سۆفیگه‌ری لای له‌تیف هه‌ڵمه‌ت و هه‌ندێك له‌ پله‌كانی سۆفیگه‌رێتی
شه‌مال جوبرائیل مه‌حمود
به‌شی یه‌كه‌م

هه‌مووان ئه‌و راستییه‌ باش ده‌زانن كه‌ شاعیرگه‌لێك له‌ مێژوودا توانیویانه‌ خۆیان له‌ لێواره‌كانی رێبازی سۆفیگه‌ری نزیكبكه‌نه‌وه‌، به‌ڵام هه‌ندێكیان نه‌بێت، ئه‌وانیدی نه‌یانتوانیوه‌ بچنه‌ قوووڵایی رێبازه‌كه‌وه‌ و هه‌موو ئه‌و ئه‌رك و فه‌رمان و به‌ندانه‌ی كه‌ ئه‌م رێبازه‌ داوایده‌كات جێبه‌جێبكه‌ن، یه‌كێك له‌و شاعیرانه‌ی كه‌ له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی بیسته‌مدا هاته‌ناو ده‌ستپێكی قۆناغه‌كانی شیعری كوردییه‌وه‌ و هه‌وڵی ئه‌وه‌یداوه‌ سۆفیگه‌رانه‌ له‌ رووداوه‌كان بكۆڵێته‌وه‌ (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت) بووه‌.
دید و تێڕوانینی شاعیر به‌رامبه‌ر به‌م رێبازه‌ به‌مجۆره‌یه‌: مه‌رج نییه‌ سۆفیگه‌ری له‌ دیدگایه‌كی ئایینییه‌وه‌ ته‌ماشابكه‌ین و هه‌ر بۆچوونێكیدیكه‌ی ده‌ره‌وی ئه‌م دیدگایه‌ به‌ ناڕاست بزانین، شاعیر پێیوایه‌ كه‌ ده‌شێت سۆفیگه‌رێتی حه‌قیقی له‌نێو ره‌وتێكی فه‌لسه‌فیدا به‌ سه‌رجه‌م ئاراسته‌ و ئامانج و مه‌به‌سته‌كانییه‌وه‌ شیبكه‌ینه‌وه‌، شاعیر مرۆڤ ده‌خاته‌ به‌ر پرسیار و سه‌رسوڕمان و له‌ بوون و پێكهاته‌كانیشی ده‌كۆڵێته‌وه‌، به‌ بۆچوونی ئه‌و زۆربه‌ی شوێنه‌كه‌وتووانی ئه‌و رێبازه‌ له‌ ئێستادا ناتوانن له‌ روانگه‌ی ئه‌م رێبازه‌وه‌ تێفكرن و ئه‌و قووربانیدانه‌ی كه‌ زاناگه‌لێكی ئایینی سۆفیگه‌ری فه‌لسه‌فی وه‌ك (حه‌لاج و سوهره‌وه‌ردی و ئیبن سه‌بعین) دایان له‌پێناو ئه‌م رێبازه‌دا بۆ سه‌رخستنی ئامانجه‌كانی خۆیان و گه‌یشتن به‌ خودا، به‌ڵام شاعیرێكی وه‌ك (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت) پێیوایه‌ كه‌ ده‌كرێت له‌نێو هه‌موو ره‌وته‌ فه‌لسه‌فییه‌كاندا به‌ جیاوازی له‌گه‌ڵ هه‌موو په‌یڕه‌و و پرۆگرامێكی ئایینی قسه‌له‌سه‌ر ئه‌م رێبازه‌ بكه‌ین.
به‌ بۆچوونی شاعیر له‌ ره‌وتی چه‌پی ماركسی لینینیدا ده‌توانین ئه‌م رێیبازه‌ به‌رجه‌سته‌بكه‌ین، شاعیر هیچ سنوورێكی بۆ نووسین نییه‌ ، وه‌ك تیرئه‌ندازێكی كارامه‌ تیره‌كانی ئاڕاسته‌ده‌كات، هه‌موو ئه‌و نیشانانه‌ ده‌پێكێت كه‌ خۆی مه‌به‌ستیه‌تی بێگوێدانه‌ هیچ كۆسپ و له‌مپه‌رێك كه‌ ده‌یانه‌وێت ته‌نگی پێهه‌ڵبچنن و رێگه‌ی لێبگرن، ته‌نانه‌ت شاعیر به‌گژ خه‌ون و خولیاكانی خۆشیدا ده‌چێته‌وه‌، هه‌ندێكجاریش یاخیده‌بێت و لاده‌دات له‌ شه‌ریعه‌ت و به‌ها و یاساكان و به‌رده‌وام جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ و بێترس و شه‌رم ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ مرۆڤ ئامێر نییه‌ و خۆی حه‌زه‌كانی ده‌كات به‌ ئامێر و قووولایی هه‌موو شوێن و كاتێكیان پێده‌پشكنێ‌، شاعیر مرۆڤ  و بوون و خودا پێكه‌وه‌ كۆده‌كاته‌وه‌ و سۆفیئاسا بچووكترین جیاوازی له‌نێوانیاندا ناكات، پێشیوایه‌ كه‌ مرۆڤ به‌رپرسیار نییه‌ له‌ ئه‌نجامدانی گوناهه‌كان كه‌ بریتینله‌ گوناهی پیرۆز، ئه‌وه‌ سروشته‌ كه‌ رێنیشانده‌رێتی و رێنماییده‌كات، ئێمه‌ی مرۆڤ ته‌نیا قووربانییه‌كین له‌م گه‌ردوونه‌دا و هیچیتر، وه‌ك ده‌روێشێكی بێحاڵ له‌نێو جه‌نگه‌ڵستانی رۆحی سه‌رابی ئه‌م بوونه‌وه‌رانه‌دا دێین و ده‌چین، ته‌نانه‌ت باڵنده‌كانیش سنووری فڕینیان دیاریكراوه‌، تا له‌ نهێنییه‌كانی ئاسمانی حه‌وته‌م تێنه‌گه‌ن، شاعیر پێیوایه‌ كه‌ ململانێیه‌كی كۆن و مێژینه‌ له‌نێوان ئه‌هریمه‌ن و خودادا هه‌یه‌ و پێشیوایه‌ ئه‌وه‌ كێشه‌ی نێوان مرۆڤه‌كان ده‌گه‌یه‌نێت له‌گه‌ڵ بووندا، شاعیر باوه‌ڕی به‌ هیچ به‌ها و باوه‌ڕێكی غه‌یبی و رۆحانی نییه‌، ئێمه‌ش لێره‌وه‌ زۆربه‌ی دیدگا و تێڕوانین و ئاڕاسته‌ی بیركردنه‌وه‌ قووڵه‌كان و تێفكرینه‌ به‌رده‌وامه‌كانی ئه‌م شاعیره‌ ده‌خه‌ینه‌ڕوو به‌وپه‌ڕی توانستمانه‌وه‌ هه‌وڵده‌ده‌ین له‌ رێی شیكردنه‌وه‌ و گفتوگۆی شیعره‌كانییه‌وه‌ ئامانج و مه‌به‌سته‌كانی شاعیر بخه‌ینه‌ڕوو، شاعیر وه‌ك سۆفییه‌كی وێڵ به‌رده‌وام به‌ دوای حه‌قیقه‌تدا ده‌گه‌ڕێ‌، رۆده‌چێت و ده‌مرێت و زیندووده‌بێته‌وه‌ وه‌ك بروسكه‌یه‌كی شین هه‌موو ئۆقیانووسێكی وه‌هم ده‌بڕێت و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ نێو واقیعی مرۆڤایه‌تی.
ئه‌و به‌رده‌وام هه‌وڵده‌دات له‌ نهێنییه‌كانی بوون تێبگات، ناترسێت و به‌رده‌وام پرسیارده‌كات، بۆ هه‌میشه‌ش چاوه‌ڕوانی وه‌ڵامده‌كات، ئه‌و وێڵگه‌رێكی هه‌میشه‌یی نێوجیهانی مه‌یخانه‌ و ته‌سه‌وفه‌، له‌گه‌ڵ جیهانی موتریبان و له‌گه‌ڵ زاهیدی نێوگۆشه‌ی مزگه‌وته‌كان ئارامده‌گرێ‌، ئه‌و به‌رده‌وام له‌نێو جیاوازییه‌كانی نور و مه‌عریفه‌دا وه‌ك مه‌كۆی جۆڵا ئه‌م سه‌روئه‌وسه‌ر ده‌كات، ئه‌و پرسیار له‌ هه‌موو شتێك ده‌كات، له‌ شوێنی خودا، له‌ بۆنی گوڵ، له‌ بێده‌نگی به‌رد، ئه‌و له‌ تێڕامانه‌كانیدا ده‌بێت به‌ دڵۆپێك ئاو و گڕكانێك مره‌كه‌ب ده‌خولقێنێت.
ئه‌و پێیوایه‌ هه‌موو رێگاكان ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر یه‌ك رێگا، به‌ بۆچوونی ئه‌و هه‌موو ده‌رگاكان یه‌ك ده‌روازه‌ و هه‌موو په‌نجه‌ره‌كانیش یه‌ك ده‌لاقه‌یان هه‌یه‌، ئه‌و هه‌میشه‌ و عاریفانه‌ وه‌ك سۆفییه‌كی وێڵ و سه‌ره‌ڕۆ فرمێسكی شیعر ده‌رێژێ‌ بۆ ئاشكراكردنی نهێنییه‌كانی ناوه‌ڕۆكی بوون، ئه‌و دژی قه‌ده‌غه‌كردنی پرسیاره‌، به‌ڵام پێده‌چێت هێند له‌ سنووری بیركردنه‌وه‌ی رامابێت كه‌ هه‌ندێكجار ئاماژه‌كان به‌ ماتماتیكی لێكبداته‌وه‌، ئه‌و كوشتنی هه‌ر گیانێك به‌ كوشتنی سروشت خۆی ده‌زانێت، ئه‌و پێیوایه‌ كه‌ ته‌نیا نوری خوایه‌ له‌ گوناهه‌ پیرۆزه‌كان پاكمانده‌كاته‌وه‌، ئه‌و كاتێك گوێی له‌ ناوه‌كانی خودا ده‌بێت به‌دمه‌ستی ده‌یگرێ‌ و حاڵده‌یباته‌وه‌ نێوباوه‌شی عیشق و عیرفان، ئه‌و سروشت به‌ تاوانباری سه‌ره‌كی ده‌زانێت له‌ جیاوازیكردن له‌نێوان چینه‌كاندا، ئه‌و پێیوایه‌ سروشت راوچییه‌، بكوژه‌ و له‌ موحیبه‌ت تێناگات هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌شه‌ كه‌ ته‌ختی كردگار به‌جێده‌هێڵێت، به‌ بۆچوونی ئه‌و دڵه‌كان هه‌موویان كوێرن و پێویستیان به‌ خوا هه‌یه‌ تا ده‌ریان بهێنێت له‌نێوان زه‌لكاوی بێئاگاییدا، لای ئه‌و ئافره‌ت حه‌قیقه‌تی بوونه‌، هه‌ربۆیه‌ باسكردنی ئه‌وان چێژێكی گه‌وره‌ و ترشۆكی پێده‌به‌خشێت، ئه‌و به‌ جه‌سته‌ و رۆح ئه‌وانی خۆشده‌وێ‌ و رووناكی ئه‌وان له‌ هزریدا خامۆشنابێت،ئه‌و به‌رده‌وام ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ نێوده‌فته‌ری یاده‌وه‌رییه‌كانی، هه‌میشه‌ ده‌چێته‌وه‌، پاشان ده‌نووسێت.
پێگه‌ی خودا له‌بوونی مرۆڤدا:
مرۆڤ هه‌وڵی ئه‌وه‌ده‌دات كه‌ به‌رده‌وام هێزێك له‌ سه‌رووی خۆیه‌وه‌ ئاگاداریبكاته‌وه‌ له‌ هه‌موو شتێك و له‌ هه‌موو روودانه‌ سروشتی و نادیاره‌كان، هه‌ندێك جاریش ده‌كرێ‌ مرۆڤ خودا لێكبچوێنێ‌ له‌گه‌ڵ پارچه‌یه‌ك رووناكی، كه‌ لێره‌دا شاعیر مه‌به‌ستیه‌تی، شاعیر ئاشنامانده‌كات به‌وه‌ی كه‌ هه‌موو نوری خودا به‌شدار و كارا نییه‌، ئه‌و به‌ تۆزقالێك بۆمان روونده‌كاته‌وه‌ كه‌ رۆڵی گرنگی خودا چییه‌ له‌ بوونی مرۆڤدا ئه‌و رووداوانه‌ش كه‌ هه‌ر مرۆڤیش ده‌بێته‌ هۆی روودانیان شاعیر ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات، كه‌ ده‌كرێت دوو خۆشه‌ویست رێبازی سۆفیگه‌ری بگرنه‌به‌ر و له‌ قوووڵایی عه‌تف و سۆزیاندا بۆ یه‌كدی ره‌نگبداته‌وه‌، به‌ڵام لێره‌دا خۆشه‌ویستی ئه‌و دوو ره‌گه‌زه‌ به‌رامبه‌ر بۆ یه‌كتری رێبازی سۆفیگه‌ری نییه‌.
ئه‌ویش مه‌به‌ستی ئه‌وه‌نییه‌، به‌ڵكو قسه‌ له‌سه‌ر پێشهات و رووداوه‌كانی دوای ئه‌م چیرۆكه‌ ده‌كات، كه‌ به‌ شكست كۆتاییدێت و مرۆڤ فێری ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌ دوای شوێن و مه‌كانه‌ت و پایه‌یه‌كیدیكه‌ بگه‌ڕێت له‌ بوونی خۆیدا، كه‌ ئه‌ویش خودایه‌، ئه‌گه‌ر له‌ پێشوودا به‌ هۆی چه‌ند هۆكارگه‌لێكی ئارامی و ئاسووده‌یی مرۆڤ و بیركردنه‌وه‌ی به‌شتگه‌لێكیدی بێسوود ره‌نگینه‌دابێته‌وه‌، ئه‌وا لێره‌دا ره‌نگده‌داته‌وه‌ به‌ خۆشه‌ویستی مرۆڤ به‌رامبه‌ر به‌ خودا، پایه‌ی مرۆڤ لای خودا و پایه‌ی خوداش له‌ جه‌وهه‌ر و ماهییه‌تی مرۆڤدا، له‌ سه‌ره‌تاوه‌ مرۆڤ له‌ رووكاریدا ره‌نگناداته‌وه‌، به‌ڵكو له‌ ناوه‌ڕۆكیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ده‌گرێ‌، پاشان به‌ هۆی هۆكاره‌ نه‌ستییه‌كانه‌وه‌ كه‌ به‌راوردده‌كرێ‌ له‌گه‌ڵ هه‌سته‌كاندا ئه‌م كاره‌ له‌ رووكاریدا ره‌نگده‌داته‌وه‌ و روخسار و ناوه‌ڕۆك رۆڵده‌بینن، هه‌روه‌كو له‌م شیعره‌ی شاعیردا ده‌رده‌كه‌وێت:
یه‌ك تۆزقاڵێكی نوری چوڕی خودا
كێوی تووری كرد به‌ ژێی خۆڵه‌مێش
یه‌ك تۆزقاڵێكی نووری چوڕی خوا
هه‌زاران گومڕا ده‌كا به‌ ده‌روێش
یه‌ك تۆزقاڵێكی ئه‌وینی له‌یلا
دڵی هه‌زاران مه‌جنوون پڕده‌كا
له‌ شیعری ژان و له‌ گڵۆڵه‌ی ئێش
ئه‌ی بۆ ئاگری هه‌وری هه‌ناسه‌ی
هه‌زاران ملیۆن برسی و ره‌شوڕووت
عه‌رشی خوا ناكات به‌ قه‌ره‌برووت! 1
ئه‌گه‌ر لێره‌دا بمانه‌وێت به‌ روویه‌كی عیرفانی قووڵه‌وه‌ دێڕی یه‌كه‌می ئه‌م هۆنراوه‌یه‌ لێكبده‌ینه‌وه‌، ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ مرۆڤ ناتوانێت به‌و چاوه‌ی كه‌ پێیبده‌ینه‌وه‌، ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ مرۆڤ ناتوانێت به‌و چاوه‌ی كه‌ پێی ده‌بینێت خودا ببینێت، وه‌ك ئه‌و رووداوه‌ی كه‌ هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ بۆمان گێڕدراوه‌ته‌وه‌ كه‌ موسا پێغه‌مبه‌ر ویستوویه‌تی خودا ببینێت، به‌ڵام خودا وه‌ڵامی ئه‌و داواكارییه‌ی نه‌داته‌وه‌ و داوایلێكردووه‌ كه‌ سه‌یری ئه‌و كێوه‌ بكات كه‌ كێوی تووره‌ و موسا له‌سه‌ری وه‌ستاوه‌، وه‌ك له‌م ئایه‌ته‌دا ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت:
( ولما جا‌و موسی لمیقاتنا و كلمه ربه قال رب أرنی أنڤر إلیك قال لن ترنی ولكن أنڤر إلی الجبل فإن استوقد مكانه فسوف ترنی فلما تجلی ربه للجبل جعله دكا وخر موسی صعقا فلما أفاق قال سبحنك تبت إلیك وأنا أول المۆمنین)2 .
هه‌روه‌ها شاعیر ده‌یه‌وێ‌ ئه‌وه‌ به‌ ئێمه‌ بڵێت كه‌ مرۆڤ ده‌شێ‌ له‌وه‌ گه‌وره‌تره‌ و توانا و كارامه‌یی ناوه‌وه‌ی مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌وڵبدات بسووتێ‌ بۆ ئه‌و كاره‌ی كه‌ ده‌یكات خولیای ته‌واوی هه‌بێت بۆ ونبوون، تا پێگه‌یه‌كی نادیار بۆ خۆی دروستبكات و بۆ ئه‌و پێگه‌یش پێویستی به‌ گه‌ڕانی به‌رده‌وام هه‌یه‌، به‌ڵام نه‌ك به‌ جه‌سته‌، به‌ڵكو به‌ رۆح و ده‌روون كاتێك ئه‌و تۆزقاڵه‌ یاخود ئه‌و پارچه‌یه‌ له‌ نوری خودا كه‌ كێوی توور ده‌كات به‌ ژێی خۆڵه‌مێش ده‌شێ‌ مرۆڤ لێره‌وه‌ ئامانجێكیدی بخاته‌ نێورێبازی گه‌ڕان به‌ دوای په‌یداكردنی پێگه‌ و پایه‌ی خودادا، تا ئه‌و كاته‌ی پێیده‌گات و ده‌گاته‌ یه‌قین، له‌نیوه‌ی دێری دووه‌مدا شاعیر زیاتر ده‌چێته‌ قووڵاییه‌وه‌ و ئێمه‌ش له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌بات كاتێك ده‌ڵێت:
یه‌ك تۆزقاڵێكی نوری چوڕی خودا
هه‌زاران گومڕا ده‌كا به‌ده‌روێش
یه‌ك تۆزقاڵێكی ئه‌وینی له‌یلا
دڵی هه‌زاران مه‌جنون پڕده‌كا
له‌ شیعری ژان و له‌ گڵۆڵه‌ی ئێش
ده‌كرێ‌ لێره‌شه‌وه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌بكه‌ین كه‌ مێژوو پشتی به‌ حیكایه‌ت و ئه‌فسانه‌گه‌لێكی جۆربه‌جۆر به‌ستووه‌، هه‌ر ئه‌و حیكایه‌ت و ئه‌و ئه‌فسانانه‌ش بووه‌ كه‌ بوونه‌ هۆی خوڵقاندنی داستانه‌ جۆربه‌جۆره‌ نه‌ته‌وه‌یی و ئایینییه‌كان، كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ كه‌له‌پور و كه‌لتور و فه‌رهه‌نگی مێژووی نه‌ته‌وه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ ئه‌مانه‌ بوون وایان له‌ مرۆڤ كردووه‌ كه‌ به‌ دوای رێبازێكی نوێدا بگه‌ڕێت كه‌ (سۆفیگه‌رییه‌) كه‌سانێك زۆر بیرده‌كه‌نه‌وه‌ و كاره‌ساتێك له‌ هزر و مێشك و ده‌روونیاندا ده‌خوڵقێت، وه‌ك هێزێك له‌ ناخه‌وه‌ هه‌ستیپێده‌كه‌ن كه‌ رووناكییه‌ك ده‌بینن، پاشان له‌ رووی ده‌روونی و رۆحییه‌وه‌ ناتوانن ئه‌مه‌ به‌رجه‌سته‌بكه‌ن، به‌ڵكو به‌ ده‌ربڕینی چه‌ند هاوارێكی گه‌وره‌ ده‌یانه‌وێت بیخه‌نه‌ڕوو كه‌ هێزێكی كارا له‌ بوونی مرۆڤدا ده‌خوڵقێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی ده‌روێشه‌كان قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كه‌ن، كه‌ خودا هێزێكی كارامه‌ی به‌وان به‌خشیوه‌ و ده‌توانن له‌شی خۆیان پاره‌پاره‌بكه‌ن و هیچ زیانێكی جه‌سته‌یی و ده‌روونیان پێناگات، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ده‌روێشه‌كانیش به‌شێكی گرنگ پێكده‌هێنن له‌ رێبازی سۆفیگه‌ری، ده‌شێ‌ ئه‌مانه‌ش له‌ رێی كه‌سانێكی كه‌مه‌وه‌ سوودیان له‌وه‌ وه‌رگرتبێ‌ و پاشان ئه‌وانیش، چووبێتنه‌ نێوقووڵایی بابه‌ته‌كه‌وه‌.
كاتێك مرۆڤ هه‌ست به‌ گوناهباری ده‌كات له‌به‌رامبه‌ركارێكدا شتگه‌لێك نه‌بێت په‌نای بۆ ببات و ئاسوده‌ی بكات، هه‌وڵده‌دات له‌ رێی گۆشه‌گیری و نامۆبوونه‌وه‌ به‌رپه‌رچی ئه‌و كاره‌بداته‌وه‌ كه‌ به‌رده‌وام له‌ هێزی نائاگای ده‌روونیدا هه‌سته‌كانی ئاگادارده‌كاته‌وه‌ و هه‌ست به‌ شه‌رمه‌زارییه‌كی رۆحی نامۆ ده‌كات، لێره‌وه‌ هه‌نگاوه‌كانی په‌یدابوونی پێگه‌ ده‌ستپێده‌كات، وه‌ك له‌ پێشدا باسمانكرد خۆشه‌ویستێك بۆ خۆشه‌ویستێكیدی ده‌شێ‌ بگاته‌ حاڵه‌تی خۆونكردن، شاعیر له‌م پارچه‌ شعیره‌ی سه‌ره‌وه‌دا ئاماژه‌شی به‌وه‌داوه‌، به‌ڵام سۆفیگه‌ره‌ كۆنه‌كان و ته‌نانه‌ت ئه‌و مرۆڤانه‌ی له‌ چاخه‌كۆنه‌كاندا ژیاون، هه‌ر له‌ قۆناغی پێشمێژووه‌وه‌ تا قۆناغی كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌ و ده‌ركه‌وتنی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م پێیانوابووه‌ (ئه‌و هێزه‌ی له‌نێوان دوو ره‌گه‌زدا به‌رجه‌سته‌ده‌بێت كه‌ ناوی خۆشه‌ویستی لێنراوه‌ ئه‌وه‌ هێزی خودایه‌، نورو رووناهی خودایه‌ كه‌ ده‌توانێت ئه‌مه‌ زیادبكات.3
ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ چیرۆكه‌ ئه‌فسانه‌ییه‌كه‌ی له‌یل و مه‌جنون بۆمانده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئه‌وان چۆن گه‌یشتوونه‌ته‌ حاڵه‌تێكی رۆچونی وه‌ها كه‌ له‌ دوای شكست بیر له‌ پێگه‌یه‌كیدیكه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ به‌ شێوازگه‌لێكی جۆربه‌جۆر ئه‌م چیرۆكه‌ گێڕدراوه‌ته‌وه‌ (له‌یل و مه‌جنون ناگه‌ن به‌ یه‌ك، كه‌ واته‌ مه‌جنون ده‌بێت پێگه‌یه‌كیدیكه‌ بۆ خۆی بدۆزێته‌وه‌ كه‌ خودایه‌).4، شاعیر له‌ رێی خۆشه‌ویستی له‌یل و مه‌جنونه‌وه‌ عیشق و خۆشه‌ویستی تێكه‌ڵكردووه‌، ئه‌و مه‌جنوونه‌ی لێره‌دا شاعیر مه‌به‌ستیه‌تی ده‌شێت كه‌سێك بێت سۆفیگه‌رانه‌ له‌ عیشقی خودادا ده‌سووتێت، ده‌شێت دوودڵ كه‌ سووتاون بۆیه‌كدی له‌ پاش مردن بۆ هه‌میشه‌ سه‌فه‌رێكی ئه‌به‌دی رێگه‌یان بێت و پێكه‌وه‌ بگه‌ن به‌خودا، ئه‌مه‌یه‌ گه‌ڕان به‌ دوای حیكمه‌ته‌كانی ژیان و بوون.
شاعیر ده‌یه‌وێت بگاته‌ حه‌قیقه‌تی واتای ژیان له‌ رابردوودا و گرنگیی بوون له‌ ئێستادا و ناوه‌ڕۆكی مه‌عریفه‌ت له‌ داهاتوودا، هه‌ربۆیه‌ به‌ شێوازگه‌لێكی جیاواز ئه‌مه‌ ده‌خه‌نه‌ڕوو، شاعیران به‌ شعیره‌كانیان و ئه‌دیبان به‌ گشتی له‌ رووی چه‌ند ژانرێكی ئه‌ده‌بی و فیكری جۆربه‌جۆره‌وه‌ ئه‌مه‌ ده‌خه‌ڕوو، به‌ڵام كه‌سانێك خۆیان ده‌كه‌نه‌ قووربانی به‌دیهێنانی ئه‌م ئامانجه‌ و هیچ كارێك ناكه‌ن بۆ كه‌سانیدیكه‌، به‌ڵكو خۆیان هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن كه‌ خودا بدۆزنه‌وه‌ و خۆیان له‌ودا به‌رجه‌سته‌بكه‌ن و ئه‌ویش له‌ خۆیاندا به‌رجه‌سته‌بكه‌ن، تا ئه‌وكاته‌ی هه‌ردووكیان ده‌بن به‌ یه‌ك، شاعیر لێره‌دا خوێندنه‌وه‌یه‌كی قووڵی بۆ كه‌سانێكی وه‌كو (مه‌نسوری حه‌لاج و بایه‌زیدی بوستامی و سوهره‌وه‌ردی و روناكبیرێكی گه‌وره‌ی وه‌كو مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی.. هتد5) كردووه‌. شاعیر كه‌سانی وێلگه‌ر به‌ كه‌سانی خێربه‌خش له‌ ئازار و ئازارچێژی به‌رده‌وام له‌ گه‌شته‌ ئه‌به‌دی و ناكۆتاییه‌كاندا ده‌خاته‌به‌رچاوی یه‌قین و روئیه‌ی قه‌لبی ئێمه‌، له‌ كۆتایی ئه‌م شیعره‌دا ده‌ڵێت:
ئه‌ی بۆ ئاگری هه‌وری هه‌ناسه‌ی
هه‌زاران ملیۆن برسی و ره‌شوڕووت
عه‌رشی خوا ناكا به‌ قه‌ره‌برووت!
له‌م دێره‌ی سه‌ره‌وه‌دا ده‌كرێت بڵێین له‌ رووی عیرفانییه‌وه‌ شاعیر خودا به‌ تاوانبارێكی گه‌وره‌ و پێشلێلكاری رووكار و ناوه‌ڕۆكی سه‌رجه‌م مافه‌كانی مرۆڤ ده‌زانێت، كه‌ به‌رده‌وام ئازار به‌شێكی گه‌وره‌ی له‌ ژیانیاندا پێكهێناوه‌، لێره‌دا شاعیر هانمانده‌دات كه‌ وێڵگه‌رێكی هێمن و ژیرانه‌ و پڕ له‌ تێفكرینه‌وه‌ ببین به‌ وێڵگه‌رێكی شێلگیر و دژی خوا، تا ئه‌وكاته‌ی وه‌ڵامی سه‌رجه‌م پرسیاره‌ نادیاره‌كانمان ده‌داته‌وه‌، بوون و نه‌بوونی ئه‌و ده‌بێت روونبكه‌ینه‌وه‌، گه‌رچی بۆشمان گرنگ نییه‌ به‌ڵام بۆمان گرنگه‌ تا بۆی بسووتێین، له‌و دوو دێره‌ دژیه‌كه‌دا، له‌و دوو وشه‌ هاوچوونییه‌كه‌دا، سه‌دان هه‌زار و ملیۆنان كه‌س له‌م جیهانه‌دا ده‌یانه‌وێت له‌و حه‌قیقه‌ته‌ تێبگه‌ن كه‌ خودا چییه‌ و گرنگی چییه‌ و بوونی چییه‌؟ له‌ ژیانی ئێمه‌دا، تا ئێمه‌ش بوێرانه‌ به‌رجه‌سته‌یبكه‌ین و ئه‌وه‌ روونبكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌وداین و ئه‌و له‌ئێمه‌دایه‌، وه‌ك ئه‌رستۆ باسیده‌كات و ناوه‌ڕۆكی بابه‌ته‌كه‌ی بریتییه‌له‌وه‌ی (خوا ئه‌و هێزه‌یه‌، كه‌ خۆی ناجووڵێت، به‌ڵام بزوێنه‌ر و جوڵێنه‌ری گشت شته‌كانه‌، واته‌ هه‌رشتێك بگری له‌ سروشتدا به‌شێك له‌ هێزی خودای تێدایه‌)6 هه‌روه‌ها شاعیر هانی ملیۆنان ره‌شوڕووتی سه‌رزه‌وی ده‌دات كه‌ راپه‌رینێك یاخود یاخیبونێكی گه‌وره‌، به‌ڵام به‌ مانا ته‌سه‌وفه‌كه‌ی، واته‌ عیرفانییه‌ت و گۆشه‌گیری و خۆونكردن رۆبچن و عه‌رشی خوا بسووتێنن له‌ تۆڵه‌ی هه‌موو ئه‌و ئازارانه‌دا كه‌ تووشیان هاتووه‌.
شاعیر هه‌ر به‌وه‌شه‌وه‌ ناوه‌ستێت و پرسیارده‌كات و ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ به‌رچاوی ئێمه‌ و به‌وه‌ ئاشنامانده‌كات كه‌ ده‌شێت پرسیاره‌ بێوه‌ڵامه‌كانی مرۆڤ و ترسی به‌رده‌وامی مرۆڤ هه‌ڵچوونێكی گه‌وره‌ ئه‌نجامبدات و به‌ شێوه‌یه‌كی وه‌ها ترسناك و سامناك و بێئه‌ندازه‌ خودا تووڕه‌بكات كه‌ عه‌رشی خۆی به‌جێبهێڵێت، وه‌كو له‌م نموونه‌یه‌ شیعرییه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت:
پرسیارێكیدی
ئه‌گه‌ر رۆژی
خوای هه‌زاران ملیۆن ساڵ بێده‌نگ
تووڕه‌ببێ‌ و
عه‌رشه‌كه‌ی خۆی به‌جێبێڵێ‌
ده‌بێ‌ له‌سه‌ر زه‌ناری كامن ماهه‌وه‌
له‌پێناوی چ چینێكدا
دژی كامه‌ شه‌وه‌زه‌نگ
په‌لاماربداته‌ تفه‌نگ؟7
مه‌به‌ستی شاعیر لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خودا دوای به‌جێهێشتنی عه‌رشه‌كه‌ی له‌ چ شوێنێكی سه‌ر ئه‌م زه‌مینه‌ یاخود ئاسمان یاخود ئه‌و كیشوه‌رانه‌ی كه‌ هێشتا ئێمه‌ به‌ چاوی ناوه‌وه‌ پێینه‌گه‌یشتووین بووه‌ستێت و هه‌موو توانا و كارامه‌یی شه‌ڕه‌نگێزانه‌یی خۆی به‌رامبه‌ر به‌ مرۆڤ به‌كاربێنێت، به‌ڵام پێویسته‌ ئێمه‌ ده‌ستپێشخه‌ربین و بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و پێگه‌یه‌ هه‌وڵی به‌رده‌وامبین، به‌ڵام ئه‌گه‌رهات و شه‌ڕه‌نگێزانه‌ ره‌فتاریكرد بیكوژن، به‌ڵام كوشتنێك كه‌ جارێكیدیكه‌ هیچ هێزێكی خودایی و شه‌یتان نه‌توانێت رۆحی بكات به‌ به‌ردا، تا گه‌شته‌كه‌ی ئێمه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی پێگه‌ی خودا له‌ بوونی خۆماندا درێژه‌بكێشێت و رێی كه‌ناره‌كانمان لێنه‌گیرێت به‌ ته‌م و غوباری خۆڵه‌مێشی كۆتانه‌هاتووی خودای نادیار، وه‌ك له‌ پێشوودا باسمانكرد سه‌ره‌تاكانی ده‌ستپێكردنی عیشق و ته‌سه‌وف له‌ خۆشه‌ویستی ره‌گه‌زی به‌رامبه‌ره‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ هاوچونییه‌ك یه‌كتریان خۆشده‌وه‌ێت، ئه‌مه‌ی له‌ شیعری ژماره‌دا به‌ جوانی روونكردووه‌ته‌وه‌:
ژماره‌
كه‌ من و تۆ یه‌كده‌گرین
ده‌بین به‌ سیان
ماچ و تۆ و من
كه‌ من و تۆ یه‌ك جێدێڵین
ده‌بین به‌ چوار
تۆ و ته‌نیایی
من و ئازار.. 8
لێره‌دا شاعیر ئاشنامانده‌كات به‌وه‌ی كاتێك هێزی پێگه‌ی خودا به‌كارده‌هێنرێت و له‌ ناوه‌ڕۆكماندا ره‌نگده‌داته‌وه‌، ده‌شێت ته‌نیا هێزی ئه‌و عاتیفه‌ی بۆ یه‌كدی زیادبكات، له‌ عاتیفه‌وه‌ بگه‌ین به‌ نامۆبوون، به‌ڵام كاتێك كه‌ هێزی چاكه‌ی خودا رۆڵی نامێنێت له‌ ژیانی ئێمه‌دا و ناتوانین وه‌ك پێگه‌یه‌كی به‌هێز به‌كاریبێنین و هێزی خراپه‌ی ئه‌هریمه‌نی جێگه‌یده‌گرێته‌وه‌، ئه‌وكات ره‌گه‌زی به‌رامبه‌ر ئازارێك و هاوڕه‌گه‌زیدیش ئازارێكیدی ده‌خوڵقێنێت كه‌ ئازاری ئه‌میان چێژوه‌رگرتنه‌ له‌ ئازار و ئازاری ئه‌ویشیان ته‌نیاییه‌.
دیسان له‌ نموونه‌یه‌كیتردا شاعیر ده‌یه‌وێت ئه‌وه‌ بخاته‌ نێوده‌روونی ئاگایی ئێمه‌وه‌ كه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی پێگه‌ی خودا ماوه‌یه‌ك پێویستیمان به‌ ده‌روونی نائاگا هه‌یه‌، هه‌روه‌كو سگیمۆند فرۆید ده‌ڵێت:
(ئه‌و داهێنانه‌ی كه‌ ئێمه‌ ده‌یكه‌ین به‌تایبه‌ت داهێنانی نامۆ و گۆشه‌گیره‌كان، ئه‌وانه‌ی كه‌ نامۆبوون و نایانه‌وێت ئه‌وه‌ی كه‌ خۆیان هه‌یانه‌ بیگه‌یه‌نن به‌ شێوازێكی گشتی، له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌ كه‌سانی تووشبوو به‌ شیزوفرینیا و شێتگیری نێوكۆمه‌ڵگه‌ له‌به‌رچاوده‌گیرێ‌).9 شاعیر ده‌یه‌وێت فێرمانبكات كه‌ عاشقان دوای خه‌وێكی قووڵ به‌ دوای دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و پێگه‌یه‌دا ده‌گه‌ڕێن، ده‌شێت پێگه‌ی واتایی به‌هێزتربێت له‌ پێگه‌ی به‌رجه‌سته‌ كه‌ شاعیر لێره‌دا روونیده‌كاته‌وه‌:
زه‌وی له‌ ئاسمان خۆشتره‌
كه‌ خه‌و ره‌شماڵ بۆ عاشقان هه‌ڵده‌دات
كه‌ پێڵوی مۆسیقای دارستان
ماندوێتی قوورسده‌كات
خوا له‌ ئاسمان دێته‌خواره‌وه‌ و
له‌ شه‌قامه‌كانی زه‌ویدا
پیاسه‌ده‌كات.. ئه‌وه‌تا شوێنپێكانی
نوری لێهه‌ڵده‌قووڵێ‌!10
لێره‌دا شاعیر ته‌واوی مانای ده‌روونی ئاگایی و به‌راوردی حاڵه‌تی نه‌سته‌كییه‌وه‌ روونده‌كاته‌وه‌ كه‌ زیاتر مرۆڤ رووبه‌ڕووی سووتانی ناوه‌كی ده‌كاته‌وه‌، پاشان خوا دێته‌خوارێ‌ و پاشگه‌ڕانه‌وه‌ی له‌ شیۆنپێكانی خۆی پارچه‌پارچه‌ نور به‌جێده‌هێڵێت، ده‌شێت هه‌ر ئه‌و تۆزقاڵه‌ نورانه‌ بن كه‌ ده‌چنه‌ ناخی ئه‌و عاشقانه‌ی كه‌ وه‌كو سۆفیگه‌رێكی وێڵ به‌ دوایدا ده‌گه‌ڕێن و ده‌یانه‌وێت چێژی لێببینن، به‌شێك له‌ رۆحی خودا بۆ خۆیان وه‌ك خۆراكێكی به‌رده‌وام به‌كاربهێنن، ده‌توانین لێره‌دا بڵێین هه‌موو پارچه‌ نوره‌كان یه‌كبگرن و ببن به‌ یه‌ك نور، یه‌ك رووناهی، یه‌ك خودا.
شاعیر وه‌ك سۆفیگه‌رێك ده‌یه‌وێت بمانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ مێژوویه‌كی دوور له‌ حه‌قیقه‌ت بۆ ئه‌و كاته‌ی خوا مرۆڤی تیادروستكرد، ده‌شێت خوا فێڵێكی گه‌وره‌ی له‌ مرۆڤ كردبێت، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خوا له‌ سروشتی خۆی به‌شی مرۆڤه‌كانی نه‌داوه‌، به‌ڵكو سروشتێكی تایبه‌تی به‌ مرۆڤه‌كان خوڵقاندووه‌، هه‌ر خۆیه‌تی زانا به‌كرده‌وه‌ و ره‌فتاریان، هه‌ر خۆیه‌تی تاوانباریانده‌كات به‌ خراپه‌كار و دوور له‌ ره‌حمه‌تی خۆی ئه‌ژماریانده‌كات، تاوانباریانده‌كات به‌خراپه‌كارو دوور له‌ ره‌حمه‌تی خۆی ئه‌ژماریانده‌كات.
عیرفانانی نێو به‌حری ناكامبوون، ده‌یانه‌وێت له‌م نهێنییه‌ قووڵه‌ی خودا تێبگه‌ن، كه‌ ئه‌مه‌ فێڵه‌ یا جوانی؟ هه‌روه‌ها سۆفیگه‌ره‌كان نایانه‌وێت له‌ سروشتی ئاده‌م بن، چونكه‌ سروشتی ئاده‌م سروشتی مرۆڤه‌ ئێمه‌ ده‌گه‌ڕێێنێته‌وه‌ بۆ سروشتی خودا، لێره‌دا ده‌كرێت رێبازی سۆفیگه‌ری عیرفانه‌كان فێری ئه‌وه‌ بكات، كه‌ خودا له‌ بوونی ئه‌وانه‌دا ره‌نگناداته‌وه‌ كه‌ په‌ناده‌به‌نه‌به‌ر گوناهی پیرۆز، ده‌شێت لێره‌دا ئاده‌م خاوه‌نی فێڵه‌كه‌ بێت و خوداش لێیبه‌ده‌ربێت، ئێمه‌ ده‌بێت به‌رده‌وام هه‌وڵبده‌ین بگه‌ین به‌ خوا، تا خوڵقێنراو ئه‌فرێزاوی ده‌ستی خودا نه‌توانێت به‌ره‌و لاریمان به‌رێت ئێمه‌ش و خودا و له‌گه‌ڵ ئه‌ودا هه‌میشه‌یی ده‌مێنینه‌وه‌، ئه‌ویش له‌گه‌ڵ ئێمه‌دا ده‌مێنێته‌وه‌ و هه‌موو رێگاكانی نێو به‌حری ئارامی ناكامبوون به‌ پیاسه‌ ته‌ی ده‌كات. ده‌توانین نموونه‌یه‌ك بۆ ئه‌م گفتوگۆ عیرفانییه‌ی سه‌ره‌وه‌ بهێنینه‌وه‌ كه‌ شاعیر ده‌ڵێت:
خوای مه‌زن
ئاده‌می فێری هه‌موو ناوه‌كان كرد
ئاده‌میش
ئێمه‌ی فێری هه‌موو گوناهه‌ پیرۆزه‌كان كرد..11
دواتر شاعیر داوامان لێده‌كات له‌ بێده‌نگی رابمێنین، پێیوایه‌ بێده‌نگی به‌شێكه‌ له‌ بوونی خودا و خوداش به‌شێكه‌ له‌ بوونی مرۆڤ، هه‌ر له‌ بێده‌نگییه‌وه‌ ده‌توانین چییه‌ پێشوه‌خته‌كانی خودا ببیستین، شاعیر لێره‌دا له‌ رێی پێنوسه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌چێته‌ نێوقوووڵایی بێده‌نگییه‌وه‌ و ده‌نووسێت:
ئه‌و تاشه‌به‌ردانه‌ی ئه‌و لووتكه‌یه‌
چه‌ند بێده‌نگ
ده‌ڵێی گوێیان
بۆ چییه‌ی خوا شلكردووه‌؟
پاشان شاعیر له‌ قوولایی هۆنراوه‌كانییه‌وه‌ ده‌یه‌وێت سۆفیگه‌ری راسته‌قینه‌مان پێبناسێت، ئه‌وانه‌ش ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ حیكمه‌تی گوڵ لێكده‌ده‌نه‌وه‌ و به‌ بۆنه‌كه‌ی سه‌رسامده‌بن، گوڵ جوانترین ئاوازی بوونه‌، هۆكارێكه‌ بۆ پێگه‌یاندنی دڵه‌كان، ته‌نها دیارییه‌كه‌ سروشت به‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌وه‌ پێشكه‌شمانده‌كات، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌و فره‌ڕه‌نگی و جۆراوجۆری بۆنه‌دا كه‌ ئارامی ده‌به‌خشنه‌ مرۆڤ، وای لێده‌كه‌ن سروشتی خۆشبوێت و سه‌رسامبێت به‌ كاری خودا، بۆچی ده‌بێت ئه‌م هه‌موو جوانیانه‌ بمرن، یان گوڵه‌كان بۆ سه‌فه‌رێكی ئه‌به‌دی ده‌كه‌ن؟ شاعیر له‌م هۆنراوه‌یه‌دا كاری گه‌ڕانه‌ به‌ شوێن حیكمه‌ته‌كانی شكستی گوڵدا، به‌ڵام ئه‌ویش لای روون نییه‌ كه‌ ئه‌م شكسته‌ یان سه‌ركه‌وتن، ده‌شێت هه‌موو گوڵه‌كانیش سۆفیگه‌ر بن، جیاوازی له‌نێوان مرۆڤی سۆفیگه‌ر و گوڵی سۆفیگه‌ردا ئه‌وه‌یه‌: مرۆڤی سۆفیگه‌ر پاش مردنی ئه‌گه‌ر پێگه‌شی دۆزیبێته‌وه‌ كه‌ خودایه‌، به‌ڵام جه‌سته‌ی بوونه‌وه‌ره‌كانی سه‌رزه‌مین له‌ رێی ئه‌و بۆنه‌ ناخۆشه‌وه‌ كه‌هه‌یه‌تی هه‌راسانده‌كات، گه‌رچی رۆحیشی بۆنخۆش بێت، به‌ڵام گوڵی سۆفیگه‌ر به‌ جه‌سته‌ و رۆح جوانی و بۆنی خۆی له‌ده‌ستنادات، بۆنی خودا و بۆنی گوڵ له‌یه‌كده‌چن، هه‌روه‌ها ره‌نگ و ده‌نگ و هه‌ناسه‌ و جووڵه‌شیان هاوتای یه‌كه‌، خودا له‌ سروشتی خۆی به‌شی گوڵی داوه‌، به‌ڵام به‌شی مرۆڤی نه‌دا، شاعیر ئاشنامانده‌كات به‌ بۆنی خۆشی گۆڕستانه‌كانی گوڵه‌كان، گوڵه‌كانیش ده‌سووتێن و سه‌فه‌رێكی ئه‌به‌دی ده‌كه‌ن به‌ راموسین له‌گه‌ڵ پێگه‌ی خوادا، هه‌روه‌كو شاعیر له‌م نموونه‌یه‌دا روونیكردووه‌ته‌وه‌:
خوایه‌ گیان
ئه‌م هه‌موو گوڵه‌ له‌كوێوه‌ دێن
خوایه‌ گیان
ئه‌م هه‌موو گوڵه‌ له‌كوێ‌ ده‌مرن
ده‌بێ‌ گۆڕستانی گوڵ
چه‌ند بۆنخۆشبێ‌؟
دواتر شاعیر وامانلێده‌كات كه‌ په‌یامی خۆشه‌ویستی له‌گه‌ڵ خودادا بگۆڕینه‌وه‌، شاعیر پێیوایه‌ كه‌ خودا ئارامگه‌یه‌كی هه‌یه‌ تا میوانداری عاشقانی تێدابكات، به‌ڵام ئه‌و په‌یژه‌یه‌ی كه‌ ئێمه‌ ده‌گه‌یه‌نێته‌ عه‌رشی خودا ونبونمانه‌ له‌ پێگه‌دا، تا زیاتر قووڵببنه‌وه‌ زیاتر ده‌توانین پله‌یه‌ك له‌و په‌یژه‌یه‌ ببڕین كه‌ ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌و، تا ئه‌مینداری له‌گه‌ڵ خودادا بكه‌ین و له‌ قووڵایی هه‌ست و سۆز و مه‌عریفه‌مانه‌وه‌ نوێژبكه‌ین، نوێژی ئێمه‌ش لاواندنه‌وه‌ی خودایه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی پێگه‌، گه‌یشتن به‌ پایه‌ی خودا گه‌یشتنه‌ به‌و ئارامگه‌یه‌.
خودا له‌ رووناكی پێكهاتووه‌، ئه‌و په‌یژه‌یه‌ش كه‌ پێیدا سه‌رده‌كه‌وین بۆ لای خودا ده‌بێت پارچه‌یه‌ك بێت له‌ نوری هه‌ڵقووڵاوی خودا، ته‌نها شتێك بمانگه‌یه‌نێت به‌و رووناكییه‌ی خودا سۆزه‌، سۆز بۆ خودا نه‌ك بۆ كه‌سیدی، ئه‌و سۆزه‌ش نوێژه‌، به‌ڵام ئه‌و نوێژه‌ ته‌نها عاشقان ده‌توانن ئه‌نجامیبده‌ن، له‌ رێی ئه‌م نوێژه‌وه‌ به‌سۆزه‌وه‌ ده‌گه‌ینه‌ خودا.
فریشته‌كانی خودا كه‌ له‌ ئێمه‌ عاشقترن بۆ خودابوون پێشوازیمان لێده‌كه‌ن، هه‌روه‌ك له‌م نموونه‌ شیعرییه‌دا به‌رچاومان ده‌كه‌وێت :
نوێژ
په‌یژه‌یه‌كه‌ له‌نور
عاشقانی پیاده‌چن
بۆ لای خوا
خوا ته‌نها میوانداری
عاشقان ده‌كات14
ئه‌گه‌ر سه‌یربكه‌ین له‌ تێكستێكیتردا شاعیر له‌ كوشتنی رۆحه‌كان دوورمانده‌خاته‌وه‌، پێیوایه‌ كوشتنی هه‌ر گیانێك كوشتنی خودا خۆیه‌تی، كوشتنی خوداش كوشتنی بوونه‌، هه‌موو هێزێكی ئه‌هریمه‌ن ده‌بێت له‌ جه‌سته‌ و ده‌روونماندا بكوژین، تا خۆمان بپارێزین له‌ كوشتنی به‌شه‌كانی رۆحی خودا، به‌ ده‌م بانگه‌وازی خوداوه‌ بچین بێسڵه‌مینه‌وه‌ و دوودڵی، چونكه‌ بانگه‌وازی خودا بانگه‌وازی بوونه‌، بوون و خوداش دوو پێگه‌ی هاوشێوه‌ن له‌ ئێمه‌دا، هه‌روه‌كو شاعیر له‌ زمانی خامه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌نووسێت:
راو
چ بكه‌م من لێره‌دا
چبكه‌م
وا بانگده‌دات
نازانم له‌ نوری خوادا
خۆم بشۆم
یا له‌گه‌ڵ
شه‌یتاندا
بۆ راوه‌ ماسی
بڕۆم! 15
هه‌ریه‌ك له‌ ئێمه‌ پێویستی به‌ ئارامگه‌یه‌ك هه‌یه‌، بۆچوونی شاعیر له‌ شیعرێكیتردا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌رج نییه‌ ئه‌و ئارامگه‌یه‌ چییه‌ و چۆنه‌ و له‌كوێیه‌؟ به‌ڵكو ئه‌وه‌ مه‌رجه‌ له‌كام كیشوه‌ری بیركردنه‌وه‌ی ئێمه‌دایه‌، ئه‌گه‌رچی درزی وشه‌یه‌كیش بێت، درزی وشه‌یه‌ك به‌سه‌ بۆ پشوو به‌سه‌ بۆ تێفكرین، شاعیر سه‌یركردنی ئه‌ستێره‌ و هه‌ساره‌كانی ئاسمان به‌ خودا ده‌زانێت، له‌كاتێكدا چاوی مه‌عشوقه‌یه‌ك ئه‌ستێره‌ی پێببه‌خشێت، بوونی پێببه‌خشێت، خودای لا جوانتر بكات، فێریبكات پێشوازی له‌ ده‌روازه‌كانی مردن بكات، له‌نێو گۆڕدا به‌ ئارامی له‌نگه‌ربگرێ‌، شاعیر وه‌ك مامۆستایه‌ك په‌روه‌رده‌مانده‌كات كه‌ ئایین هیچ نییه‌، بێجگه‌له‌ ترس، ترسیش كۆمه‌ڵێك پرسیاری بێبنه‌ما ده‌گرێته‌وه‌، ئێمه‌ش ده‌روێشانه‌ به‌ دوای خۆشه‌ویستیدا ده‌گه‌ڕێین، ئاشتی و ئاشتبوونه‌وه‌مان بۆ خۆشده‌وێت، جوانیمان خۆشده‌وێت، هه‌نگمان خۆشده‌وێت تا له‌نێو شانه‌كانیدا به‌ ئارامی بنووین، خودامان خۆشده‌وێت تا حیكمه‌تی هه‌ڵوه‌رینی گه‌ڵاكانمان بۆ شیبكاته‌وه‌ له‌ ئامێزی دێڕه‌كانیدا شاعیر ده‌ڵێت:
ماڵ
من ماڵم بۆچییه‌
له‌ درزی وشه‌یه‌كدا
جێمده‌بێته‌وه‌
من ئاسمانم بۆچییه‌
چاوی كچێك
ئه‌ستێره‌م پێده‌به‌خشێ‌
من ئاسمانم بۆچییه‌
ده‌روێشی خۆشه‌ویستیم! 16
دواتر شاعیر به‌ نموونه‌یه‌كیتر ئاشنامانده‌كات و به‌ سنه‌وبه‌ری ته‌مه‌ندا باڵامان پێده‌كات، ته‌مه‌ن به‌ دیوارێكی له‌بننه‌هاتووی نه‌گبه‌تی و ناكۆتا ده‌خه‌مڵێنێ‌، به‌ دوای پێگه‌ی حه‌قیقه‌تی خودادا ده‌گه‌ڕێ‌، سروشت حه‌قیقه‌تی بوونه‌ و بوونیش حه‌قیقه‌تی ئافره‌ته‌، كه‌ واته‌ ئافره‌ت حه‌قیقه‌تی بوون و سروشته‌، لێره‌دا شاعیر ئافره‌ت به‌ به‌شێكی گرنگ له‌ رۆحی خودا ده‌زانێت، له‌ رێی خۆشه‌ویستی ئافره‌تێكه‌وه‌ ده‌گاته‌ خودا، عاریفانه‌ ده‌نووسێت:
چ بكه‌م له‌پاڵ ئه‌م ته‌مه‌نه‌دا
كه‌ ده‌ڵێی دیواری چینه‌
ده‌می ئافره‌تێك ده‌دزم و
ده‌یكه‌م به‌ په‌نجه‌ره‌ و
له‌ دووره‌وه‌ سه‌یری خوا ده‌كه‌م17
شاعیر به‌ره‌و قووڵایی ده‌مانبات، تا چیتر له‌گۆنه‌كه‌وین، تێگه‌یشتن له‌ لاڵه‌كان به‌سه‌ بۆ ره‌تكردنه‌وه‌ی بێده‌نگی، شاعیر لێره‌دا ده‌نگی باڵنده‌یه‌كی نه‌خشاندووه‌ جیاوازی ئێمه‌ و لاڵێك ئه‌گه‌ر ئه‌و باڵنده‌یه‌ له‌ قه‌فه‌ز رزگارده‌كه‌ین، له‌ زیندانی ناكامڵییه‌وه‌ به‌ره‌و ئازادی كامڵبوون كه‌ هاوار و ناڵه‌یه‌ بڕۆین، شاعیر لاڵه‌كان به‌ وانه‌بێژی ئێمه‌ ده‌زانێت، به‌ڵام ده‌بێت خۆمان هه‌ستی پێبكه‌ین، ئه‌وان هه‌ست به‌مه‌ناكه‌ن، له‌ رێی زمانه‌وه‌ ده‌توانین بانگه‌وازی پێگه‌ی خودا بكه‌ین كه‌ بوونه‌ شاعیر ئه‌و وتوێژه‌ بێئه‌نجام و گێلانه‌ی چه‌نه‌بازه‌كان وه‌لاده‌نێت، كه‌ ده‌یانه‌وێت هه‌زاران هه‌نگاو به‌ره‌و جیهانی ناكامڵی كه‌ جیهانی هۆڤی خورافاته‌، له‌م حاڵه‌ته‌شدا داوامان لێده‌كات بێده‌نگی هه‌ڵبژێرین فێرمانده‌كات به‌ هێمنی لێوانلێوبین له‌ عیشقی خودا، تازیاتر له‌ هزر و بوونی ئێمه‌دا بچه‌سپێت، ئه‌مه‌ش ته‌نها له‌ رێگه‌ی په‌یوه‌ندی ئێمه‌ و خواوه‌ كاری پێده‌كرێت، وه‌ك له‌م نموونه‌یه‌دا دیاره‌:
ئایه‌تی وانه‌
له‌ لاڵه‌وه‌ فێربووم
كۆتری ده‌نگم
نه‌خه‌مه‌ قه‌فه‌زه‌وه‌
له‌ چه‌نه‌ بازه‌وه‌ فێربووم
به‌بێده‌نگی
نوێژی عه‌شق و یاخیبوون و
گوناهی سۆفیانه‌ بكه‌م! 18
له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا شاعیر جۆره‌ هه‌ستێكی ته‌واو لای ئێمه‌ی خوێنه‌ر دروستده‌كات، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نه‌خودا ده‌توانێت بێ‌ مرۆڤ له‌ گه‌مه‌ی خۆی به‌رده‌وامبێت و مرۆڤیش بێكه‌سی به‌ نه‌خۆشییه‌كی هه‌میشه‌یی ده‌زانێت، كه‌واته‌ مرۆڤ پێویستی به‌ خودایه‌ و خوداش به‌ مرۆڤ، مرۆڤ ده‌بێت گه‌مه‌ی خودا ته‌واوبكات، بۆ ئێمه‌ رووننییه‌ مرۆڤ گه‌مه‌كه‌ ده‌باته‌وه‌ یان خودا، گرنگ نییه‌ كامیان بن، گرنگ به‌رده‌وامبوونی ململانێی نێوان مرۆڤ و خودایه‌. شاعیر به‌ ناڕاسته‌وخۆ ئاماژه‌ به‌مه‌ ده‌كات و ده‌ڵێت:
خودا بۆ ئه‌وه‌ی ته‌نیا نه‌بێ‌
مرۆڤی دروستكرد
مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ی بێكه‌س نه‌بێ‌
خوای دۆزییه‌وه‌! 19
شاعیر له‌ ململانێی نێوان مرۆڤ و خوداوه‌ ده‌مانگه‌یه‌نێته‌وه‌ بۆ ململانێی نێوان شه‌یتان و خودا، شاعیر توانجێكی زۆر زێده‌كان ده‌گرێته‌خودا، مرۆڤیش به‌قووربانی فێڵه‌كانی خودا له‌قه‌ڵه‌م ده‌دات، شه‌یتانیش به‌نه‌فره‌تلێكراوێكی بێ‌ مه‌به‌ست ئاماژه‌ پێده‌دات، شاعیر پێیوایه‌ خودا وه‌ك سیفه‌تی هه‌میشه‌یی خۆی زیاده‌رۆییه‌كی بێپه‌رده‌ له‌گه‌ڵ مرۆڤدا ده‌كات، به‌ڵام خۆی له‌ مێژینه‌وه‌ دژه‌ سه‌نگه‌ری له‌ شه‌یتان وه‌رگرتووه‌ و به‌ بێ‌ هۆ هه‌ڕه‌شه‌ی لێده‌كات، ده‌كرێت بڵێین شه‌یتان و خودا هه‌ردووكیان تاوانبارن بۆ سه‌لماندنی بۆچوونه‌كه‌مان ئه‌م نموونه‌یه‌ی شاعیر لێره‌دا ده‌خه‌ینه‌ڕوو كه‌ ده‌ڵێت:
خوای مه‌زن
داوا له‌ مرۆڤ
ده‌كات
هێمن بێ‌
كه‌چی خۆی
سه‌دان هه‌زار ساڵه‌
شمشێر
له‌ شه‌یتان تیژده‌كات! 20
لێره‌وه‌ شاعیر ده‌مانكاته‌ هاوڕێی به‌دمه‌ستی، سۆفیگه‌ری راسته‌قینه‌ش به‌ سه‌رخۆش ناوده‌بات، سه‌رخۆشی به‌ سۆزی خودا، سه‌رخۆشی به‌ ونبوون و هه‌وڵدان و سه‌رفكردنی ناكۆتا و ئه‌به‌دی بۆ دۆزینه‌وه‌ی پێگه‌ی خودا له‌ بوونی خۆیدا، له‌و سه‌رفه‌ره‌دا هێدیهێدی حاڵی عیشق ده‌یگرێ‌ و پێغه‌مبه‌رئاسا له‌بری پێخه‌فی گه‌رم به‌ گه‌ڵا و گوڵ خۆی داده‌پۆشێت، مه‌به‌ستی شاعیر له‌ وشه‌ی (گوناح) له‌م شیعره‌دا سروشتی ئه‌زه‌لی مرۆڤ له‌ لادان له‌ یاسا و به‌ها و شه‌ریعه‌ت له‌ زمانی پێنوسه‌كه‌یه‌وه‌ ئه‌مه‌ ده‌خه‌ینه‌وه‌ڕوو:
بارودۆخ
من سۆفییه‌كی سه‌رخۆشم
كه‌ حاڵی عه‌شق ده‌مگرێ‌
جله‌كانم ده‌سووتێت و
خۆم به‌ گه‌ڵا و گوڵی گوناح داده‌پۆشم.. 21
دواتر شاعیر له‌ شه‌قامێكی سه‌ره‌كیدا به‌سه‌ر چه‌ند رێگایه‌كی جیاوازی هاتونه‌هاتدا هزر و ئه‌ندێشه‌مان دابه‌شده‌كات شاعیر به‌دمه‌ست و سۆفی لێكجودا ده‌كاته‌وه‌، سۆفیگه‌ره‌ راسته‌قینه‌كان ده‌نێرێته‌ مه‌یخانه‌ و كه‌سانی نێو مه‌یخانه‌ش كه‌ ئه‌وێ‌ نشینگه‌ی هه‌میشه‌یی شه‌وانیانه‌ به‌ به‌دمه‌ست نازانێت، به‌ڵكو كه‌سانی نێو خانه‌قا و ته‌كیه‌ و حوجره‌ی مزگه‌وت و بنمیچی ژێرزه‌مینه‌ رووخاوه‌كان به‌ به‌دمه‌ست ده‌زانێت، كه‌ هه‌رگیز ناتوانن رووی راسته‌قینه‌ی خودا بناسن، شتگه‌لێك به‌ پێغه‌مبه‌ر ده‌زانن و شوێنیان ده‌كه‌ون، دوو سۆفیگه‌ری وه‌ك (حه‌لاج و سوهره‌وه‌ردی) ده‌سووتێنن و به‌ردبارانیده‌كه‌ن. شاعیر پێمانده‌ڵێت كه‌ مرۆڤ نیشتمانی نییه‌، ئه‌وه‌ ناپاكن كه‌ زه‌ویگه‌لێك داگیرده‌كه‌ن و پێیده‌ڵێن نیشتمان، ئه‌وه‌ی ئێمه‌ لێره‌دا زۆر مه‌به‌ستمانه‌ بیخه‌ینه‌ڕوو رێگه‌ی هه‌نده‌رانه‌ كه‌ شاعیر لێره‌ له‌ژێر په‌رده‌ی وشه‌ی (هه‌نده‌ران)دا مه‌به‌ستێكیدیكه‌ی هه‌یه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ رێگه‌ی دۆزینه‌وه‌ی خودا ده‌گیرێته‌به‌ر، مرۆڤ هه‌راسانده‌كرێت به‌ ترس و سزای جه‌سته‌یی و ده‌روونی، ته‌نانه‌ت تیله‌ی چاو و پرسیاركردنیشی لێ‌ قه‌ده‌غه‌ ده‌كرێت، ئه‌گه‌ر زۆریش به‌رده‌وامبێت، ئه‌وا به‌ بیانووی كوفر و ئیلحاده‌وه‌ (رێگه‌ونكردن) به‌وه‌ قه‌ستی جه‌هاله‌ت، زمان ده‌بڕدرێت به‌ڵگه‌ش بۆ ئه‌م وتانه‌ی سه‌ره‌وه‌ش ئه‌م شیعره‌ی خواره‌وه‌یه‌:
رێگاكان
رێگه‌ی مه‌یخانه‌ له‌كوێیه‌
له‌ سۆفییه‌ك بپرسن
رێگه‌ی خانه‌قا له‌كوێیه‌
له‌ به‌دمه‌ستێك بپرسن
رێگه‌ی نیشتمان له‌كوێیه‌
له‌ ناپاكێك بپرسن
رێگه‌ی هه‌نده‌ران له‌كوێیه‌
ئیتر پرسیار قه‌ده‌غه‌یه‌، بێده‌نگ بن..22
شاعیر له‌ هه‌نگاوێكیدیكه‌دا مرۆڤ دابه‌شده‌كات به‌سه‌ر چه‌ند توێژێكدا، توێژێك له‌وانه‌ كه‌ شاعیر مه‌به‌ستیه‌تی و له‌ژێر ناوی (رۆبۆت)دا ناویانده‌بات، ئه‌وانه‌ن كه‌ به‌ بێ‌ بیركردنه‌وه‌ و تێڕامان و هیچ جۆره‌ راڤه‌كردن و تێفكرین و لێكدانه‌وه‌یه‌ك ملكه‌چی واقیع ده‌بن، واقیعێك نه‌ راڤه‌یانده‌كات و نه‌ ده‌توانن شیبكه‌نه‌وه‌ و لێیتێبگه‌ن، ئه‌وان ته‌نیا ئامێرێكن به‌ ده‌ستی سه‌رووی خۆیانه‌وه‌، پێده‌چێت شاعیر به‌شێكی زۆر له‌ خه‌ڵكانی سه‌رزه‌وی به‌ وانه‌ لێكبچوێنێ‌، كه‌ هه‌روه‌ك رۆبۆتێكی ئالی كارده‌كه‌ن و هیچیدی، ئه‌وان له‌ ره‌چه‌ڵه‌كی چاكه‌ و خراپه‌ و مرۆڤ و نه‌ریت و كه‌لتور و فه‌رهه‌نگ و به‌ها و ته‌نانه‌ت یاسا و دادپه‌روه‌ری و ئایینه‌كانیش تێناگه‌ن، ته‌نیا ملكه‌چیان ده‌بن و هیچیدی، ئه‌وان فریوخواردووی گه‌مه‌ی شه‌یتان و درێژه‌پێده‌ری گه‌مه‌ی خودان، شاعیر وردبینانه‌ ده‌ڕوانێته‌ ناوه‌ڕۆكی مرۆڤه‌كان و جه‌وهه‌ریان بۆ ئێمه‌ ئاشكراده‌كات، ناسنامه‌یه‌كی نوێ‌ بۆ ئه‌و مرۆڤگه‌لانه‌ ده‌دۆزێته‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر سه‌یروسه‌مه‌ره‌ پێیاندا هه‌ڵده‌دات و له‌ژێر ناوی (رۆبۆت)دا ئاماژه‌یان بۆ ده‌كات كه‌ ده‌ڵێت:
رۆبۆت
ئه‌ی رۆبۆت نوێژ ده‌كات
ئایینی هه‌یه‌
ئه‌گه‌ر سه‌رپشكی كه‌ی
خوداپه‌رستی
یا تاشه‌به‌رد
یا په‌یكه‌ره‌كه‌ی مۆنالیزا
ئه‌ی ده‌بێ‌
له‌ كه‌نیسه‌دا نوێژده‌كات
یا مزگه‌وت
ئه‌ی خوایه‌
كێ‌ رۆبۆت
جیاوازی نێوان
كه‌نیسه‌ و مزگه‌وت ده‌كا..23
حه‌قیقه‌ت له‌رۆچووندا
حه‌قیقه‌ت ئه‌و چه‌مكه‌یه‌ كه‌ سه‌رجه‌م ئایینه‌كان و به‌شی هه‌ره‌ زۆری فه‌یله‌سوف و بیرمه‌ندانی رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوا هه‌وڵی ئه‌وه‌یانداوه‌ كه‌ به‌ شێوازێكی زانستی یان نازانستی واته‌ (ئایینی) شیكاری جیاوازیان بۆ ئه‌م چه‌مكه‌ كردووه‌.. چه‌مكی حه‌قیقه‌ت له‌ هه‌موو ئایینه‌كاندا بێجیاوازی بریتییه‌له‌ په‌رستنی خودا و گوێڕایه‌ڵی پێغه‌مبه‌ر و جێبه‌جێكردنی فه‌رمان و ئامۆژگاری كتێبه‌ ئاسمانییه‌كان، بێئه‌وه‌ی گوێ‌ له‌ مرۆڤ بگیرێت و بۆچوونه‌كانی به‌هه‌ندوه‌ربگیرێت، به‌ڵام له‌ فه‌لسه‌فه‌دا به‌درێژایی مێژووی هه‌موو قووتابخانه‌كان قسه‌ و وتوێژ له‌سه‌ر ئه‌م چه‌مكه‌ ئه‌نجامدراوه‌، هه‌ر له‌ تاڵیسه‌وه‌ هه‌تا هایدگه‌ر، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئێمه‌ لێره‌دا مه‌به‌ستمانه‌ و ده‌مانه‌وێت بێپه‌رده‌ و به‌ڕوونی تیشكی بخه‌ینه‌سه‌ر بوونی چه‌مكی حه‌قیقه‌ته‌ له‌نێو رێبازی سۆفیگه‌ریدا، به‌تایبه‌تی چه‌مكی حه‌قیقه‌ت لای شاعیر (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت).
ئێمه‌ لێره‌دا به‌شێكی زۆری دیدگا و تێڕوانییه‌ جیاوازه‌كانی ئه‌م شاعیره‌ ده‌خه‌ینه‌ڕوو، رێبازی سۆفیگه‌ری و بوونی چه‌مكی حه‌قیقه‌ت و (حه‌قیقه‌ت له‌ رۆچووندا) كه‌ ناونیشانی ئه‌م باسه‌یه‌ شیكارده‌كه‌ین، به‌ڵام به‌پێی توانا و به‌ شێواز و تێفكرینی هزری و فه‌لسفی قووڵ كه‌ شایه‌نی ئه‌م رێبازه‌ و هزر و كانگای هه‌ڵقووڵاوی ناخی شاعیر خۆی بێت.
لێره‌دا پێویسته‌ فه‌یله‌سوفی یۆنانی (هیراكلیتۆس) به‌ نموونه‌ بهێنینه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت: (حه‌قیقه‌ت به‌رهه‌می دوو شتی دژیه‌كه‌، چونكه‌ هه‌موو بوونه‌وه‌ر له‌ دوو لێكدانی دژه‌یه‌كه‌وه‌ خوڵقاون)24 لێره‌شه‌وه‌ پێویسته‌ بۆ چوونه‌ نێو باسه‌كه‌مانه‌وه‌ له‌و وته‌یه‌ی هیراكیتۆسه‌وه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌بكه‌ین كه‌ چه‌مكی حه‌قیه‌قه‌ت واته‌ ململانێ له‌نێوان بوون و مرۆڤدا، به‌ڵام سۆفیگه‌ره‌كان له‌ ئایدیا و تێڕوانینی خۆیانه‌وه‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ بۆ رۆچوون له‌ حه‌قیقه‌تدا پێویسته‌ مرۆڤ ململانێ‌ له‌گه‌ڵ هێزی ئه‌هریمه‌نی خۆیدا بكات، هه‌روه‌ها به‌رده‌وامبێت له‌سه‌ر ستایشكردنی بۆ خودا به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ سه‌رجه‌م ئه‌و را و پرسیارانه‌ی له‌ ناخیاندا په‌نگیانخواردووه‌ له‌لایه‌ن خوداوه‌ وه‌ڵامیانبدرێته‌وه‌، به‌ڵام به‌ شێوازێك كه‌ له‌گه‌ڵ بیر و ژیری سۆفیگه‌ره‌كاندا بگونجێ‌ كه‌ خۆیان به‌ حه‌قیقه‌ت ده‌زانن، له‌ قوورئانی پیرۆزیشدا ئاماژه‌ به‌مه‌كراوه‌، كه‌ خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت: ( وأعبد ربك حتی یأتیك الیقین)25
لێره‌دا ئه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌رچاوی ئێمه‌ كه‌ قوورئان داوامانلێده‌كات رۆبچین له‌ بیركردنه‌وه‌ و تێفكریندا، به‌رده‌وامیبده‌ین به‌ په‌رستش و یاخیبوون و پرسیاركردن تا ئه‌وكاته‌ی ده‌گه‌ینه‌ یه‌قین و ئه‌و شته‌ لامان مه‌به‌سته‌ و به‌دوایدا وێڵین له‌ تێڕوانینماندا بیچه‌سپێنین كه‌ حه‌قیقه‌ت به‌ بێ‌ رۆچوون ناتوانین هیچ هۆكارێك ئه‌نجامبدات، رۆچونیش گه‌ر حه‌قیقه‌ت نه‌هێنێته‌ به‌رهه‌م، سه‌فه‌رێكی تاكۆتایه‌ به‌ره‌و گومڕایی، لێره‌شه‌وه‌ نزیك به‌ لێواره‌كانی حه‌قیقه‌ت به‌ هێمنی خولێك ده‌ده‌ین و تا گۆشه‌یه‌ك بدۆزینه‌وه‌ به‌ره‌و رۆچوون تابمانگه‌یه‌نێت به‌ حه‌قیقه‌ت.
سۆفیئاسا پرسیارده‌كه‌ین و وتوێژ له‌سه‌ر ئه‌م چه‌مكه‌ ده‌كه‌ین، له‌گه‌ڵ شیعره‌كانی شاعیردا به‌راوردیده‌كه‌ین، تا ئه‌نجامێكی باوه‌ڕپێكراوی لێوه‌ ده‌ستبهێنین، ئه‌گه‌رچی به‌ شێوازێكی رێژه‌ییش بێ‌، شاعیر پێیوایه‌ حه‌قیقه‌ت بریتییه‌له‌ رۆچوون و رۆچوونیش ململانێی نێوان مرۆڤ و بوون ده‌گرێته‌وه‌، له‌م رێگه‌یه‌شه‌وه‌ حه‌قیقه‌ت له‌دایكده‌بێت، شاعیر مرۆڤ ده‌خاته‌به‌ر لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی ورد و پارسه‌نگی هه‌موو ته‌رازووی چاكه‌ و خراپه‌ی مرۆڤ  لێكده‌داته‌وه‌، جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆ ناكات له‌نێوان خواناسین و یاخیووندا، به‌ره‌نگاری ترس ده‌بێته‌وه‌ و خۆی له‌نێوان دوو وێڵگه‌ری دوای حه‌قیقه‌ت ده‌بینێته‌وه‌، یه‌كێكیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وه‌كو ده‌روێشئاساكان بێئه‌وه‌ی له‌ هیچ تێبگه‌ن و توانای راڤه‌كردن و شیكاركردنی هیچ شتێكیان هه‌بێت كه‌ نیانه‌، به‌ هاوار و ناڵه‌ و فوغان (لاوانه‌وه‌) خۆیان به‌ دۆست و نزیكی خودا ده‌زانن و پێیانوایه‌ هێزێكی ئه‌وان ده‌ستێكی خودایی له‌پشته‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش تاڕاده‌یه‌ك  راستی تێدایه‌، ئه‌ویتریشیان خۆی ده‌داته‌ ده‌م لێواری مه‌رگستان و بێگوێدانه‌ هیچ ترس و شه‌رم و سڵه‌مینه‌وه‌یه‌ك عاریفانه‌ رێده‌كات، به‌ڵام شاعیر ئه‌وه‌ش له‌بیرناكات، كه‌ هیچ مرۆڤێك به‌ده‌رنییه‌ له‌ درۆ و بۆ ئاسووده‌كردنی ده‌روونی خۆی له‌ واقیع لاده‌دا و به‌ره‌و جیهانی وه‌هم و خورافه‌ هه‌نگاوده‌نێت.
لێره‌دا ده‌توانین بڵێین شاعیر مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه‌ وێڵگه‌رانی دوای راستی و حه‌قیقه‌ت هه‌میشه‌ له‌ مه‌ترسیدان، ده‌شێت و رێگه‌ی تێده‌چێت له‌ چركه‌ساته‌كانی ته‌مه‌نیاندا بكرێنه‌ قوربانی خورافه‌ و جه‌هاله‌ت، به‌ڵام په‌نابردن بۆ درۆ و ناواقیعی له‌لایه‌ك ده‌روونی خۆیان ئاسووده‌ده‌كات، له‌لایه‌كیدیكه‌شه‌وه‌ له‌ژێر چنگی ئیلاهیات و فه‌توا و سته‌می زۆرداران و پێغه‌مبه‌ران ده‌یانپارێزێت، وه‌ك له‌ زمانی شاعیره‌وه‌ ده‌یخوێنینه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت:
من ده‌روێشیم نه‌كردووه‌
من خواناسێكی سه‌ره‌ڕۆم
رۆژێ‌ شه‌یدای راستیم و
رۆژێ‌ وێڵی دوای درۆم 26
پاشان شاعیر ئاشنامانده‌كات به‌ ئاواره‌یی و ده‌ربه‌ده‌ری، بۆمان روونده‌كاته‌وه‌ گه‌ر وێڵگه‌رێكی راسته‌قینه‌بین و نه‌سڵه‌مینه‌وه‌، به‌ره‌نگاری زمانی خوێن و جه‌هاله‌ت ببینه‌وه‌، ئه‌وسا تێده‌گه‌ین كه‌ نیشتمانێك نامێنێته‌وه‌ بۆ ئێمه‌ تا ره‌شماڵێكی تیاهه‌ڵده‌ین بۆ پشوویه‌كی ئه‌به‌دی، رووناكی مۆمه‌كانمان لێده‌بێته‌وه‌ شه‌وه‌زه‌نگی ناحاڵیبوون له‌نێو تاریكی چاوی زێی ترسه‌وه‌ به‌ره‌و دۆزه‌خی گۆڕی نیشتمانێكیتر ده‌مانبه‌ن، هه‌موو ئه‌و ئاراستانه‌ی كه‌ به‌ره‌و ستاتیكا و به‌ په‌له‌ به‌نێو ره‌هه‌نده‌كانی حه‌قیقه‌ت له‌ ناوه‌ڕۆكی رۆچووندا، تا له‌ ماهییه‌تی خۆمان بدۆزینه‌وه‌ بێترس و بێئارامگه‌ هه‌موو ئاوازه‌كانی خۆشنودیمان لێحه‌رامده‌كه‌ن و نه‌فره‌تیلێده‌كه‌ن، تا ئه‌وكاته‌ی سه‌ری خۆمان هه‌ڵده‌گرین و بێئه‌وه‌ی به‌دوای لانه‌یه‌كدا بگه‌ڕێین كۆڕه‌ده‌كه‌ین بۆ نێو باوه‌شی حه‌قیقه‌ت له‌ نیشتمانی و رۆچووندا، هه‌موو به‌دبه‌ختیه‌كانمان لاده‌كه‌ن به‌ شیره‌هه‌نگوین و هه‌موو گوناهه‌ جوان و پیرۆزه‌كانیشمان لێده‌كه‌ن به‌ زه‌مهه‌ریر و له‌ زمانی شمشێره‌ ژه‌نگاوییه‌كانی خۆیانه‌وه‌ پێمانده‌ڵێن: (ئه‌مه‌یه‌ حه‌قیقه‌ت).
شاعیر دوای ئاهێكی قووڵ هانی سۆفیگه‌رێكی راسته‌قینه‌ ده‌دات، تاوه‌كو قه‌له‌نده‌رێك بێئارامانه‌ له‌كاتێكه‌وه‌ بۆ كاتێكیتر و له‌ شوێنێكه‌وه‌ بۆ شوێنێكی هه‌ڵبێت و خۆی وه‌ك په‌یامبه‌رێكی راستگۆ نیشانبدات، شاعیر پێمانده‌ڵێت خۆشبه‌ختی مرۆڤ له‌وه‌دانییه‌ كه‌ ملكه‌چی هه‌موو فه‌رمانه‌كانی خودایه‌ك بین كه‌ ناتوانێت له‌ قووڵاییمان تێبگات له‌ گوڵی ئازار و سووكایه‌تی زیاتر جیدییه‌كه‌ی پێشكه‌شنه‌كردووین، به‌هه‌شتی دڕنده‌یی و جیماعی كورت و خێرانه‌بێت شاعیر شتێكیدیكه‌مان بۆ روونده‌كاته‌وه‌، به‌ ئاوازێكی شیرین مه‌لئاسا ده‌خوێنێت و ده‌ڵێت:
من سۆفییه‌كی قه‌له‌نده‌رم
چرای گوناهی جوان هه‌ڵده‌كه‌م
من گوناهبارێكی بێگه‌ردم
كه‌ گوناه‌ فریومده‌دات.27
شاعیر به‌رده‌وامده‌بێت و له‌ برژانگی خامه‌ ره‌نگینه‌كه‌یه‌وه‌ ئاماژه‌ به‌و راستییه‌ ده‌كات بۆ تێگه‌یشتن له‌ واقیع و كامڵبون، هه‌موو ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ ره‌تبكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ده‌مامكی ئه‌م چه‌مكه‌یان بۆ شێوه‌ و ئاسمانییه‌كانیان كردووه‌ته‌ مه‌ڵبه‌ند و بنكه‌ی جه‌هاله‌ت و حیكایه‌تی كۆن و ژه‌نگگرتوو، لێره‌دا شاعیر وه‌ك چۆن (ئه‌لبێرت كامۆ) له‌ (ئه‌فسانه‌ی سیزیفدا) هه‌موو واتا قووڵ و بێئه‌نجامه‌كانی ئه‌م ژیانه‌ بێمانا و پڕله‌درۆیه‌ پوچده‌كاته‌وه‌ و به‌ خه‌ونێكی دوور له‌ راستی به‌ مۆمی راسته‌قینه‌ی ئه‌بسۆردا (عه‌به‌سیه‌ت)28 له‌قه‌ڵه‌مده‌دات.
ئه‌ویش هه‌موو فراوانی ئاسمان بچوكده‌كاته‌وه‌ و له‌نێو جانتایه‌كی بچووكی هێزه‌ ناكۆتاكه‌ی هزر و ئه‌ندێشه‌یدا حه‌شاریده‌دات و به‌ دوای خۆیدا په‌لكێشیده‌كات، وه‌ك چۆن (سارته‌ر) له‌ رۆمانی (ئۆزیا)دا ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕوو (كه‌ هه‌موو بوون ده‌بێت له‌ خزمه‌تی مرۆڤدا بێت و ملكه‌چی سه‌رجه‌م ئامانج و مه‌به‌ست و سه‌رجه‌م فه‌رمانه‌كانی ئه‌و بێت).29 كه‌واته‌ سارته‌ر و كامۆ و له‌تیف هه‌ڵمه‌ت پێیانوایه‌، ده‌بێت ئه‌فسانه‌ و ئایین و خورافه‌ و جه‌هاله‌ت له‌ ئاسمان بێنینه‌خواره‌وه‌ بۆ سه‌ر زه‌وی و بیانكه‌ینه‌ ژێر ركێفی مرۆڤه‌وه‌، دواتر شاعیر ده‌مانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ زه‌مه‌نێكی دوور له‌ كات و شوێن، له‌نێوان وه‌هم و واقیعدا خۆی به‌رجه‌سته‌ده‌كات و فرمێسكێك لێوانلێو له‌ خه‌نده‌ بۆ خۆی ده‌ڕێژێت بۆ ئه‌و یاده‌وه‌رییانه‌ی له‌ده‌ستیچوون و كات دره‌نگه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌یان وه‌ك، (ئایینز) ده‌ڵێت: (كات زۆر دره‌نگه‌)30
پاشان شاعیر وه‌ك (خۆرخلیۆس بۆرخیس) تووڕه‌ده‌بێت و وه‌ك ئامۆژگارێكه‌رێكی دڵسۆزی راسته‌قینه‌ پێمانده‌ڵێت زه‌مه‌ن به‌پێچه‌وانه‌ی میلی كاتژمێره‌وه‌ مامه‌ڵه‌ده‌كات، لێره‌شه‌وه‌ پێویسته‌ شۆڕشێك بۆ دۆزینه‌وه‌ی حه‌قیقه‌ت به‌رپابكه‌ین له‌ نیشتمانی رۆچووندا، هه‌روه‌كو شاعیر له‌وپه‌ڕی تێفكرینی خۆیه‌وه‌ به‌ پێنوسه‌كه‌ی ئاماژه‌ی بۆ ده‌كات و ده‌ڵێت:
بۆ هه‌ركوێ‌ بڕۆم
ئاسمان وه‌كو جانتایه‌ شین
هه‌ڵده‌گرم له‌سه‌رپشتی خۆم
خۆمم له‌سه‌ر شۆسته‌ی خودی خۆمدا له‌یادچوو
ئیتر كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌
له‌ رۆژوگرتن و هه‌وری مه‌ره‌كه‌ب
ژورێك بۆ خۆم بكه‌م
به‌ شێوه‌كه‌ی سیزانه‌وه‌.. خه‌وی تیاداببینم31
لێره‌دا خه‌نده‌قی ده‌روازه‌یه‌كی نوێ‌ لێده‌ده‌ین و بینابیمان ده‌خه‌ینه‌كار، تا له‌ودیو په‌رده‌ی نهێنییه‌كانه‌وه‌ وه‌ك كه‌شتییه‌كی بێچارۆكه‌ له‌نێو ئامێری شه‌پۆله‌كانه‌وه‌ سه‌یر ئه‌و په‌نجه‌ره‌یه‌ بكه‌ین كه‌ شاعیر باسیده‌كات، له‌و په‌نجه‌ره‌یه‌وه‌ زمانی چاوسووره‌ جه‌لاده‌كان ده‌بینین كه‌ له‌ خودا بێره‌حمتر و له‌ شه‌یتان داهێنه‌رترن، حه‌قیقه‌ت لێره‌دا هێشتا نه‌هاتووه‌ته‌گۆ، پێویستییه‌كی به‌ رابردوویه‌كی دووره‌ نزیكتر له‌ ئێستا.
شاعیر مه‌به‌ستی له‌ وشه‌ی (لم) له‌م پارچه‌ شیعره‌ی خواره‌وه‌دا ته‌م و غوباری نه‌زانی و سیاسه‌ته‌ كه‌ ئه‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ی هیچ له‌ هونه‌ر نازانن قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كه‌ن، به‌ڵام له‌نێو ئه‌و ته‌م و غوباره‌دا هه‌وره‌بریسكه‌یه‌ك هه‌یه‌، كه‌ رق و تووڕه‌یی خۆی به‌ هه‌ناسه‌یه‌كی درێژه‌وه‌ به‌فیڕۆده‌دات، ده‌شێت چاوه‌ڕوانی گه‌ڕانه‌وه‌ی كات و ده‌سته‌به‌ركردنی حه‌قیقه‌ت بێت بۆ ده‌ربڕینی زمانی جه‌لاده‌كان كه‌ زمانی خوێنه‌ به‌ مه‌به‌ستی پێكه‌نین، له‌ وێنایه‌كیدیكه‌ی ئه‌م شیعره‌دا شاعیر به‌ ده‌مامكه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كێشان و جیاكردنه‌وه‌ی سیفه‌ت و گه‌ردیله‌كانی ئه‌و بۆمبایه‌، تا ئه‌وكاته‌ی ئه‌و دروستیده‌كات، حه‌قیقه‌ت وه‌ك مه‌لۆتكه‌یه‌كی قوماتكراو به‌ هێڵكاری جه‌وته‌وانه‌ بچكۆله‌یه‌ك نزیك ئه‌ستێره‌گه‌شه‌. شاعیر تێڕوانینێكیدیكه‌ی هه‌یه‌ و پێیوایه‌ كانگه‌یه‌ك كه‌ به‌ بێده‌نگی هه‌ڵقوولابێت، سنووری هه‌زاران كانگه‌ی چه‌نه‌باز ده‌به‌زێنێت، ئه‌گه‌ر سه‌رنجبده‌ین له‌م نموونه‌یه‌دا روونتر بۆمانده‌رده‌كه‌وێت:
په‌نجه‌ره‌یه‌ك هه‌یه‌
به‌ خوێن سواغدراوه‌
ئه‌وه‌ په‌نجه‌ره‌ی پاشه‌ڕۆژه‌
ئاسمانێك هه‌یه‌
چۆڕبڕیان كردووه‌ له‌ لم
ده‌شێ‌ ئه‌وه‌ ئاسمانی هه‌را هه‌را بێ‌
شاعیرێك بێده‌نگه‌
له‌وانه‌یه‌ بیر له‌ دروستكردنی
بۆمبایه‌ك بكاته‌وه‌.32
شاعیر قووڵتر تێده‌فكرێت و له‌ هێڵكارییه‌كه‌یدا خود و حه‌قیقه‌ت له‌نێوان شه‌یتان و خوادا واته‌ (وه‌هم و واقیع) به‌رجه‌سته‌ده‌كات وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ماندوێتی سه‌فه‌رێكی دوور سیخناخ به‌رپرسیار و وه‌ڵامی ناشایسته‌ بیه‌وێت له‌ كانیاوی تاریكی نێوان دوو بازنه‌دا له‌گه‌ڵ هاوڕێكه‌یدا شاره‌زایانه‌ مه‌له‌بكات كه‌ حه‌قیقه‌ته‌، شاعیر لێره‌دا زیاتر تیشكده‌خاته‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ حه‌قیقه‌ت هه‌رگیز نابێت به‌ مرۆڤێكی پێگه‌یشتوو و كامڵ، به‌ڵام ده‌شێت مرۆڤ حه‌قیقه‌تی ته‌واو به‌رهه‌مبهێنێت.
شاعیر لێره‌دا ده‌مانباته‌ نێو یاداشته‌كانی ئه‌و سه‌فه‌ره‌، ده‌یه‌وێت هه‌م خۆی و هه‌م كه‌سی دووه‌می نه‌ناسراو (كۆمبارس) به‌ ئێمه‌ بناسێنێت، به‌ڵام حه‌قیقه‌ت به‌ دیوه‌ نادیاره‌كه‌ی مرۆڤ نیشانده‌دات، ده‌شێت هه‌ندێ‌ پرسیاری بێوه‌ڵام له‌ ده‌روونیدا ده‌قیگرتبێت، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌ رێی ئه‌م دوو بازنه‌یه‌وه‌ (دوو بازنه‌ی تاریك) ده‌یه‌وێت رووناكایی نێو ئه‌و سه‌فه‌ره‌ خامۆشبكات و بگه‌ڕێته‌وه‌ نێو تاریكی ئه‌م بوونه‌ی خۆی.
شاعیر له‌نێو ده‌فته‌ری بیره‌وه‌رییه‌كانیدا به‌رده‌وام ره‌شنووسی چه‌ند رووبه‌رێك ته‌رخانده‌كات بۆ ئه‌و روواداوانه‌ی كه‌ كتوپڕ وه‌ك مۆته‌كه‌یه‌ك له‌ هزر و ده‌روونیدا ده‌خوڵقێنن، شاعیر دورودرێژی به‌نێو جیهانی ئافره‌تاندا، پێمانوایه‌ شاعیر هه‌میشه‌ ده‌یه‌وێت دیوی دووه‌می كاپتنی كه‌شتییه‌كی درێژكۆله‌ی نێو رۆحی ته‌ڕوپاراوی ئه‌وان بێت، هه‌ندێكجار پێش شاعیر گه‌وره‌یی و رێزی سۆز له‌ ئه‌به‌دیبووندا ده‌بینێته‌وه‌، نه‌ك غه‌ریزه‌، ئه‌گه‌ر له‌ رووی سایكۆلۆژییه‌وه‌ شیكارییه‌ك بۆ ئه‌م شیعره‌ی خواره‌وه‌ بكه‌ین، ئه‌وا بۆمانده‌رده‌كه‌وێت شاعیر له‌نێو هه‌ست و نه‌ستیدا هروژمگه‌لێكی ترسناك ده‌وریداوه‌ و له‌به‌رئه‌وه‌شه‌ كه‌ شیعر وه‌ك فرمێسكی منداڵه‌ په‌شمردووه‌كان په‌ڕاوه‌كان شیعربارانده‌كات.
شاعیر ئازاره‌كانی نێوان خۆی و خۆی ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ململانێی نێوان شه‌یتان و خوداو له‌ رێی دیوی دووه‌میه‌وه‌ كه‌ (حه‌قیقه‌ته‌) پردێك بونیادده‌نێت، تابتوانێت به‌ ئاسانی رێگا و ده‌روازه‌ داخراوه‌كان بشكێنێت و به‌ ئارامی و لێوانلێو به‌ كێشانی دوایین نه‌فه‌سی جگه‌ره‌ی خه‌مه‌وه‌ به‌ پیاسه‌یه‌كی عاریفانه‌ ته‌یبكات، پێیوایه‌ كه‌ ده‌بێت رێ له‌ شه‌یتان و خودا بگرین كه‌ نهێنییه‌كانمان نه‌زانن و هه‌ركاتێك بیرله‌وان بكه‌ینه‌وه‌ حه‌قیقه‌ت تووشی هیستریا ده‌بێت و خۆی نادات به‌ده‌سته‌وه‌ بۆ ئاشكراكردنی ئه‌نجامه‌كان، وه‌ك له‌م نموونه‌یه‌ی نێو مه‌عده‌نی شاعیردا به‌ روونی دیاره‌:
كه‌ گه‌ڕامه‌وه‌ ئه‌ودیوی خۆم
وێنه‌ی دوو بازنه‌ی تاریكم
له‌ ده‌فته‌ری بیره‌وه‌رییه‌كانمدا كێشا
له‌وانه‌یه‌ عاشقی چاوه‌كانت بوو بێتم!
له‌نێوان خۆم و خۆمدا
ئاسمانێكی گه‌وره‌گه‌وره‌
سیخناخ
ده‌كه‌م له‌ ره‌شه‌با
له‌نێوانی خۆم و خۆمدا
پردێك ده‌كه‌م
نه‌شه‌یتان ببینێ‌ نه‌خوا.33
مرۆڤی شایسته‌ و ناوه‌ڕۆكی بوون
له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م باسه‌دا ده‌مانه‌وێت وته‌یه‌كی كارل ماركس به‌ن موونه‌ بهێنینه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت: (مرۆڤ گه‌وره‌ترین سه‌رمایه‌یه‌)34 ده‌شێت ئه‌م وته‌یه‌ ته‌واوی ئه‌و تێڕوانینه‌مان بۆ روونبكاته‌وه‌ كه‌ ناشێت و ناكرێت مرۆڤ وه‌ك ئامڕاز به‌كاربهێنرێت، به‌ڵكو مرۆڤ خۆی داهێنه‌ر و به‌رهه‌مهێنه‌ری ئامڕازه‌كانه‌، مرۆڤ كه‌ به‌ ژیری و بیری خۆی توانیویه‌تی خۆی له‌ مه‌ترسییه‌ ده‌ره‌كی و ناوه‌كییه‌كان بپارێزێت و به‌ره‌و دوایین هه‌نگاوه‌كانی پێگه‌یشتن رێبكات، به‌ڵام نابێت ئه‌وه‌ش له‌بیربكه‌ین كه‌ مرۆڤ به‌رده‌وامه‌ له‌ گه‌ڕان به‌دوای شتگه‌لێكدا كه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا ئیشی ئه‌و نین، وه‌ك لێكۆڵینه‌وه‌ی به‌رده‌وام له‌ خودی خۆی و ئامانج و مه‌به‌ست و ناوه‌ڕۆك بوون، مرۆڤ پێیوایه‌ ئه‌گه‌ربێت و ئه‌و نهێنییانه‌ ئاشكرانه‌كات به‌ شێوازێكی زانستی یان رۆحی ئه‌وا ناتوانێت ببێت به‌ مرۆڤی ته‌واو، له‌ هه‌موو ئایینه‌كاندا به‌ بێ‌ جیاوازی جه‌خت له‌سه‌ر شایسته‌بوونی مرۆڤ كراوه‌ته‌وه‌ و وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی خۆشه‌ویست لای خودا نه‌خشێنراوه‌، گه‌وره‌یی و رێز و به‌هره‌ و تواناكانی ئه‌و دراوه‌ به‌سه‌ر هه‌موو ئه‌فرێنراوه‌كانیدیكه‌دا. له‌ قوورئانی پیرۆزیشدا نموونه‌مان له‌به‌رچاوه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت: (( ولقد كدمنا بنی ادم وحملنهم فی البر و البحر و رزقنهم من الگیب و فڤلنهم علی كپیر ممن خلقنا تفچلاً)).
له‌م ئایه‌ته‌ پیرۆزه‌دا ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ خودا هانی مرۆڤی داوه‌ به‌رده‌وامبێت له‌ گه‌ڕان به‌دوای نهێنییه‌كاندا، به‌و زانسته‌ كه‌مه‌ی كه‌ خودا پێیبه‌خشیوه‌، به‌ڵام مرۆڤ وه‌ك هه‌ڵوێستی هه‌میشه‌یی خۆی سه‌ركێشی ده‌كات و بێهزر و پلانی پێشوه‌خت شاڵاوده‌بات بۆ دیوه‌كه‌یدیكه‌ی خۆی و سزای خۆی ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو سنووره‌كانی ژیری تێبپه‌ڕێنێت، هه‌موو ئاسته‌نگه‌كان وه‌ڵابنێت و به‌ربه‌سته‌كان تێكبشكێنێت بۆ ده‌ستپێكی گه‌شتێك به‌نێو قووڵایی بووندا و دۆزینه‌وه‌ی گفتوگۆكردن له‌گه‌ڵ نهێنییه‌كاندا، ته‌نها ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ ئازاری ناوه‌كی و مێژینه‌ی خۆی رزگاریده‌بێت و ده‌توانێت جیهانێكی نوێ‌ له‌م جیهانه‌دا بخولقێنێت كه‌ ئایینه‌كان وه‌ك جیهانی دووه‌م ئاماژه‌یانپێكردووه‌ و باس له‌ دوای مردن ده‌كه‌ن، ناوه‌ڕۆكی بوون بریتییه‌له‌ سروشت و سروشتیش له‌ خودا و خوداش بریتییه‌له‌ مرۆڤ. به‌مجۆره‌ هه‌موو ئه‌و ره‌هه‌ندانه‌ ده‌به‌ستین به‌ یه‌كه‌وه‌،گرنگی بوون و مرۆڤ، هه‌روه‌ها ته‌لیسمی نێوان ئه‌و دووه‌ش له‌ شیعره‌كانی مامۆستایه‌كی وه‌ك (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت)دا به‌وپه‌ڕی توانامانه‌وه‌ هه‌وڵده‌ده‌ین شبیكه‌ینه‌وه‌ و تا سنووری هزر و بیری ئێمه‌ بتوانێت قووڵایی ئه‌و بخوێنێته‌وه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كه‌ین.. شاعیر ئاشنامانده‌كات به‌ توخمه‌گه‌لێكی ده‌ره‌وه‌ی بوون، هه‌رله‌وێشه‌وه‌ مه‌به‌ستی خۆی ئاشكراده‌كات و ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات و پێمانده‌ڵێت له‌م بوونه‌دا هیچ شتێك بێ‌ ئه‌ویدیكه‌ ناتوانێت هه‌ڵسوكه‌وت بكات و درێژه‌ به‌ مانه‌وه‌ی خۆی بدات له‌م گه‌ردوونه‌دا، ئه‌وه‌ش هه‌ركاریگه‌ری ده‌ره‌وه‌ كه‌ وامان لێده‌كات به‌گژ ناوه‌ڕۆكدا بچینه‌وه‌، ناوه‌رۆكیشه‌ به‌ خۆی و كارتێكه‌ره‌كانیه‌وه‌ فێرمانده‌كه‌ن كه‌ گه‌وره‌یی ئێمه‌ بریتییه‌له‌ زانین، گرنگی زانستیش گه‌ڕانه‌وه‌ به‌دوای ناوه‌ڕۆكی ئه‌م بوونه‌دا.
له‌م بوونه‌دا كات و شوێن هاودژی یه‌كن، به‌ڵام ئایا كات و شوێن دوای ئه‌و پرۆسه‌ هاوسه‌رگیرییه‌ی كه‌ له‌مێژه‌وه‌ ئه‌نجامیانداوه‌ ده‌توانن جوداببنه‌وه‌؟ ئایا توخم و پێكهاته‌كانیان بێیه‌كدی هه‌ڵده‌كه‌ن؟ بێگومان نه‌خێر، چونكه‌ هه‌موو شته‌كان له‌ كارلێك پێكهاتوون و ئه‌مه‌ش گه‌مه‌یه‌كی هه‌میشه‌یی خوداوه‌نده‌، چونكه‌ ئه‌ویش به‌ته‌واوی نه‌یتوانیوه‌ ناوه‌ڕۆكی بوون ئاشكرابكات، ئه‌و ته‌نیا ئافریده‌كه‌رێكه‌ و هیچیتر، شاعیر له‌ زمانی (لم و با)وه‌ تێمانده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ئێمه‌ و ئه‌وان وه‌كیه‌كین، وه‌ك ئه‌وان چۆن بێیه‌كدی هه‌ڵناكه‌ن، شایسته‌ی ئێمه‌ش له‌وه‌دایه‌ بۆ كامڵبوون، هه‌موو ره‌گه‌زه‌كانی ژیان به‌ ئازاره‌كان و خۆشبه‌ختی شین و گۆرستانیشه‌وه‌ كه‌ تا ئه‌به‌د پێكه‌وه‌ بوون، ئاشنایانبكه‌ین به‌ هزر و پلانی خۆمان له‌م هه‌ساره‌یه‌دا، شاعیر به‌ته‌واوی ناخی مرۆڤه‌كانی لێكداوه‌ته‌وه‌ و ده‌زانێت بۆ تێگه‌یشتن تكایان چییه‌ و لێكدانه‌وه‌ی بوون و واتایش شوێنه‌وارێكی نامێنێت، له‌به‌رئه‌وه‌ وه‌ك مرۆڤناسێك ئه‌م راڤه‌یه‌ ده‌كات و ده‌نووسێت:
لم و با
ئه‌گه‌رچی جمكن
ئه‌گه‌رچی هه‌میشه‌ به‌جووته‌
راده‌كه‌ن و داده‌نیشن
پێكه‌وه‌ ئه‌ڵێن نا
پێكه‌وه‌ ئه‌ڵێن ئا
به‌ڵام هه‌ر ناته‌بان
ناته‌با36
دواتر شاعیر قسه‌ له‌سه‌ر كات ده‌كات و وه‌ك هاورێیه‌كی هه‌میشه‌یی ئه‌زه‌لی بوون و توخمێكی سه‌ره‌كی ئه‌م ناوه‌ڕۆكه‌ بێپایان تاوتوێده‌كات، ئه‌و پێیوایه‌ كات بكوژی بێده‌نگییه‌ و بێده‌نگیش بكوژی كاته‌، شوێنیش به‌ ئاماده‌كار و سازده‌ری هه‌موو ئه‌م دیدارانه‌ ده‌زانێت، ئه‌وه‌ میلی كاتژمێره‌كانن كه‌ له‌ شوێنێكه‌وه‌ بۆ شوێنێكیدی ده‌فڕن، بێئۆقره‌ ژووان سازده‌كه‌ن و ئارامیان نییه‌، ئه‌وه‌ بوونه‌ كه‌ خاكێكی نییه‌ بۆ ناشتنی ته‌رمی بێده‌نگی، ئه‌و ته‌رمه‌ی كه‌ شایسته‌ی سروشته‌، تا قوووتیبدات و له‌ ئامێزی خۆیدا لانكه‌یه‌كی بۆ دروستبكات، چونكه‌ خاكێكی به‌پیت و توانایه‌كی كارامه‌یی نییه‌ بۆ شاردنه‌وه‌ی.
شاعیر هه‌موو رووبه‌ره‌ جوگرافییه‌كان له‌یادده‌كات، ره‌نگه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ش سه‌رچاوه‌گرتووی ئازاری له‌رزه‌ی ئه‌م بوونه‌ بێت، تا زمانی زه‌وی و ئاسمان و ئه‌ستێره‌كانیشی بێنێته‌گۆ و له‌ بێده‌نگیدا وه‌ك فرمێسكی عاشقێكی شكستخواردوو وشكنه‌بنه‌وه‌، هه‌روه‌ك شاعیر له‌ بارانی مره‌كه‌به‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ پێمانده‌ڵێت:
ته‌رم
كه‌ ده‌ڕۆین
له‌كوێدا
له‌كوێدا
ئه‌م هه‌موو ته‌رمی بێده‌نگییه‌
له‌ خاك نێین37
شاعیر له‌ شیعرێكیتردا له‌رێی پێنوسه‌كه‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌شیده‌كاته‌وه‌ كه‌ ته‌نیا مه‌رج نییه‌ به‌ته‌ماشاكردن و بینینی واقعی حاڵ بمانگرێت و به‌دوای قووڵایی و نهێنییه‌كانی بووندا مه‌یلێكی خه‌ماویمان هه‌بێت، پێویسته‌ چاوانمان لێكبنێین، ره‌نگه‌ نوستنێكی ئه‌به‌دی هه‌موو شته‌كانمان بۆ ئاشكرابكات، شاعیر به‌ هێنده‌ی فراوانی ئاسمان و ناكامڵی هه‌ساره‌كان هه‌ست به‌ ئازارێكی هستریایی ده‌كات و نهێنییه‌كان به‌ دوژمنی خۆی ده‌زانێت. لێره‌دا شاعیر مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه‌ له‌ كاتی له‌بیركردندا به‌ مه‌ی یان به‌ عیرفان ئاماژه‌ به‌ فراوانی ئه‌م بوونه‌ ده‌كات، ناوه‌ڕۆكی بوون پڕه‌ له‌ نهێنی و بوونیش پردێكه‌ بۆ په‌ڕینه‌وه‌مان له‌ ته‌م، ئه‌گه‌ر به‌ كه‌شتی خه‌یاڵیش بێت، پاشان شاعیر وه‌ك خۆشه‌ویستی هه‌میشه‌یی خۆی بۆ گوڵ كه‌ گوێ‌ له‌ ئازاره‌كانی ده‌گرێت و به‌ بارانی پایزه‌وه‌رزێك وه‌ك بایه‌كی فێنك فرمێسكه‌كانی وشكده‌كاته‌وه‌، شاعیر پێیوایه‌ له‌ رێی تێگه‌یشتن و بۆنكردنی گوڵه‌وه‌ ده‌توانین هه‌موو بوون و ناوه‌ڕۆكی داگیربكه‌ن، چونكه‌ هاوسۆزی نامه‌گۆڕینه‌وه‌ له‌نێوان مرۆڤ و گوڵدا، فریشته‌ی بوون وه‌ك ته‌لیسمێك زامه‌ قووڵه‌كانیان تیمارده‌كات.
شاعیر پێیوایه‌ كه‌ ده‌توانین به‌ره‌نگاری هه‌موو گه‌ردوون ببینه‌وه‌، چونكه‌ مرۆڤی ته‌واو شایه‌نی مردن و نه‌مانه‌ شاعیر كه‌ هه‌میشه‌ پێنووسه‌كه‌ی ئاشنایه‌ به‌ عه‌تری باخچه‌ی تارمایی گوڵ، راده‌مێنێت و ده‌ڵێت:
كه‌ چاو لێكده‌نێی
ده‌توانی بڵێی
ته‌ماشای– ئاسمان- ده‌كه‌م
كه‌ بۆنی گوڵێك ده‌كه‌ی
ده‌توانی بڵێی
-با- راوده‌كه‌م38
بوون نیشتمانی به‌یه‌كگه‌یشتنی عاریفانه‌یه‌، ته‌نیا له‌ نیشتمانی نهێنییه‌كاندا دڵه‌كان كلیلی ناوه‌ڕۆكی ئه‌م نهێنیانه‌ به‌ده‌ستدێنن، ره‌نگه‌ شاعیر له‌گه‌ڵ بووندا واته‌ (گوڵ و خۆر و مانگ و ته‌نانه‌ت باخچه‌ و دارستانه‌كان)یشدا كێشه‌ی سۆزداری هه‌بێت، به‌ڵام  هه‌موویان كۆبكاته‌وه‌ و له‌ بوونێكی بێپانتایدا، له‌ گۆشه‌یه‌كدا به‌ ده‌نگێكی لاواز و سسته‌وه‌ دوور له‌ هاوار و ناڵه‌ داوای لێبكات، كه‌ ئامبازی بێت و له‌ ناویه‌كتردا بتوێنه‌وه‌ و ببن به‌یه‌ك، شاعیر ئافرت به‌ سه‌رچاوه‌ی خۆشبه‌ختی و راهاتنی ئه‌زه‌لی له‌گه‌ڵ چێژی پیاودا به‌راوردده‌كات، پێیوایه‌ كه‌ هیچ پیاوێك له‌م بوونه‌دا ناتوانێت بێئه‌وان هه‌ڵبكات و ئارامبگرێت، چونكه‌ نیشتمانێكیدیكه‌ی نییه‌ بۆ نیشتنه‌وه‌، شاعیر هه‌موو پێوه‌ره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان وه‌لاده‌نێت و خۆشبه‌ختی مرۆڤ ته‌نیا له‌ ئاوێته‌بوونی هه‌ردوو ره‌گه‌ز به‌چاره‌سه‌ری هه‌مووكێشه‌ رۆحیه‌كان ده‌زانێت شاعیر دڵی خۆی به‌نیشتمانی ئافره‌تان ده‌زانێت، به‌سۆزی شیعره‌كانی كه‌ لێوانلێون له‌ فیمینستی هێورهێور بارانیان به‌سه‌ردا ده‌بارێنێت، هه‌روه‌كو شاعیر له‌م شیعره‌ی خواره‌وه‌دا ئاماژه‌ی بۆكردووه‌:
چاوشاركێی عاشقانه‌
من دێمه‌ ناو دڵی تۆوه‌
تۆش وه‌ره‌ دڵی منه‌وه‌
ده‌بین به‌ یه‌ك هه‌ردووكمان
ئیتر پێویست به‌وه‌ناكات
ماڵمان هه‌بێ‌ یا نیشتمان39
پاشان شاعیر له‌ تێزه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ ئه‌وه‌مان بۆ ده‌خاته‌ڕوو كه‌ هه‌موو وشه‌كان كۆده‌بنه‌وه‌ و ده‌بن به‌ شیعر، دیسان له‌ چه‌ند رسته‌یه‌كی ئه‌زه‌لیدا كه‌ شایسته‌ی مرۆڤی ته‌واو بێت و بتوانێت له‌م بوونه‌دا به‌ گشت هه‌موو پیرۆزییه‌كاندا بچێته‌وه‌، شاعیر پێیوایه‌ كه‌ شیعر سنوورێكی دیاریكراوی نییه‌ بۆ نووسین، ده‌ریایه‌كیش نییه‌ تا دوای ته‌واوبوونی پێویستی به‌ ره‌نگی ئاوبێت بۆ دروستكردنی مه‌ره‌كه‌ب، هه‌روه‌ها شاعیر شیعر به‌ په‌لامارده‌ری زمان ده‌زانێت و ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕوو كه‌ وشه‌كان خۆشیان هه‌ست به‌وه‌ناكه‌ن كه‌ چۆن و كه‌ی له‌ شوێنێكه‌وه‌ بۆ شوێنێكیدی ره‌وده‌كه‌ن.
له‌م تێرامانه‌ی شاعیره‌وه‌ بۆ شیعر و وشه‌، هه‌روه‌ها بۆ كات و شوێنیش، ئه‌وه‌مان لا گه‌ڵاڵه‌ ده‌بێت كه‌ شاعیر شیعر به‌ له‌رزێنه‌ر و داڕمێنه‌ری هه‌موو ئه‌و خولیا و هێزه‌ كارایانه‌ی نه‌ستی كه‌ هزر و ده‌ماخیان تووشی نه‌خۆشی دۆگماتیزم بووه‌، به‌ خێرایی وریایانده‌كاته‌وه‌، مه‌به‌ستی شاعیر له‌وه‌ی كه‌ وشه‌ ده‌كات به‌ كاراكته‌ری سه‌ره‌كی له‌ شیعره‌كه‌یدا و به‌ وێنه‌ی بوونه‌وه‌رێكی برسی ده‌ینه‌خشێنێت و كات و شوێنیشی فه‌رامۆشكردووه‌، ره‌نگه‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌بێت كه‌ شیعرێكی نییه‌ بۆ نووسین، شوێنێكی نییه‌ بۆ تێڕامان، بونه‌وه‌رێكیش نییه‌ تا گۆڕانی به‌سه‌ردابێت، هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ شیعر پێویستی پێیه‌تی له‌ ناوه‌ڕۆكی بووندا هه‌یه‌ كه‌ شیعر خۆی خولقێنه‌رێتی جگه‌له‌مه‌ش له‌نێوان وشه‌ و شیعردا شه‌ڕێكی بێكۆتا هه‌یه‌، شیعر هه‌میشه‌ هه‌وڵده‌دات وشه‌ په‌لكێشبكا و وشه‌ش وه‌ك تاوانبارێك خۆی نادات به‌ده‌سته‌وه‌ بۆ تێفكرینی زیاتر ئه‌م شیعره‌ی شاعیر ده‌خه‌ینه‌به‌رچاو كه‌ ده‌ڵێت:
وشه‌ هه‌میشه‌ راده‌كات
له‌ ركی شعیر ده‌ترسێ‌
نازانم بۆكوێ‌ ده‌ڕوات
هه‌ر راده‌كات و راده‌كات40
شاعیر پێیوایه‌ كه‌ به‌ر له‌ مه‌رگ مرۆڤ ناتوانێت هیچ شتێك شیبكاته‌وه‌ و نهێنییه‌كان ئاشكرابكات و له‌ قووڵایی ناوه‌ڕۆكی بووندا بێماندوێتی بێت و بچێت، به‌ڵام كاتێك مرۆڤ ئامێز بۆ مه‌رگ ده‌كاته‌وه‌ و مه‌رگیش وه‌ك كچۆله‌یه‌كی تازه‌ له‌ خوێنگیرساوه‌ خۆی به‌گه‌ردنییه‌وه‌ ده‌نوسێنێت، ئه‌وه‌ بانگی ئاوازگه‌لێكی ترسناكه‌ بۆ مرۆڤ، تا هێمن هێمن نهێنییه‌كانی ئه‌م بوونه‌ سه‌رلێشێواوه‌ شیبكاته‌وه‌ و شێتگیرانه‌ له‌نێوان چوارچێوه‌یه‌كی خنكاودا، پاش ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ پارچه‌ كفنێكی سپی كه‌ دۆستی هه‌میشه‌یی مرۆڤی پاشمه‌رگه‌ ئاواز و نه‌غمه‌كان به‌ مرۆڤ ده‌ناسێنێت مرۆڤ كه‌ ده‌مرێت تێكه‌ڵاوده‌بێته‌وه‌ به‌ سروشتی هه‌میشه‌یی له‌گه‌ڵ ئه‌و خۆڵه‌دا كه‌ پاشماوه‌ی ته‌رمی باوباپرانیه‌تی جووتده‌بێت و ده‌یانكات به‌ خۆراكی رۆحی تا مه‌حشه‌ر. پاشان مرۆڤ نزیك له‌ باره‌گای خودا به‌ ئه‌فسوس و كه‌سه‌رێكی زۆره‌وه‌ له‌ ماڵه‌ كۆنه‌كه‌ی ده‌ڕوانێت كه‌ یاده‌روه‌ییه‌كانێتی و له‌ هزر و وه‌هم و ئه‌ندێشه‌یدا به‌رجه‌سته‌ده‌بێت، پێده‌چێت شاعیر ژیانی پاشمه‌رگی لا مه‌به‌ستتر بێت وه‌ك له‌ پێشمه‌رگ، چونكه‌ ئه‌گه‌ر مه‌رگ نه‌بێت ناتوانێت نهێنی و پلانه‌كانی خودا و فریشته‌كان له‌ پێش خه‌لیفه‌تدا بۆ بوون و ناوه‌ڕۆك و مرۆڤایه‌تی ئاشكرابكه‌ین، ده‌شێت هه‌موو ئه‌و ئه‌ستێرانه‌ی ئێستا وه‌ك وێنه‌گرێك له‌ ئاسمان دانیشتون چاوه‌ڕوانی دوایین گرته‌ی فلیمه‌كه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ده‌رهێنه‌ر زه‌نگی كۆتایی لێبدات، ئه‌ستێره‌كان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای فلیمه‌كه‌وه‌ كه‌ له‌دایكبوون، ئه‌كته‌ربوون، دوای ته‌واوبوونی فلیمه‌كه‌ش زۆر ژیرانه‌ مه‌رگ هه‌ڵده‌بژێرن، نه‌ك ژیان، شاعیر به‌ تامه‌زرۆیه‌كی زۆره‌وه‌ پرسیارده‌كات و ده‌ڵێت، ئه‌ی خودا من به‌ ئاڵوشێكی زۆره‌وه‌ پرسیارت لێده‌كه‌م، مه‌رگ نهێنییه‌ یان گه‌مه‌؟ ئه‌گه‌ر نهێنییه‌ تاكه‌ی بێده‌نگی و ئه‌گه‌ر گه‌مه‌یه‌ تاكه‌ی ئه‌م تاوانی خۆشه‌ویستییه‌ كه‌ به‌رامبه‌ر ئێمه‌ ده‌یكه‌ی؟ خودایه‌ تۆ پڕپڕیت له‌ كینه‌ی خۆشه‌ویستی، هه‌روه‌كو شاعیر له‌ فرمێسك بارانی شیعره‌كانیدا ده‌ڵێت:
مرۆڤ له‌ زه‌وی بێزارده‌بێ‌
ده‌ڕوا بۆ لای خوا
ده‌بێ‌ به‌ ئه‌ستێره‌ و
به‌ شه‌وان له‌ دووره‌وه‌
ته‌ماشای
ماڵه‌كه‌ی جارانی ده‌كات41
شاعیر له‌ نوسینه‌وه‌ی یاداشته‌كانی مه‌رگ چێژ وه‌رده‌گرێت، شاعیر نموونه‌ی ره‌نگی سپیمان بۆ ده‌هێنێته‌وه‌، له‌ قووڵایی وه‌رزی خه‌مه‌كانه‌وه‌ زستانه‌، ئه‌و وه‌رزه‌ی گوێ‌ بۆ ئازاری هیچ كه‌ژ و دره‌ختێك راناگرێت، باوه‌شی هه‌موو سنه‌وبه‌ره‌كانی پڕده‌كات له‌ فیشه‌كی مردن كه‌ بارانه‌، شاعیر پێیوایه‌ كه‌ هه‌ر وه‌رزێك چاوه‌ڕوانی داهاتووی خۆی ناكات، پێشیوایه‌ وه‌ك مرۆڤ له‌ مانه‌وه‌ی ناكۆتادا ده‌مێنێته‌وه‌، له‌لایه‌كیتریشه‌وه‌ شاعیر دیوه‌كه‌یدیكه‌ی خۆی به‌ بوونی حه‌قیقی ده‌زانێ‌ و ره‌نگی سپیش به‌ ره‌نگی ئاشتی مردن و ژیانه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت به‌ هاتن و رۆیشتنی وه‌رز و باڵنده‌كانیش ده‌زانێت، شاعیر ئه‌وه‌ی له‌ بیرنه‌كردووه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ سپێتی دروستبووه‌ و هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌شه‌ له‌ جیهانی نه‌ستی خۆیدا به‌ هێمای به‌فر به‌كاریده‌هێنێت.
لێره‌دا ده‌توانین بڵێین شاعیر جیاوازی ناكات له‌نێوان وه‌رزه‌كاندا، به‌ڵام خۆشه‌ویستی له‌ سنوور تێپه‌ڕی ئه‌و بۆ به‌فر كه‌ هێما بۆ ونكردنی خه‌مه‌كان وای لێده‌كات كه‌ وه‌رزی زستانی خۆشبوێت و هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌شه‌ له‌ خودا ده‌پاڕێته‌وه‌ و داوای زستانێكی ئه‌به‌دی ده‌كات، شاعیر ئه‌وه‌ له‌ هزریدا ده‌چه‌سپێت كه‌ به‌فر و هه‌ستپێكردن و پێزانینی له‌ سپێتییه‌كی خه‌ماویدا كه‌ هێشتا تیشكی خۆر چاوی به‌ یه‌كه‌م راموسینی دره‌خته‌كان هه‌ڵنه‌هێناوه‌ تێڕوانین و ئاراسته‌ی مرۆڤ بگۆڕێت و له‌وپه‌ڕی ئازار و نامۆبوونه‌وه‌ خه‌مه‌كانی بڕه‌وێته‌وه‌ و شاریش له‌ وێنه‌ی شاژنێكی جواندا خۆی به‌ ره‌نگی به‌فر ئارایشتبكات، ئاو ته‌نیا راده‌مێنێت، بێده‌نگ و زمانی نییه‌ تا ده‌ریببڕێت، ئه‌ركی ئێمه‌یه‌ كه‌ هه‌ستی پێبكه‌ین و له‌گه‌ڵ نمه‌ی باراندا بیكه‌ینه‌ هاوڕێی وه‌رزه‌كان.
شاعیر ده‌روونی خۆی به‌ ئاوێته‌یه‌ك له‌قه‌ڵه‌مده‌دات كه‌ پڕن له‌ رامان و بیرۆكه‌ی وه‌همی جۆراوجۆر كه‌ ده‌یه‌وێت هه‌موویان كۆبكاته‌وه‌ و داهێنانی نوێ‌ بخولقێنێ‌، هه‌مووشیان ئاشنابكات به‌ ره‌نگی سپی كه‌ ئاشتی ده‌هێنێته‌بوون له‌نێوان مرۆڤ و خۆی و بووندا، له‌نێوان دره‌خت و زه‌وی و باران و ئاسماندا، هه‌ربۆیه‌ له‌ وه‌رزی خۆشه‌ویستییه‌وه‌ ده‌ڵێت:
ئه‌ی خوایه‌ زوو زوو زستان بێ‌
با رووباره‌كانی ناو ئاوێنه‌كه‌م
كراسی به‌فر
له‌به‌ركه‌ن42
فه‌رامۆشكردنی ئاره‌زووه‌كانی خود
له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ده‌بێت ئه‌وه‌ له‌ به‌رچاوبگرین كه‌ له‌ رێبازی سۆفیگه‌ریدا مرۆڤ ده‌بێت ده‌ستبه‌رداری هه‌موو شتێك بێت و وازی لێبهێنێت، سۆفیگه‌رانی رابردوو به‌رده‌وام ویستی ئه‌وه‌یان هه‌بووه‌ كه‌ به‌سه‌ر ئاره‌زوو و ئیرۆسی خۆیاندا زاڵبن و له‌ مه‌ترسییه‌كانی خۆیان لابده‌ن، چونكه‌ ئه‌گه‌رهات و مرۆڤی سۆفیگه‌ری راسته‌قینه‌ ویستی هه‌موو قۆناغه‌كانی حاڵ و زیكر ته‌واوبكات، پێویسته‌ هه‌موو ئاره‌زوو و ویسته‌كانی خۆی فه‌رامۆشبكات كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ شته‌ دونیاییه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، ده‌بێت كه‌سی سۆفیگه‌ر هه‌موو ئه‌و شتانه‌ ره‌تبكاته‌وه‌ و ده‌ستبه‌رداریان ببێت، ئه‌گه‌رنا ناتوانێت بوێرانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م جیهانه‌ پوچه‌دا كه‌ هیچ بایه‌خی نییه‌ بۆ شوێنكه‌وتووانی سۆفیگه‌ری جه‌نگ و به‌ربه‌ره‌كانی بكات وه‌ك په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و قسه‌ی ناجۆر و ناشیاو وتوێژ له‌باره‌ی ئاكاره‌ غه‌ریزه‌ییه‌كانه‌وه‌ كه‌ نه‌ك هه‌ر ئاره‌زووه‌كانی مرۆڤ ده‌خاته‌ به‌رمه‌ترسی، به‌ڵكو رووبه‌ڕووی هه‌ڵه‌ و وزیانی گه‌وره‌ ده‌بێته‌وه‌، هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ به‌رده‌وام سۆفیگه‌رانی راسته‌قینه‌ مه‌به‌ستمان (سۆفیگه‌ره‌ هزری و فه‌لسه‌فییه‌كان) هه‌وڵیانداوه‌ زۆر به‌ توندی له‌گه‌ڵ ئه‌م ژیانه‌دا ناكۆكی خۆیان بسه‌لمێنن، به‌رده‌وام به‌دوای جیهانی نه‌مریدا بگه‌ڕێن و شوێنێك بۆ ئاسووده‌یی هه‌میشه‌یی خۆیان ده‌سته‌به‌ربكه‌ن، قورئانی پیرۆزیش له‌باره‌ی كه‌سانی زاهید و ته‌قواكاره‌وه‌ ده‌ڵێت: ( من كان یرید پواب الدنیا فعند الله پواب الدنیا واڵاخره‌ و كان الله سمیعاً بصیراً)43 له‌م ئایه‌ته‌ پیرۆزه‌دا ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ویستی مرۆڤ ئه‌وه‌ جێبه‌جێده‌كات كه‌ خۆی ده‌یه‌وێت، ده‌توانێت ئه‌م جیهانه‌ پوچ و بێمانایه‌ هه‌ڵبژێرێت و له‌لایه‌كیدیكه‌شه‌وه‌ ده‌توانێت به‌دوای نه‌مریدا بگه‌ڕێت و به‌رده‌وام له‌نێو به‌حری ونبوون و ناكامیدا بیربكاته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئێمه‌ لێره‌دا مه‌به‌ستمانه‌ و ده‌مانه‌وێت به‌ روونی شیكاریبكه‌ین ئه‌وه‌یه‌، كه‌ جیهانی نه‌مری لای سۆفیگه‌ره‌ فه‌لسه‌فییه‌كان و به‌تایبه‌تیش له‌ روانگه‌ و لێكدانه‌وه‌كانی شاعیر (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت)دا چۆنه‌ و چییه‌ و چ مه‌به‌ستێك ده‌گه‌یه‌نێت؟ هه‌روه‌ها شاعیر له‌ رێگه‌ی شیعره‌كانییه‌وه‌ تیشكده‌خاته‌ سه‌ر چی و مه‌به‌ستی له‌ نه‌مریی چییه‌؟ ئایا هه‌مان دیدگای ئه‌و شاعیره‌ له‌گه‌ڵ دیدگای شاعیره‌ سۆفیگه‌ره‌كانیتردا وه‌ك یه‌كه‌؟ ئێمه‌ لێره‌دا وته‌یه‌كی شاعیر خۆی به‌ نموونه‌ ده‌هێنینه‌وه‌ كه‌ له‌ زۆر روونكردنه‌وه‌دا ئاماژه‌ی بۆ داوه‌ و ده‌ڵێت: (من سۆفیگه‌ری له‌ ره‌وتێكی چه‌پدا ده‌بینمه‌وه‌، نه‌ك له‌ ره‌وتێكی ئایینی قووڵ) ئێمه‌ش لێره‌دا دیدوتێڕوانینی مه‌به‌سته‌كانی ئه‌م شاعیره‌ ده‌خه‌ینه‌ڕوو كه‌ قسه‌ له‌سه‌ر ئاره‌زووه‌كانی مرۆڤ ده‌كات و زۆر نائومێدانه‌ تاوتێیانده‌كات
لێره‌وه‌ ده‌چینه‌ نێو قووڵایی باسه‌كه‌مانه‌وه‌ و بۆچوون و دیدوتێڕوانینه‌كانی شاعیر له‌ رێگه‌ی نموونه‌ و وشه‌ی نێو شیعره‌كانییه‌وه‌ ده‌خه‌ینه‌ڕوو، شاعیر له‌ نموونه‌یه‌كدا ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕوو كه‌ سه‌رجه‌م ئاره‌زووه‌كانی مرۆڤ كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ جیهانی نه‌مری و هه‌میشه‌ییه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ ناقووڵایی و چاوه‌ڕوانی زیاتر چیدیكه‌ به‌رهه‌منایه‌ت، شاعیر پێیوایه‌ هه‌موو سات و كاتێكی ئه‌م ژیانه‌ی ته‌رخانكردووه‌ بۆ بینین و تێكه‌ڵبوون به‌وساته‌ی كه‌ ته‌مه‌نی بۆ رزاندووه‌، به‌ڵام شاعیر نائومێد ده‌بێت و له‌نێوان ئومێد و دوودڵیدا ئارامناگرێت و هه‌مو ئه‌ندامانی جه‌سته‌ی له‌ ساتێكدا له‌ جووڵه‌ ده‌كه‌ون و له‌ ساتی دواتریشدا به‌ خێرایی ده‌جووڵێن، ئه‌و پێیوایه‌ كه‌ تیشك و سۆمای چاوی ئێمه‌ هێند فراوان نییه‌ تا له‌ پانتایی زه‌مین و فراوانی ئاسمانه‌وه‌، تا له‌نێوانی ئه‌ستێره‌ كلكداره‌ خه‌یاڵییه‌كانه‌وه‌ ته‌ماشای ئه‌و نێجیره‌ بكه‌ین كه‌ چاوه‌ڕێیده‌كه‌ین كه‌ له‌ هه‌مانكاتیشدا ره‌نگه‌ راوچیبێت.
شاعیر به‌رده‌وام له‌ گوماندا بیرده‌كاته‌وه‌، ناتوانێت ئاراسته‌ و تێفكرینه‌كانی خۆی به‌ یه‌كلادا جۆربكاته‌وه‌، لێره‌دا پێویسته‌ ئه‌م وته‌یه‌ی دیكارت له‌ به‌رچاوبگرین كه‌ ده‌ڵێت: (چۆن دڵنیابین كه‌ ئه‌م ژیانه‌ی ئێمه‌ی تیاده‌ژین خه‌ونێكه‌ و به‌س)44 لێره‌شه‌وه‌ دوو تێڕوانینمان بۆ دروستده‌بێت:
یه‌كه‌م: ره‌نگه‌ شاعیر به‌ درێژایی ته‌مه‌نی خۆی چه‌ند ساتێك نه‌بووبێت، تا شادی له‌ ئامێزی خۆی بگرێت و تاوتوێی كێشه‌ و ناكۆكییه‌كانی له‌گه‌ڵدا كردبێت، كه‌ وه‌ك فواره‌یه‌كی گه‌رم له‌ ناخی شاعیردا چه‌قیبه‌ستووه‌ و چاوه‌ڕێیه‌ له‌ هه‌ركاتێكدا بۆی بگونجێت له‌و زیندانه‌ خۆی رزگاربكات، ده‌ربپه‌ڕێته‌ ده‌ره‌وه‌ و به‌دوای پزیشكێكدا بگه‌ڕێت كه‌ به‌خته‌وه‌رییه‌.
دووه‌م: ره‌نگه‌ شاعیر بیه‌وێت به‌رده‌وام خۆی له‌ مۆته‌كه‌ی مردن رزگاربكات و له‌ جیهانی هه‌میشه‌یدا بمێنێته‌وه‌، پێیوایه‌ ده‌شێت ئه‌ویش وه‌ك هه‌ندێك بوونه‌وه‌ر ته‌مه‌نێكی زۆری هه‌بێت، تابتوانێت قسه‌ له‌سه‌ر گیروگرفته‌ هزری و ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی خۆی بكات، لای شاعیر مردن كۆتایی هه‌موو شته‌كانه‌ و ره‌نگه‌ واشنه‌بێت، بۆ گه‌یشتن له‌بیركردنه‌وه‌ و تێڕامان و گومانی شاعیر ئه‌م نموونه‌یه‌ ده‌خه‌ینه‌به‌رچاو:
له‌ به‌یانی تا ئێواره‌
گشت په‌نجه‌ره‌ی باخه‌كانم
بۆ كۆترێك ده‌كه‌مه‌وه‌
له‌ دوور زۆر دوور
دیارنییه‌ و دیاره‌
یار نییه‌ و یاره‌45
دواتر شاعیر زیاتر تاوتوێی ره‌هه‌نده‌كان ده‌كات و ده‌یه‌وێت ئه‌وه‌ بخاته‌ڕوو كه‌ جیهان نه‌خشه‌یه‌كی زۆر بچووكه‌ له‌ چاو ئه‌و دونیایه‌ی شاعیر داوایده‌كات، شاعیر جیهانی خۆی جیاده‌كاته‌وه‌ له‌ جیهانی ئاسایی مرۆڤه‌كان، به‌ واتایه‌كیدیكه‌ شاعیر پێیوایه‌ جیاوازییه‌كی گه‌وره‌ هه‌یه‌ له‌نێوان نه‌خشه‌ی ئه‌ندازیارێكی بیناسازی و نه‌خشه‌ی شاعیرێك كه‌ ده‌یه‌وێت به‌ پێنووسه‌كه‌ی ببێته‌ شاكاری جوانترین هۆنراوه‌ی زه‌مه‌ن، له‌ تێڕوانینێكیدیكه‌ی شاعیره‌وه‌ ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ مه‌رج نییه‌ ملكه‌چی ویست و ئاره‌زووه‌كانمان بین، چونكه‌ ویست و ئاره‌زووه‌كانمان رێگریمان ده‌كه‌ن له‌ ئه‌فراندنی شاكاری مه‌زن و هه‌نگاونان به‌ره‌و نه‌مری، پاشان شاعیر پێیوایه‌ كه‌ ته‌نیایی تاكه‌ فریادڕه‌س و هاوڕێی هه‌میشه‌یی ئه‌وه‌ و هه‌ر ئه‌ویشه‌ كه‌ ده‌ستی ده‌گرێت تا له‌م ته‌م و غوباره‌ رزگاربكات، شاعیر (قه‌فه‌ز) به‌ن موونه‌ ده‌هنێنێته‌وه‌ و ده‌یه‌وێت ئه‌وه‌ روونبكاته‌وه‌ كه‌ هه‌ر نه‌ك كلتور و كۆمه‌ڵگه‌ له‌ واقیعدا ته‌نگیان به‌ ویست و ئاره‌زووه‌كانی ئێمه‌ هه‌ڵچنیوه‌، به‌ڵكو ته‌نانه‌ت خه‌ونه‌كانیشیان لێكردووین به‌ قه‌فه‌ز، سروشت و فه‌رهه‌نگ و زه‌ویش وه‌ك تاوانبارێكی نێو جه‌نگی سووتاندنی دره‌خته‌ به‌زیوه‌كان مامه‌ڵه‌مان له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌ن و ئازاری ده‌روونی بریندار و ته‌نیامان ده‌ده‌ن، خه‌ونه‌كانیش وه‌ك كابوسێك به‌رده‌وام به‌ڵێن و واده‌ی درۆمان پێده‌ده‌ن، هه‌میشه‌ وه‌ك وه‌حشه‌تزه‌ده‌یه‌ك به‌ خه‌نده‌یه‌كی ته‌لیسماوی له‌ ئاگر و قوڕ وه‌ڵاممان ده‌ده‌نه‌وه‌، قه‌فه‌زی خه‌ونه‌كانی ئێمه‌ چوارچێوه‌یه‌كه‌ له‌ وه‌هم له‌ خه‌ونه‌كانماندا، پێمانوایه‌ كه‌ نه‌مرین و چیدی بكات و شوێن وه‌ك دوو گیانه‌وه‌ری دڕنده‌ كه‌ ده‌یانه‌وێت راومانبكه‌ن بوونیان نییه‌ و كۆتاییان پێهاتووه‌، به‌ڵام ته‌نانه‌ت خه‌ونه‌كانیشی یاری به‌ ئه‌ندێشه‌مان ده‌كه‌ن و پاش چه‌ند ساتێك به‌ئاگامانده‌هێننه‌وه‌، بۆ شیكردنه‌وه‌ی خه‌م و ئازاره‌كانی شاعیر به‌ زمانی خامه‌كه‌ی پێمانده‌ڵێت:
له‌ قه‌فه‌زی خه‌وفه‌كانی
خۆمدا ده‌ژیم هه‌ر به‌ ته‌نیا
بۆ قه‌فه‌زی خه‌ونی شاعیری گه‌وره‌تر
یا سنووری نه‌خشه‌ی دونیا46
شاعیر به‌ خه‌مێكی قووڵه‌وه‌ ده‌روانێته‌ رۆژگار و ته‌مه‌نیش بچووكده‌كاته‌وه‌ بۆ قه‌باره‌یه‌ك كه‌ ته‌نانه‌ت پێنووسه‌كانیش ناتوانن لێدوانی له‌باره‌وه‌ بده‌ن، شاعیر ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕوو كه‌ بوون له‌ ئاوه‌، بۆیه‌ هه‌رلێره‌شه‌وه‌ رۆژگار به‌ وێنه‌ی مس و رووباریش به‌ وێنه‌ی ژه‌نگ ئاماژه‌ بۆ ده‌كات، شاعیر رۆژگار به‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌موو ئازار و نه‌هامه‌تییه‌كانی مرۆڤ ده‌زانێت پێیوایه‌ كه‌ ته‌مه‌ن پێویستی به‌ واده‌یه‌كی زیاتر بوو تا رۆژگار له‌ گوناهه‌كانی پاكبكه‌ینه‌وه‌ و رووباریش به‌ ئارامی خۆی بشوات، شاعیر ره‌نگه‌ رۆژگار به‌ وێنه‌ی مرۆڤ لێكبچوێنێ‌ كه‌ ته‌واوی ره‌فتاره‌كانی خۆی داوه‌ته‌ده‌ست ویست و ئاره‌زووه‌كانی و بیر له‌ هیچ شتێكیدیكه‌ ناكاته‌وه‌ چێژ نه‌بێت، رووباریش به‌ سروشت و توخمه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ده‌زانێت ته‌مه‌نیش به‌ گۆزه‌ڵه‌ ئاوێك له‌و رووباره‌ هه‌ر جه‌نگی نێوان مرۆڤه‌كانه‌ كه‌ وه‌ك مس رووباری ژه‌نگاویكردووه‌ شاعیر به‌ ئاهێكی فه‌لسه‌فی قووڵه‌وه‌ ده‌ڕوانێته‌ جه‌نگ و ململانێی له‌مێژینه‌ی مرۆڤه‌كان، به‌ڵام ته‌مه‌ن به‌شی تێگه‌یشتن له‌ هه‌موو ئه‌و ئازارانه‌ ناكات، ئاهی رۆژگار و ته‌مه‌نی رووبار هه‌موو شتێك تێده‌گه‌ن و ده‌شتوانن راڤه‌ی بكه‌ن به‌ڵام ئه‌فسوس زمانیان نییه‌ بۆ دركاندن، ره‌نگه‌ شاعیر چاوه‌ڕوانی رژانی ئه‌و گۆزه‌ئاوه‌ بێت و خۆی ئاسووده‌ بكات تا كۆتایی به‌ جیهانی پوچ و بێمانابێت و خۆمان جیهانێكی هه‌میشه‌یی بخولقێنین. نه‌مری بكه‌ینه‌ ئامانج و تێگه‌یشتن بكه‌ینه‌ مه‌به‌ست، تاله‌وێ‌ ته‌مه‌ن و رۆژگار و رووبار وه‌ك سێ‌ هاوڕێ‌ بۆ هه‌میشه‌ ئاشنای یه‌كتری بن و به‌ خه‌ونه‌كانی یه‌كتری پێبكه‌نن، وه‌ك شاعیر له‌ زمانی یاده‌وه‌رییه‌كانه‌وه‌ ئاماژه‌ی بۆ ده‌كات و ده‌ڵێت:
رۆژگار مسه‌ و
مێژووش رووباری ژه‌نگه‌
ته‌مه‌ن گۆزه‌ڵه‌ ئاوه‌ و
رۆژگار رێزه‌ تفه‌نگ47
دواتر شاعیر له‌ روانگه‌یه‌كیدیكه‌وه‌ ئه‌و گوناهه‌ جوانانه‌مان بیرده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ له‌لایه‌ن خودا و سروشت و كلتور و كۆمه‌ڵگه‌وه‌ لێمان حه‌رامكراوه‌، هه‌رجۆره‌ پرسیارێكیش له‌وباره‌یه‌وه‌ قه‌ده‌غه‌یه‌ و ده‌رچوونه‌ له‌ رێگه‌ی شه‌ریعه‌ت. سۆفیگه‌رانه‌ هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ ئه‌م وتانه‌یان فه‌رامۆشكردووه‌، بۆیه‌ زۆرجار سنووره‌كانی پرسیاركردنیان به‌زاندووه‌ هه‌ر جۆره‌ ترس و ئومێدێكیان ره‌تكردووه‌ته‌وه‌، به‌رده‌وام ئامێزێكی قووڵیان كردووه‌ته‌وه‌ بۆ حه‌رامكراوه‌كان و پێشیانوابووه‌ كه‌ ته‌نیا به‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ترس و هه‌نگاونان به‌ره‌و قه‌ده‌غه‌كراوه‌كان ده‌گه‌نه‌ ئامانج، له‌لایه‌كیدیكه‌شه‌وه‌ شاعیر پێیوایه‌ كه‌ ده‌بێت ئاره‌زووه‌كان فه‌رامۆشبكه‌ین و ئه‌و راستییانه‌ی پێمانگه‌یشتووه‌ و له‌ هزرماندا چه‌قیانبه‌ستووه‌ راڤه‌یانبكه‌ین، شاعیر وه‌ك سۆفیگه‌رانیدیكه‌ قسه‌ له‌سه‌ر شه‌هوه‌ت و غه‌ریزه‌كان ده‌كات و هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ش داوا له‌ سۆفیگه‌ران ده‌كات كه‌ سه‌یری جه‌سته‌ی رووتی خۆر نه‌كه‌ن له‌ كاتی خۆشتن و ئارایشتكردندا.
شاعیر رێگری له‌مكاره‌ ده‌كات، تا ئه‌وان زیاتر یاخیبن و له‌گه‌ڵ خۆردا هاوتابن و هاوته‌مه‌نی خۆر بۆ جیهانی نه‌مری بڕۆن، چونكه‌ خۆشبه‌ختییه‌كان لێره‌ ته‌لی دڕكاوین و په‌رژینیشیان بۆكراوه‌، هیچ كه‌سێك ناتوانێت ئه‌و په‌رژینه‌ ببڕێت سۆفیگه‌رانی راسته‌قینه‌ نه‌بن، هه‌ر ئه‌وانن كه‌ عه‌وداڵی نه‌مرین و بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجی دیاریكراوی خۆیان هه‌موو سنووره‌كانی كات و شوێن ده‌به‌زێنن، لێره‌شه‌وه‌ شاعیر ویستی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ و مه‌به‌ستی له‌ مردن و فه‌رامۆشكردنی ئاره‌زووه‌كان، له‌بیركردن و به‌گژداچوونه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و شتانه‌یه‌ كه‌ لێمان قه‌ده‌غه‌ و حه‌رامكراوه‌، پێویسته‌ پرسیاربكه‌ین و نه‌سڵه‌مینه‌وه‌، نه‌ترسین و هه‌نگاوبنێین، ئه‌مه‌ بوونه‌، ئه‌مه‌یه‌ نه‌مری، ئه‌مه‌یه‌ سۆفیگه‌ری وێڵ كه‌ ده‌یه‌وێت هه‌موو كۆته‌كان بشكێنێ‌ و سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆ دۆزینه‌وه‌ی جیهانێكیدی ده‌سته‌به‌ربكات، تا خۆشبه‌ختی ته‌واو بهێنێته‌بوون، لانه‌یه‌ك له‌ودیوسروشته‌وه‌ بكاته‌ مه‌نزڵ و پێگه‌ی خۆی، وه‌ك عاریفێكی ئه‌به‌دی به‌رده‌وامده‌بێت له‌ نووسین و ئاماژه‌ بۆ جیهانی نه‌مری ده‌كات، وه‌ك له‌م نموونه‌یه‌ی خواره‌وه‌دا ده‌یخاته‌به‌رچاو:
سۆفییه‌كان سه‌رتان داخه‌ن
خۆر له‌و چه‌مه‌دا
به‌ رووتی مه‌له‌ده‌كات48
شاعیر له‌ هه‌نگاوێكیدیكه‌دا قسه‌ له‌سه‌ر به‌ربه‌سته‌كان ده‌كات، وه‌ك هێماگه‌رایه‌كی سه‌رسه‌خت له‌ هه‌موو روانگه‌یه‌كی تێفكرینه‌وه‌ سه‌رسامی خۆی نیشانده‌دات و هانی ئێمه‌ش ده‌دات تا قووڵتر بیربكه‌ینه‌وه‌، هه‌موو ئه‌و هێمایانه‌ی كه‌ شاعیر قسه‌ی له‌سه‌ر كردووه‌ راڤه‌یكردوون بێپه‌رده‌ ئاشكرایانبكه‌ین و روونیانبكه‌ینه‌وه‌، شاعیر له‌ زمانی فرمێسكی هه‌وره‌وه‌ قسه‌مان بۆ ده‌كات، كاتێك گوێبیستی نه‌غمه‌ی لێكدانی شه‌قه‌ی باڵیان ده‌بین، كه‌ فرمێسكی عه‌تر به‌سه‌ر خاكوخۆڵی ئه‌م جه‌نگه‌ڵه‌دا ده‌بارێنن، ئه‌مه‌ گریانی هه‌وره‌، گریانی سروشته‌، واته‌ گریانی چیاو و كێو و ته‌نانه‌ت گرد و بنگرده‌كانیش، كه‌ سكاڵاكانیان له‌ په‌یامێكی داخراودا ده‌نێرن بۆ خودا و خوداش وه‌ڵامیانناداته‌وه‌ شاعیر ده‌یه‌وێت ئاشنایه‌تییه‌كی گه‌وره‌ دروستبكات له‌نێوان هه‌ور و بیاباندا، ده‌یه‌وێت سه‌رجه‌م كیشوه‌ره‌ خه‌یاڵییه‌كان پێكه‌وه‌ ئاشنابكاته‌وه‌ و بیانكاته‌ هاوڕێ‌ و هاوسۆزی یه‌كتر، شاعیر پێیوایه‌ ته‌نێكی گه‌وره‌ له‌به‌رده‌م ئێمه‌دا هه‌یه‌ به‌و شوێنه‌ی كه‌ خۆمان ده‌مانه‌وێت و له‌وكاته‌ دیاریكراوه‌شدا كه‌ خۆمان دامانناوه‌، به‌ڵام رێگا سه‌ره‌كییه‌كانی نه‌مری هه‌موویان داخراون و میلی كاتژمێره‌كانیش بێپه‌روا له‌ جووڵه‌ كه‌وتوون.
دواتر شاعیر پرسیارده‌كات، نازانێت و تێناگات، پرسیاربكات یان سه‌رسامی خۆی نیشانبدات؟ به‌دوای ئه‌و كه‌س و لایه‌ن و هێزه‌ نادیاره‌دا ده‌گه‌ڕێت، كه‌ رێگاكانی كڵۆمداوه‌ و سه‌مفۆنیای كاتژمێره‌كانیشی بێ‌ سه‌مفۆنیست كردووه‌ پرسیاریش له‌و هێزه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌و ته‌مه‌ ئاوێنه‌یه‌ی نه‌خشاندووه‌، ده‌یه‌وێت رێگای كیشوه‌ره‌كانی نه‌مریمان لێ‌ هه‌ڵه‌ بكات، گه‌ر روونتر چاولێسبكه‌ین، ئه‌م نموونه‌یه‌ی خواره‌وه‌ به‌سه‌ بۆ تێفكرین به‌سه‌ بۆ لێكدانه‌وه‌:
ده‌ترسم هه‌ورگیان بیكوژێ‌
جا ئیتر كێ‌
گوڵ به‌بیابان ببه‌خشێ‌
ئه‌وه‌ كێیه‌ له‌نێوانماندا بووه‌ به‌ دیوار
نایه‌ڵێ‌ له‌و ئاوێنه‌یه‌دا بتدۆزمه‌وه‌
كه‌ سۆفییه‌كان خوایان تیادا ونكردووه‌؟ 49
پاشان شاعیر له‌سه‌ر رووبه‌ر دێته‌ گفتوگۆ كه‌ مه‌به‌ستی له‌ شوێنه‌، شاعیر ده‌یه‌وێت پێمانبڵێت كه‌ دیدوتێڕوانینی ئه‌و له‌ ته‌نیا رێگه‌یه‌كه‌وه‌، كه‌ ره‌نگی سپییه‌و ئه‌و ره‌نگه‌یه‌ كه‌ پێنووسه‌كان شه‌رابی په‌راوی لێده‌نۆشن، شاعیر مه‌به‌ستی له‌ (جوگرافیای له‌ش) ته‌مێكی كۆتانه‌هاتووه‌ به‌ ئاوات و هیوای پوچ و به‌ری نه‌هاتوو له‌ خه‌ون و راستی به‌رجه‌سته‌یی و واتاییدا، شاعیر دووباره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خه‌ونه‌كانی كه‌ وه‌ك كابوسێكی دوودیو له‌ ئاوێته‌ی به‌دبه‌ختی و ته‌م و گوماندا ده‌وریانداوه‌ و بێئاراسته‌ و پێوه‌ر خولی پێده‌خۆن. پێیوایه‌ كه‌ له‌ خه‌ونه‌كانمانه‌وه‌ ده‌توانین جیهانێكی نه‌مری به‌رجه‌سته‌بكه‌ین و له‌ ئافاتی واقیعی بیركردنه‌وه‌مان لابده‌ین هه‌روه‌ها نه‌ست رزگاری مرۆڤه‌ له‌ خه‌م و ئازار و هه‌سته‌كی ئاكارییه‌كان، شاعیر ده‌یه‌وێت بڵێت وه‌ك سۆفیگه‌رێكی وێڵ په‌ڕه‌ سپییه‌كانی ئه‌و له‌شه‌ سووتماكه‌ به‌ ئازار و خه‌می واده‌ پۆلێنبكا و عاریفانه‌ له‌نێو لاپه‌ڕه‌كانیدا وونبێت ئه‌و رووبه‌ره‌ به‌ به‌شێك له‌ جیهانی نه‌مریی ده‌زانێ‌ و سه‌ره‌كیترین مه‌به‌ستی له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ لێوانلێوبوونه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و مه‌عشوقه‌یه‌دا كه‌ ته‌نانه‌ت له‌ خه‌ونه‌كانیشدا گومان و دوودڵی ته‌نگی پێهه‌ڵده‌چنن و به‌ ئازاری واقیعی شادیده‌كه‌نه‌وه‌، شاعیر ئامانجێكی گرنگی راموسینی ئه‌و جه‌سته‌یه‌یه‌ كه‌ به‌ كتێبێكی سپی ناویده‌بات، له‌لایه‌كیدیكه‌وه‌ ئه‌و مه‌به‌سته‌ی هه‌یه‌ كه‌ به‌ پێنووسه‌كه‌ی په‌ڕه‌سپییه‌كانی نێو ئه‌و كتێبه‌ ته‌ڕبكات، بارستایی دێڕه‌كانی ئاشنابكاته‌وه‌ به‌ تارمایی دوایین یاده‌وه‌رییه‌كان، خانه‌یه‌ك بۆ ئه‌م ئه‌بسۆرده‌ (عه‌به‌سیه‌ت) ناقووڵایه‌ بكاته‌وه‌ و ئاهه‌نگێك بگێڕێت و میوانداری خه‌ونه‌كانی تیابكات، هه‌موو ره‌نگ و ده‌نگه‌كانیدیكه‌ش له‌ خۆراكی ئه‌و ره‌نگه‌ تێربكات به‌ مه‌عریفه‌ی ئه‌و پێنووسه‌ی كه‌ له‌ تاشه‌به‌ردی قه‌دپاڵی شاخێك دڵڕه‌قتره‌ بۆ رشتنی فرمێسكی باران، بۆ شیكردنه‌وه‌ی زیاتری سۆنگه‌ی شاعیر، ئه‌م نموونه‌یه‌ی خواره‌وه‌ گه‌واهی ئه‌و راستیانه‌یه‌ كه‌ له‌پێشه‌وه‌ باسمانكرد:
جوگرافیای
له‌شت كتێبێكی سپییه‌
خه‌و به‌وه‌وه‌ ده‌بینم
لاپه‌ڕه‌ پیرۆزه‌كانی
به‌ په‌نجه‌ی پڕ له‌ گوناهی منداڵێتیم و
زمانی پڕ له‌ میكرۆبی سۆفیێتیم
گڵاوبكه‌م50
دواتر شاعیر به‌ رێگایه‌كی سه‌ره‌كی نه‌مریمان ئاشناده‌كات كه‌ ناكامی و شكسته‌، مه‌به‌ستی شاعیر هه‌ڵهاتنه‌ له‌ واقیع تێكشكاندنی كۆت و زنجیر و سه‌رجه‌م سنووربه‌نده‌كان ئاماژه‌ بۆ ئه‌و رێگایانه‌ ده‌كات كه‌ زۆر دوورن، دواتر به‌ ده‌فته‌ری یاده‌وه‌رییه‌كانی ده‌چێته‌وه‌ و له‌ كانیاوی عه‌شقدا به‌ خامۆشی مۆمێك برینه‌كانی خه‌م سارێژده‌كات.
هه‌موو ئه‌وانه‌ ده‌ناسێت كه‌ له‌ ناكامی و شكست و عه‌شقه‌وه‌ سنووری هه‌موو دوورگه‌كانیان بڕیوه‌ و له‌ كیشوه‌ره‌كاندا جێگربوون، ئه‌و كیشوه‌رانه‌ی كه‌ ته‌نیا عاشقان پێیده‌گه‌ن و ئه‌و شوێن و جێگه‌ و مه‌نزڵانه‌ی كه‌ نه‌مرییان لێوه‌ به‌ده‌ستدێت، ناكامی عه‌شقه‌، عه‌شقیش شكسته‌ و شكستیش نه‌مریی، به‌ڵام شاعیر دووری ئه‌و كیشوه‌رانه‌ی بۆ ئێمه‌ نه‌خستۆته‌ڕوو، به‌ڵام كه‌سانی سۆفی و عاشقی راسته‌قینه‌، وێڵگه‌رانی دوای ناكامی و نه‌مری له‌ دوورترین شوێن و زووترین كاتدا پێیده‌گه‌ن.
شاعیر ئه‌وه‌ش ده‌خاته‌ڕوو كه‌ مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی عاشقان، گه‌یشتنه‌ به‌ خۆشبه‌ختی و نه‌هامه‌تی، له‌به‌رئه‌وه‌ به‌رده‌وام وێڵی دوای كلیلێكن تا له‌و رێگایه‌وه‌ ده‌رگای ئازاره‌كانی پێكگه‌یشتن بكه‌نه‌وه‌ و دواتریش به‌ هه‌میشه‌یی له‌وێ‌ بمێننه‌وه‌، چیتر بیر له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ نه‌كه‌ن له‌ خه‌یاڵه‌وه‌ بۆ واقیع، شاعیر به‌ روونی ئاشكرایده‌كات كه‌ عاشقان ده‌توانن ئه‌و كلیله‌ له‌ كه‌سانی سۆفیگه‌ر وه‌ربگرن، كه‌ وه‌ك ئاسۆی تیشكی خۆر له‌م نموونه‌یه‌دا دیاره‌:
تۆ عاشقی من ده‌زانم تۆ عاشقی
من ئاشقان ده‌ناسم له‌ دوور دووره‌وه‌
من ده‌زانم ئاشقه‌كان هیچیان ناوێ‌
كلیلی ده‌رگایه‌ك نه‌بێ‌
كه‌ نازانن بۆ كوێ‌ ده‌چێ‌51
فه‌نابوونی ناكۆتا..
له‌ سه‌ره‌تای باسه‌كه‌ماندا تیشكده‌خه‌ینه‌ سه‌رئه‌وه‌ی كه‌ مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكه‌ توانای تێپه‌ڕاندنی هێڵه‌كانی بیركردنه‌وه‌ی هه‌یه‌ و ته‌نانه‌ت ده‌توانێت سنووره‌كانی ئه‌ودیو خۆیشی ببه‌زێنێت تاده‌گاته‌ ئه‌و راده‌یه‌ی خۆی ونده‌كات، خودا كه‌ مرۆڤی ئه‌فراندووه‌ هزرێكی هێنده‌ فراوانی پێبه‌خشیوه‌ كه‌ بتوانێت له‌بیركردنه‌وه‌دا هێڵێك نه‌هێڵێته‌وه‌ بۆ په‌ناگیركردن ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت قسه‌له‌سه‌ر چه‌مكی فه‌نابوون بكه‌ین له‌ رێبازی سۆفیگه‌ریدا، پێویسته‌ قسه‌له‌سه‌ر ئه‌وه‌بكه‌ین كه‌ سۆفیگه‌رانی راسته‌قینه‌ له‌ قووڵایی تێفكرینه‌وه‌ یاده‌وه‌رییه‌كانی خۆیان خستووه‌ته‌ به‌رچاوی خوێنه‌ر كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ شیعر و وته‌گه‌لێكی دیاری (مه‌نسور حه‌لاج و ئیبن عه‌ره‌بی و ئیبن سه‌بعین و سوهره‌وه‌دی و بایه‌زیدی بوستامی و.. هتد)دا به‌رچاوده‌كه‌وێ‌ كه‌ ویستویانه‌ له‌ رێگه‌ی جه‌نگ و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ترس و ئومێدی بێبه‌ڵگه‌وه‌ ئه‌ندێشه‌ی خۆیان بگوشن و خۆیان ونبكه‌ن، تائه‌وكاته‌ی ده‌گه‌نه‌ حاڵه‌تی سووتان و هیچ په‌رده‌یه‌ك نامێنێت له‌نێوان ئه‌وان و خوادا مه‌رج نییه‌ هه‌موو كه‌سێكی سۆفیگه‌ر بتوانێت ئه‌م قۆناغه‌ ببرێت، به‌ڵام به‌دڵنیاییه‌وه‌ سۆفیگه‌ره‌ ناوداره‌كان بێسڵه‌مینه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی توانیویانه‌ هه‌موو قۆناغ و پله‌ و حاڵه‌كانیان بڕیوه‌ و گفتوگۆی كراوه‌ و ئاشكرایان له‌گه‌ڵ دیوه‌كه‌یدیكه‌ی خۆیاندا كردووه‌.
سۆفیگه‌رانی راسته‌قینه‌ له‌میانه‌ی تێفكرینه‌ قووڵه‌كانییه‌وه‌ ده‌گه‌نه‌ ئه‌و ئاسته‌ی كه‌ ئه‌هریمه‌ن هیچ گرنگییه‌كی نامێنێت له‌گه‌ڵ جه‌سته‌ و بوونی ئه‌ودا، به‌ڵكو له‌و رێگه‌یه‌وه‌ په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ خودادا ئه‌نجامده‌ده‌ن، تائه‌وكاته‌ی له‌ سووتانه‌وه‌ ده‌گه‌نه‌ نه‌مان، پاشان ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌ده‌ن كه‌ ئه‌وان به‌ده‌رنین له‌ خودا و بگره‌ خودای راسته‌قینه‌ ئه‌وانن ئه‌گه‌ر وته‌ی سۆفیگه‌رێكی وه‌كه‌ (ئیبن عه‌ره‌بی) به‌ نموونه‌ بهێنینه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت: (دۆزه‌خ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ماندایه‌)51 كه‌واته‌ ئیبن عه‌ره‌بی دڵنیامانده‌كاته‌وه‌ له‌وه‌ی كه‌ له‌ دیدگای ئه‌وه‌وه‌ هه‌موو ئه‌و وتانه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ران و كتێبه‌ ئاسمانییه‌كان ئاماژه‌یانپێداوه‌، هیچ راستییه‌كیان تێدانییه‌ و ئه‌ندێشه‌ی مرۆڤ ئه‌فراندوونی بۆ خۆرزگاركردن له‌ هه‌ڵچوون و كێشه‌ ده‌روونییه‌كان، ئیبن عه‌ره‌بی مه‌به‌ستێكیدیكه‌شی هه‌یه‌ كه‌ به‌ بۆچوونی ئه‌و ئه‌ركی سۆفیگه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌وپه‌ڕی توانایه‌وه‌ هه‌وڵبدات مرۆڤ له‌ ترس و وه‌هم رزگاربكات، به‌ڵكو بیانگه‌یه‌نێته‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌ ئه‌وان خۆیان خودان، نه‌ك ئه‌فرێنراوی ده‌ستی خودا، كه‌سایه‌تییه‌كی پایه‌به‌رزی وه‌كو (مه‌نسوری حه‌لاج) كه‌ مامۆستایه‌كی بڵندی ئه‌م رێبازه‌یه‌ ده‌گاته‌ حاڵه‌تی ونبوون و سووتان و نه‌كان له‌ خودی خۆی و له‌ ناوڕۆحی خوادا ده‌توێته‌وه‌، تائه‌وكاته‌ی به‌ ئاشكرا مه‌به‌ستی خۆی روونده‌كاته‌وه‌ و ده‌ڵێت: (من خودام و له‌ خودا به‌ولاوه‌ كه‌سیدی له‌ جبه‌كه‌مدانییه‌)52 له‌م  وته‌یه‌ی حه‌لاجه‌وه‌ ئه‌و راستییه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ چه‌مكی خودا چه‌مكی مرۆڤ خۆیه‌تی و مرۆڤیش خودایه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بێینه‌سه‌ر باسی ئه‌و رێبازه‌ سۆفیگه‌رییه‌ی كه‌ (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت) له‌ ره‌وتێكی سكۆلار و چه‌پدا دۆزیویه‌تییه‌وه‌، هه‌موو ئه‌و شتانه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ جیهانی خودی مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌ و مرۆڤ ده‌توانێت له‌ رێگه‌ی تێفكرینی فه‌لسه‌فی قووڵ و چه‌پگه‌راوه‌ بگاته‌ ئه‌و راستییه‌ی كه‌ وه‌هم رۆڵێكی گرنگ و به‌رچاوی هه‌یه‌ له‌ به‌رپاكردنی چه‌مكی خودا له‌ جیهاندا.
ئێمه‌ له‌ رێگه‌ی شیكردنه‌وه‌ی شیعره‌كانی خودی شاعیره‌وه‌ بۆمانده‌رده‌كه‌وێت كه‌ شاعیر به‌ روونی مرۆڤ ده‌كات به‌ دوو به‌شی سه‌ره‌كییه‌وه‌، مه‌به‌ستی ئێمه‌ لێره‌دا جۆری بیركردنه‌وه‌یانه‌، شاعیر پێیوایه‌ كه‌ مرۆڤگه‌لێك هه‌ن ترس وه‌ك دیوارێكی گه‌وره‌، وه‌ك به‌ربه‌ستێكی ئاگرین، پێیپێگرتوون و به‌رده‌وام بیر له‌ فریادڕه‌سێك ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ رزگاریانبكات به‌ بۆچوونی شاعیر ئه‌و مرۆڤگه‌له‌ خودا وه‌ك ئامڕازێك به‌كارده‌هێنن بۆ مه‌یسه‌ربوون و جێبه‌جێكردن و ئاوات و مه‌به‌ست و به‌ڕێوه‌چوونی ئامانجه‌ تایبه‌تیه‌كانی خۆیان، ئه‌وان ناتوانن به‌ قووڵی بیربكه‌نه‌وه‌ و له‌ خودی خۆیاندا بسووتێن تا له‌ خودا ونببن.
له‌ كاتی هه‌ر ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌یه‌كدا واته‌ هه‌ركاتێك كه‌ رووبه‌ڕووی رووداو و كاره‌ساتی مه‌ترسیدار ده‌بنه‌وه‌ هانای بۆ ده‌به‌ن و هه‌موو پێكهاته‌ هۆرمۆنیسته‌كانی جه‌سته‌ و ده‌ماخیان تێكده‌چێت و هه‌ست به‌ لاوازی ده‌كه‌ن و خۆیان وه‌ك به‌نده‌ و كۆیله‌یه‌ك له‌به‌رامبه‌ر خودادا نیشانده‌ده‌ن، لێره‌دا ئه‌م وته‌یه‌ی سیگمۆند فرۆید ده‌خه‌ینه‌به‌رچاو كه‌ ده‌ڵێت: (مرۆڤه‌كان له‌ لاوازیدا په‌ناده‌به‌نه‌به‌ر فریادڕه‌سێك كه‌ خودایه‌)54 له‌م وته‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ شاعیر بێپێچوپه‌نا ده‌یه‌وێت ئه‌وه‌ بڵێت كه‌ خودا هێزێكی ده‌روونییه‌ و له‌ چاخه‌ مێژووییه‌كانه‌وه‌ ئێمه‌ وه‌ك په‌ناگه‌ و مه‌نزڵێك به‌كاریده‌هێنین، به‌ بۆچوونی شاعیر به‌شێكیدیكه‌ی مرۆڤه‌كان كه‌ ژماره‌یان كه‌مه‌ و ته‌نیا ئه‌و مرۆڤانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ به‌ قووڵی بیرده‌كه‌نه‌وه‌ و له‌ خودی خۆیاندا ده‌سووتێن و له‌ خودادا ونده‌بن، ئه‌وان گوێناده‌نه‌ هیچ ترس و به‌ربه‌ستێكی وه‌همی و رووبه‌ڕووی هه‌موو شاخه‌ به‌سته‌ڵه‌ك و هزرییه‌كان ده‌بنه‌وه‌ كه‌ مرۆڤ خۆی ئه‌فراندوونی و دایهێناون ئه‌وان به‌ هه‌موو جۆر و شێوازێك رابردوو ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌ و به‌دوای حه‌قیقه‌تی ئایینده‌دا وێڵن، ئه‌وان تێده‌فكرن تائه‌وكاته‌ی له‌ناوخودادا به‌ته‌واوی فه‌ناده‌بن و ده‌گه‌نه‌ حاڵه‌تی سووتان و نه‌مان، دواتر دوای خه‌ڵوه‌تكێشانی به‌رده‌وام كه‌ چه‌ندین مانگ و بگره‌ ساڵیش تێده‌په‌ڕێنێت، ئه‌و باوه‌ڕه‌یان لادروستده‌بێت و له‌ هزر و ئه‌ندێشه‌یاندا ده‌چه‌سپێت كه‌ ئه‌و خودایه‌ی ئه‌وان به‌دوایدا ده‌گه‌ڕێن و له‌پێناوی گه‌یشتن به‌ودا خۆیان ونده‌كه‌ن و ده‌سووتێن و خۆیانن، به‌ ئاشكرا وتوێژده‌كه‌ن و ده‌ڵێن ئێمه‌ خوداین.
شاعیر پێیوایه‌ كاتێك مرۆڤ خودا ده‌دۆزێته‌وه‌، شه‌ڕ و ناكۆكییه‌كی گه‌وره‌ له‌نێوانیاندا به‌رپاده‌بێت و تاده‌گاته‌ ئه‌وڕاده‌یه‌ی یه‌كتریش دادگاییده‌كه‌ن، وته‌یه‌كی شاعیر خۆی به‌ نموونه‌ ده‌هنێنینه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت: (من خودایه‌كی بچووكم له‌ سه‌رزه‌وی)55 ئه‌م وته‌یه‌ی شاعیر ئه‌وه‌مان بۆ ئاشكراده‌كات كه‌ ئه‌ویش ده‌یه‌وێت په‌یڕه‌وی (انا الحق) بكات، شاعیر له‌ نموونه‌یه‌كدا ورده‌یه‌كی ته‌واومان له‌لایه‌نی هه‌ردوو به‌شه‌كه‌ی مرۆڤه‌وه‌ بۆشیده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت:
كه‌ له‌ خۆم جیاده‌بمه‌وه‌ بیریده‌كه‌م
كه‌ خۆم ده‌دۆزمه‌وه‌
شه‌ڕی له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌م56
پاشان شاعیر پاش تێفكرین و وردبونه‌وه‌یه‌كی زۆر مه‌به‌ستێكیدیكه‌ی خۆی ده‌پێكێت، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ به‌رده‌وام بۆشاییه‌كی گه‌وره‌ و فراوان له‌ ده‌روونیدا به‌رجه‌سته‌بووه‌ ده‌یه‌وێت له‌ رێی به‌دواداچوونی ته‌وه‌ره‌گه‌لێكی رۆحییه‌وه‌ ئاسوده‌یبكات، هه‌ندێكجاریش ئه‌مجۆره‌ تێفكرینه‌ ده‌گاته‌ ئه‌وپه‌ڕی قووڵایی و وه‌ك مه‌له‌وانێك كه‌ له‌ناو ده‌ریایه‌كدا به‌دوای پارچه‌یه‌ك مرواریدا بگه‌ڕێت و نه‌توانێت پێیبگات و بیدۆزێته‌وه‌، پاشان به‌هه‌ستێكی بێئۆقره‌ و ئازارێكی سه‌خت و خه‌مێكی قووڵه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ هه‌مان شوێنی خۆی به‌ بۆچوونی شاعیر دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و به‌شه‌ ونبووه‌ی مرۆڤ چێژێكی ناقووڵایی هه‌یه‌ و ئومێدێك پڕله‌سه‌ما ده‌به‌خشێت به‌ رۆحی مرۆڤ، شاعیر بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌ گه‌وره‌یه‌ سه‌فه‌رێكی وه‌همی له‌ودیو سنووره‌كانی مه‌نفا و نامۆبونه‌وه‌ ئه‌نجامده‌دات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئێمه‌ لێره‌دا سه‌رسامده‌كات ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و به‌شه‌ ونبووه‌ شاعیر ده‌گه‌یه‌نێته‌ خۆشبه‌ختییه‌كی بێپایان.
گومان له‌وه‌دانییه‌ كه‌ شاعیر شاره‌زاییه‌كی به‌رچاوی له‌ هزری چه‌پگه‌راییدا هه‌یه‌ و هه‌روه‌ها به‌ته‌واوی به‌راوردیكردووه‌ته‌وه‌ له‌گه‌ڵ رێبازی سۆفیگه‌ریدا، سۆفیگه‌ری له‌ رێبازی چه‌پگه‌راییدا لای شاعیر گه‌یشتنه‌ له‌ مرۆڤبوونی ته‌واو به‌ هه‌موو ئه‌و راستییانه‌ی كه‌ رۆح لێمانده‌شارێته‌وه‌ و به‌پێچه‌وانه‌وه‌ زاننست بۆمان ئاشكراده‌كات، به‌ڵام شاعیر دوای دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و به‌شه‌ ونبووه‌، هێنده‌یدیكه‌ تێده‌فكرێت، ئه‌ندێشه‌ی به‌ جۆرێك ده‌خاته‌ به‌ر پرسیار و تێڕامان كه‌ ئه‌مجاره‌یان به‌ته‌واوی خۆی ونده‌كات و ده‌سووتێت له‌ ناوه‌ڕۆكی خودادا و هه‌نگاوه‌كانی خێراترده‌كات بۆ گه‌یشتن به‌ ئه‌به‌دییه‌ت وه‌ك له‌ زمانی په‌ڕاوییه‌كانه‌وه‌ دێته‌ ئاخاوتن:
له‌وانه‌یه‌ ونبۆكه‌م
له‌ناو هه‌نارێكدا بدۆزمه‌وه‌
یاده‌شێ‌ رۆژێ‌
خۆم له‌ دڵۆپه‌ بارانێكدا
ونبكه‌م57

6871 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Tuesday, November 22, 2011
زیاتر
چه‌رده‌یه‌ك له‌مێژووی عه‌شیره‌تی شه‌مێران [یه‌زدان به‌خشی]
ئاماده‌كردن و نوسینی:
ئارام مه‌جید عه‌لی
بنه‌ماڵه‌ی میری بۆتان " به‌درخانیه‌كان"
د. ڕێبوار جاف
دانوستانه‌كانی به‌ره‌ی كورستانی‌و رژێمی به‌عس له‌ دوای راپه‌رینی 1991
سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
ماسته‌ر له‌ مێژووی نوێ ‌و هاوچه‌رخ
زانكۆی سلێمانی
كوشت وبڕی ئه‌رمه‌نییه‌كان وپرسی ناسیۆنالیزمی تورك
سۆران نجم الدین
كاریگه‌ری ته‌ریقه‌ته‌ ئایینییه‌كان له‌سه‌ر كومه‌ڵگه‌ی كورده‌واری
ئاماده‌كرنی ئارام حه‌مه‌ ئیسماعیل ئه‌حمه‌د
به‌شی دووه‌م و كۆتایی
گفتوگۆی نێوان حه‌قیقه‌ته‌كان
ن.فه‌یسه‌ڵ ئیبراهیم وه‌لی
كاریگه‌ری ته‌ریقه‌ته‌ ئایینییه‌كان له‌سه‌ر كومه‌ڵگه‌ی كورده‌واری
ئاماده‌كرنی ئارام حه‌مه‌ ئیسماعیل ئه‌حمه‌د
به‌شی یه‌كه‌م
تیۆری ئیعتیبار
له‌بیری دكتۆر عه‌بدولكه‌ریم سروشدا
فه‌یسه‌ڵ ئیبراهیم وه‌لی
كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی و رۆڵی له‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌ جیاوازه‌كاندا
نووسینی : دڵشاد نامیق فه‌ره‌ج
مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی له‌ نێوان حه‌قیقه‌ت و وه‌همدا
ن : فریدالدین ا‌یدن
و : ئه‌رسه‌لان تۆفیق
الحادي عشرمن سيبتمر،أيلول /2001 والرابع عشر من آذار،مارس/1988
ووجه الشبه بينهما
د . أنور الجاف
جه‌ژنی له‌نێو چوونی سته‌مكاریی ئاینی
نامه‌ی سروش بۆ خامنه‌ئی
و: ئه‌رسه‌لان تۆفیق
خوێندنه‌وه‌ی كتێبی (الفكر العربی و صراع الاچداد)
شیروان كه‌ریم محه‌ممه‌د
جوله‌كه‌ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مه‌ریكا
ژیلوان عبدالله هه‌ڵه‌دنی
ئایه‌توللا تۆپ ده‌هاوێژی وئاو ده‌برێ و روباریش وشك ده‌كات
ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب
گرفته‌كانی رۆحی ''ئێمه‌''
هه‌وڵێك بۆ تێگه‌یشتن له‌ریشه‌كانی گه‌نده‌ڵی
شۆڕش حه‌مه‌ساڵح
نه‌ته‌وه‌كان و گه‌شه‌سه‌ندنیان له‌ ئێراندا
خوێندنه‌وه‌یه‌كی به‌راوركاریانه‌ بۆ دۆخی سروشتی‌و دۆخی مه‌ده‌نی
مظفر جبار هه‌ڵه‌بجه‌یی
فه‌نده‌ میتالیزم و جه‌هلی موقه‌ده‌س
حه‌بیب محه‌مه‌د ده‌روێش
شار له‌ نێوان نۆرم و نوێبونه‌وه‌دا
فه‌رهاد خدر
گه‌رانه‌وه‌ بۆ ناوه‌وه‌
حه‌بیب محه‌مه‌د ده‌روێش
كورد له‌سه‌رچاوه‌ كۆنه‌كاندا
كه‌مال نوری مه‌عروف
له‌ستایشی عیشقی زه‌مینیدا
عه‌بدولكه‌ریم سروش
و: فاتیمه‌ ئه‌دهه‌م- خورماڵ
دكتۆر سروش:
هه‌ندێك له‌ فه‌قێكانی ئێمه‌ له‌گه‌ڵ تاڵیباندا جیاوازییان نیه‌
نوشابه‌ ئه‌میری/ وه‌رگێڕانی: سه‌میر حسین
مه‌مله‌كه‌تی ترس
حبیب محمد ده‌روێش
رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و پێكه‌وه‌ ژیانی هاوبه‌ش

كه‌مال دۆڵپه‌موویی
له‌ سته‌می نیشتمانپه‌روه‌ریه‌وه‌ بۆ عه‌داله‌تی هاونیشتمانیبون
حه‌بیب محه‌مه‌د ده‌رویش
وێنه‌یه‌كی كه‌رنه‌ڤاڵی
له‌چامه‌كه‌ی حه‌زره‌تی نالیدا

حه‌بیب محمد ده‌روێش
پرسی دیموكراسیه‌ت له‌ گوتاری ئیسلامی هاوچه‌رخدا
وه‌رگێڕانی: ئه‌رسه‌لان تۆفیق
تصوف
ڕێگایه‌كی هه‌ڵكشانی عیرفانی ڕۆحه‌
به‌ره‌و خودا

وه‌رگێڕانی :بهادین حسن شاره‌زووری
كۆمه‌ڵه‌ی عه‌ره‌به‌ لاوه‌كان (جمعیه‌ الفتاه‌)
ئاماده‌كردنی: زانا فه‌قێ‌ محمد
ئایا شارستانیه‌تێكی ئاوابوو
ده‌توانرێت نوێ‌ بكرێته‌وه‌؟
شارستانیه‌تی ئیسلامی یان ئیسلامی شارستانی؟

ن. مهدی مزفری
و. له‌فارسی یه‌وه‌ : عه‌بدولڕه‌حیم سه‌عید
ژینگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی
سۆز عه‌لی سه‌عید
صلاح الدینی ئه‌یوبی
ره‌چه‌ڵه‌ك و ژیانی

ئاماده‌كردنی: ئاراس حه‌مه‌ صاڵح
چه‌مكی هاوڵاتیبوون و مافی مرۆڤ
عه‌لی وتوت
و: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
كێشه‌ی ئه‌هواز

ژیلوان عبدالله ئه‌حمه‌د
رۆژنامه‌گه‌ریی له‌حكومه‌ته‌كه‌ی شێخ مه‌حمود-دا
مه‌ریوان تۆفیق
فه‌نده‌مینتالیزم و جه‌هلی موقه‌ده‌س
هاشم سالح
وه‌رگیران: حه‌بیب محمد ده‌روێش
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010