێوەردانی ئێران لە كاروباری ناوچەكە بۆ بەربەستكردنی سەربەخۆیی رێژەیی كورد لەنێو چوارچێوە تەسكەكەیدا رەنگدانەوەی ئەم راستیەن، هەروەها ئەو كۆبوونەوە دەورییانەی كە ئێران و توركیا و سوریا سەبارەت بە كورد ئەنجامیدەدەن لەدەوری هەمان سیاق دەسوڕێَتەوە ئەویش وەستاوە لەسەر ترس لە سەربەخۆبوونی كورد لە باكووری عێراقدا.
لەمڕۆدا و لە هەر رۆژێكدا كە تێدەپەڕێ‌، سەركردایەتی جووڵانەوەی كورد دەرك بەم هەموو راستییانە دەكەن و هەوڵدەدەن لایەنێك لە ئاوات و خواستە نەتەوەییەكانیان بەدیبهێنن لەنێو سنوورێكی رێگەپێدراودا و كاركردن بە قوربانینەدان بە خواستێكی بەدیهێنراو لەپێناو خواستێكدا كە ناكرێت بەدیبهێنرێت، ئەوەش دەركەوتووە كە سەركردەكانی كورد دەركیان بەوە كردووە كە خوێنڕشتنی زیاتر و لەناوبردنی رۆحی زیاتر بەهۆی شەكەتی و ماندوبوونێكی زۆرتر لەپشت بەدیهێنانی ویستی دەولەتی "كوردستانی گەورە"ی یۆتۆپییەوە ناكرێت بەدیبێت لەكاتی ئێستادا كە پەیوەستكراوە بە چەندین كۆتی توندی سەپێنراو لەلایەن سێ‌ دەولەتەوە كە لە مامەڵەكردنیان لەگەڵا جیاوازییە نەتەوەییەكاندا رەگەزی هێز زیاتر باڵادەستە تیایدا وەك لە بنەمای لێكتێگەیشتن وە هەوڵدان لەپشت ئاواتێكەوە كە بەدیهاتنی زۆر دوورە بێبەشییان دەكات لەگەیشتن بە ئاواتێكی نزیك و بەدەستهاتوودا كە بەشێكی خۆی لەفیدڕاڵیدا دەبینێتەوە لەوەی كە تایبەتە بە عێراقەوە و لە لێدوانی سەركردەكانی كورددا بەوەی "دەولەتی كوردی" مەشروعێكی دواخراوە لەم كاتەی ئێستادا. لەتوركیادا ئەم راستیەش لە بانگەشەكانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە ماوەیەكی كەم پێش دەستگیركردنیەوە و تەنانەت دوای دەستگیركردنیشی لە دانووستانی سەبارەت بە مافەكانی كورد لە توركیا و وازهێنان لە پرۆژەی جیابوونەوە و دامەزراندنی دەولەتی كوردی رەنگدەداتەوە، ئەوەش وەك هەنگاوی یەكەم بەرەو جێگیری و دەستەبەركردنی مافە رەواكانیان كە بەبەردەوامی لەلایەن حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانەوە بە نادادپەروەرانە مامەڵەیكراوە و كپیانكردووەتەوە بەدرێژایی مێَژوویەكی درێژ و لەبەرامبەردا هیچ دەسكەوتێكیان بەدەستەنەهێناوە جگەلە ستەم و چەوساندنەوە نەبێت كە مافی كوردەكانی لە بنیاتنانی دەولەتێكی سەربەخۆدا گۆڕی بۆ تەنها یۆتۆپیایەك.
پەراوێزەكان:
1. بۆ زانیاری زیاتر لەوبارەیەوە خوێنەر دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ (كیف الحقت كوردستان الجنوبیە بالدولە العراقیە؟، خالد دلیر، الگبعە الپانیە، السلیمانیە/ كوردستان، 2004) هەروەها بڕوانە: (ئەو دوو پیاوەی كوردیان لكاند بە عێراقەوە پێرسی كۆكس و ئارنۆڵد تی. وێڵسن، نووسینی: دەیڤید كۆرن وەرگێڕانی: ئاوات عەبدوڵڵا، چاپی یەكەم، ناوەندی چاپەمەنی و راگەیاندنی خاك 2004). وەرگێڕ.
2. سەبارەت بە فەتواكەی "مەلای خەتێ‌" مشتومڕی زۆر دروستبووە كە گوایە بە فەتوای ئەو زانا ئایینییە میرنشینی سۆران رووخاوە و میری میرنشینی سۆران ناچاربووە خۆی بداتبەدەستەوە و كۆتایی بە دەسەڵاتەكەی هاتووە، بۆئەمەش زۆریك لە نووسەران لە زۆر شوێن و بۆنەدا ئاماژە بەو نموونەیە دەكەن وەك ئەوەی لەم بابەتەدا وەك نموونە فەتواكەی مەلای خەتێ‌ لە دژی میری سۆران بە نموونە هێنراوەتەوە، لێرەدا پێویستە ئاماژە بەو راستییە بكەین كەوا فەتواكەی مەلای خەتێ‌ وەك ئەوەی زۆرێك لە سەرچاوەكان ئاماژەیپێدەكەن بە فەرمانی میر محەممەد خۆی بووە و رووخانی ئەو میرنشینەش هیچ پەیوەندییەكی بەو فەتوایەوە نییە و هەندێك لە سەرچاوەكانیش تەنانەت لە باسی میرنشینی سۆراندا ئاماژە بە بوونی فەتوایەكی لەوجۆرە ناكەن بۆ نموونە لە كتێبی (الكرد و كردستان، تألیف: ارشاك سافراستیان، ترجمە: الدكتور أحمد محمود الخلیل، ڤ2، كردستان – سلیمانیە، مگبعە دار سردم للگباعە والنشر، سنە 2008 ص107 110) لە باسی شۆڕشی ئەحمەد پاشای رەواندوز هیچ ئاماژەیەكی بە فەتوایەكی لەوجۆرە نەكردووە لە دژی میری سۆران، بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە: (فەتواكەی مەلای خەتێ‌ - ئەفسانەی مێژوونووسێك، نووسینی: حەسەن مەحمود حەمە كەریم، چاپی یەكەم 2006، چاپخانەی چوارچرا، لە بڵاوكراوەكانی پرۆژەی تیشك ل 49 – 79،)و (بەختیار سەعید مەحمود شوانی، رۆڵی هۆكارە نێودەولەتییەكان لە رووخانی میرنشینی سۆراندا، گۆڤاری كۆچ ژ15ی پاییزی 2011، ل195 – 200). وەرگێڕ.
3. دەتوانین بڵێین كوردەكان لەعێراقیشدا بۆ بنیاتنانی دەولەتی عێراقی نوێ‌ رۆڵێكی دیار و كارایە چ لە سەرەتای دامەزراندنی ئەم دەولەتە نوێیەدا یاخود لە قۆناغەكانی دواتریدا، بۆ نموونە لە هەڵبژاردنی یەكەم ئەنجومەنی نوێنەران لە مێژووی عێراقی نوێدا (16) شانزە ئەندامی نوێنەران لە ناوچە كوردییەكاندا هەڵبژێردراون وەك نوێنەری كوردەكان كە لە هەولێر (5) پێنج نوێنەر و لە سلێمانی (4) چوار نوێنەر و لە كەركوك (4) چوار نوێنەر و لە موسڵا (3) سێ‌ نوێنەر هەڵبژێردراون. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە: (الدور السیاسی للنواب اڵاكراد فی عهد الملك فیصل اڵاول، عصام كاڤم عبدالرچا) كە لە سایتی: www.almutmar.com وەرگیراوە. پاشان لە عێراقی دوای سەدامیشدا رۆڵی كوردەكان لە بەغدا بۆ بنیاتنانەوەی عێراقێكی نوێ‌ و پاشان هەوڵدان بۆ یەكخستن و یەكڕیزی لەنێوان عەرەبەكان جا لە بەغدا بووبێت یاخود لە هەولێر بە روون و ئاشكرایی هەستیپێدەكرێت و هەمووان بەئاشكرا دەركیپێدەكەین كە مێَژوو ئەمەش دەنووسێتەوە بۆ نەوەكانی داهاتوو و وەك "خزمەتێكی نایابی"دیكەی كوردەكان بۆ عەرەبەكان دەگێڕدرێتەوە و باسدەكرێت لەبەرامبەریشدا رەنگە كورد هیچ دەستكەوتێكی سیاسیی وەدەستنەهێنێت لەلایەن عەرەبەكانەوە تەنها بە رەنج و تێكۆشانی خۆی و وەلانانی خزمەتكردن بە وڵاتێكیدیكە و نەتەوەیەكیدیكە نەبێت. وەرگێڕ.
سەرچاوە:
- سایتی: www.betnahrain.net
- سایتی: www.bethsuryoyo.com
22299 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |    
زیاتر
سەردەمێكی هاتوو بۆ كورد
ئه‌کره‌م مهیرداد
ژیاننامه‌ی مه‌حوی
ئاماده‌كردنی: گۆڤاری كۆچ
پشكوتنی دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخ
به‌رزان مه‌لا ته‌ها
كاره‌كته‌ره‌ ئایینییه‌كان له‌نێوان تێڕوانینی مه‌حوی وحافزی شیرازیدا
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
پێكهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان
هادی محه‌مه‌دی
پرۆفیسۆر دوكتۆر(ئیبراهیم ئه‌حمه‌د شــــــوان) :
ســــه‌ره‌تا كه‌"دیوانی مه‌حوی"م خوێنده‌وه‌ ده‌تگوت ده‌قێكی بێگانه‌ ده‌خوێنمه‌وه‌ و
گه‌ر راڤه‌كه‌ی مامۆستای موده‌ڕیس نه‌بوایه‌ تێینه‌ده‌گه‌یشتم.
كۆتایی دەوڵەتی شۆرشگێڕەكان
حەبیب محەمەد دەرویش
خوێندنه‌وه‌ی كتێبی
(الفكر العربی و صراع الاضداد)
شیروان كه‌ریم محه‌ممه‌د
مژمۆری چاوی شێخ ره‌زا و دیده‌ی رۆشنی مه‌وله‌وی
سونبولی ئایینی كاكه‌یی له‌ نێوان تێڕوانینه‌كانی
شێخ ره‌زا و مه‌وله‌ویدا
همایۆن ساحیب
رۆژئاوا ناسی
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
چاكشوێن و به‌دشوێنی شێخ ره‌زا
له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج
له‌ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی خۆرهه‌ڵاتناسیدا
د. مه‌حمود زه‌قزوق
وه‌رگێڕانی: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
شێخ ره‌زای تاڵه‌بانی كێیه‌ ؟
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د
ئاركۆن و ره‌خنه‌ی رۆژهه‌ڵاتناسی
ن. مه‌حمود عه‌زه‌ب
و. ئومێد تۆفیق
باسوخواسواسێكی شێخ ره‌زا له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا
حه‌كیم مه‌لا ساڵح
رۆژهه‌ڵاتناسی.. ده‌ركه‌وتن و ئامانجه‌كانی
نه‌ریمان عه‌بدوڵڵا
مامۆستای زانكۆ
شێخ ره‌زا شایه‌تحاڵێكی وریای سه‌رده‌می خۆی
ئه‌مین شوان
چینه‌كانی رۆژهه‌ڵاتناسان

كۆكردنه‌وه‌ی: عه‌بدولغه‌ففار حه‌میده‌
و: ئامانج عه‌بدولكه‌ریم
هاوكێشه‌كانی ده‌سه‌ڵات
كاتێك شـــــیعر هاوكێشه‌كان لاســــه‌نگده‌كات
شێخ ره‌زای سه‌ركز
شێخ ره‌زا و هێستره‌كه‌ی میر
ع. باخانی
له‌ ئیسلامی شوناسه‌وه‌ تا سیاسه‌تی باو
و: هه‌ردی مه‌هدی
جیهانگیری ‌و جیۆئه‌تنیكی ئێران
مامه‌ند رۆژه‌
بیندیتۆكرۆچه ‌و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: محمودسید عبدالله
دیموكراسییه‌ت و پرسی مافی كه‌مایه‌تییه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كان
جه‌لیل مرادی
هیگڵ و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
كریم مجتهدی
و:رۆژان سیفور
چه‌مكی كه‌مایه‌تی و پێناسه‌ی له‌ په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا
نووسنی: موه‌فه‌ق محه‌ممه‌د
وه‌رگێڕانی: بلال اسماعیل
موحسین محه‌مه‌د حسێن
و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: كۆچ
كه‌مینه‌كان وه‌ك چه‌مكێكی كۆمه‌ڵناسی
ئه‌رسه‌لان تۆفیق
فه‌لسه‌فه‌ى مێژوو لای تۆینبی
له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌: كارزان عه‌لی
بیركردنه‌وه‌ی ئیسلامیانه‌ ده‌رباره‌ی كه‌مایه‌تییه‌كان
سه‌ید محه‌ممه‌د حسێن فه‌زلوڵڵا
و / كارۆ عه‌لی
رۆڵی تۆبۆگرافیاله‌ ئاڕاسته‌كردنی
ره‌وتی مێژوولای ڤه‌رنان پرۆدیل
ئاماده‌كردنی: سامان حسین ئه‌حمد
كه‌مینه‌ ره‌گه‌زییه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بدا
نووسینی: نورانی هه‌دیه‌
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: هێمن مه‌حمود
كورد و
پێویستی به‌ زانستی رۆژئاواناسیی

حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
كێشه‌ی كه‌مینه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بی
نووسینی: محه‌مه‌د مێرگه‌سۆری
پیاویك له‌ عه‌قڵانیه‌ت و مه‌عنه‌ویه‌ت
خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ هزری سروش
پێشه‌كیه‌ك بۆ خوێندنه‌وه‌ی هزری سروش
موسعه‌ب ئه‌دهه‌م زه‌ڵمی
كورد:
ته‌وه‌ری جیۆپۆلیتیكی خۆرئاوای ئێران
به‌ ته‌ركیزكردن له‌سه‌ر روانگه‌ جیۆپۆلیتیكییه‌كان
م. رۆژه‌
خوێندنگه‌ رۆژهه‌ڵاتناسییه‌كان
‌و: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
كێشه‌ و گرفتی كه‌مینه‌كان له‌ جیهاندا
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د*
كوردناسی لای ئینگلیزه‌كان
سه‌ركه‌وت شه‌ریف ئیسماعیل
كێشه‌ی كه‌مینه‌ ره‌گه‌زی و ئایینی و نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست
ن/ حسقیل قوجمان
و: هێمن مه‌حمود
ساتێك له‌سایه‌ی
حه‌زره‌تی (مه‌ولانا خالید) دا
مه‌لا نه‌وزاد
که‌مینه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌کان
له‌نێوان خۆسه‌لماندن و په‌راوێزخستندا
حه‌سن حسێن
له‌یادی (233) ساڵه‌ی له‌دایك بونی
مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی شاره‌زووری دا
سه‌رنوسه‌ر
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010