هونەری جەنگی كورد لەچیادا
محەممەد بەكر

ئازایەتی دیارترین سیفەتێكە كە لەمێژوودا درابێتە پاڵی كورد،- ا- هەروەك سەرچاوەكان ئاماژە بەوەدەدەن كە وشەی كورد لەبنەڕەتدا وشەیەكی هیندۆئەوروپییە و بەمانای پاڵەوان یان جەنگاوەر دێت.(1) هەندێكیدیكە وشەی كورد بەواتای ئازا و بەجەرگ یان شەڕانی و كۆڵنەدەر مانادەكەن و ئەسڵی وشەكەش بە فارسی دەزانن.(2) درایڤەر سەبارەت بە ئازایەتی كوردان دەنووسێت: "ئازایەتی كورد، جێگەی قسەنییە و هەر لەمێردمنداڵییەوە چووەتە مێشكیانەوە كە"چەك نیوەی شەڕە" لەعەینیكاتدا ترس لە مردن یا كوژرانی نێو شەڕ هەرنییە.(3) ریچ وەك بیستوێتی بۆماندەگێڕێتەوە كاتێ‌ ئەوڕەحمان پاشای بابان لەسەرەمەرگدا لەسەر جێ‌ بووە، كەسوكار و خزمەكانی ئازارێكی زۆریان بەدەست هێمنكردنەوە و دامركاندنەوەیەوە چەشتووە، چونكە لەبارێكی زۆر خرۆشاو و هەڵچوودابووە و هەرئەوەی دووبارەكردووەتەوە كە بەزەبوونی و دەستەپاچەیی لەناوجێگادا دەمرێ‌، لەكاتێكدا حەزیكردووە لە مەیدانی شەڕەفدا بمرێ‌..(4) - ب- هەژاری موكریانیش لە پێشەكی وەرگێڕانی شەڕەفنامەدا لە باسی ئازایی كورددا دەڵێ‌: ئەگەر پیاو بۆخۆی كورد نەبێ یان دەماری كورد باشنەناسێ، لە باسی ئازایەتی ئەم گەلەدا سەریدەماسێ و لایوایە بەشێكن لە چیرۆك و ئەفسانە و شتی وا رووینەداوە.".. زیندوومانەوە و گێڕانەوە و دەماودەمكردنی ئەو چیرۆك و بەسەرهاتانەی كە باس لە ئازایەتی و جوامێری دەكەن لەنێو كورددا هەر لەو ئەوینە قوووڵەی كوردەوە سەرچاوەیگرتووە كە بۆ ئازایەتی هەیانە.. چیرۆكەكانی دوانزەسوارەی مەریوان و قەڵایی دمدم و دەیانیدیكە رووبەرێكی گەورەیان لە هونەر و ئەدەبی فۆلكلۆری كوردی داگیركردووە.. ئەگەرچی پاڵەوانەكەش كورد نەبووبێت وەك رۆستەم و زۆراب یان كەسایەتی ئەسكەندەری مەكەدۆنی كە لەنێو كورددا وەك سەركردەیەكی جیهانگیر ناسراوبووە، بەڵام ئەوەی مایەی پرسیارە ئەوەیە نەتەوەیەك لەمێژوودا بەئازایەتی ناسرابێت و بەدرێژایی مێژووش نەیانتوانیبێت وەك نەتەوەكانیدیكە دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان هەبێت؟؟ یان وەك ئەوەی هیگڵ پێیوایە "سەركەوتن لەجەنگدا، زادەی توانای راستەقینەی نەتەوەكان بووە".5 دەشزانین ئازایی مەرجی بنەڕەتی سەركەوتنە، كوردیش ئازایە، بەڵام بۆ تا بەئەمرۆش ژێردەستەی نەتەوەكانیترە؟ ئەم دەرئەنجامە پێچەوانە چیمان پێدەڵێت؟؟ هەرچەندە ئەم پرسیارە وامان لێدەكات گومان لە ئازایەتی كورد بكەین، بەڵام ئەوەی تەمی گومانمان دەڕەوێنێتەوە ئەوەیە كە ئەم سیفەتەی لەمێژوودا دراوەتە پاڵ كورد لەلایەن دوژمنانی كوردەوە دانپیانراوە و گەڕیدە و بیانییەكانیش گەواهی ئەم راستییە دەدەن.. سەبارەت بەوەی كە كورد نەیتوانیوە تا بەئەمرۆش دەوڵەتی سەربەخۆی هەبێت، هۆكار گەلێك رێگربوونە كە دەتوانم بڵێم خودی ئەم نووسینە تایبەتە بە بەشێك لەو هۆكارە جوگرافییانەی كە رۆڵی لە ئاراستەكردنی مێژووی كورددا هەبووە.. لێرەدا هەوڵدەدەین رۆشنایی بخەینەسەر شێوازەكانی تاكتیكی جەنگی و ستراتیجی سەربازی كورد لەمێژوود او رۆڵی تۆپۆگرافیا لەسەر جموجووڵە سەربازییەكان و پركردنەوەی بۆشایی نابەرامبەری هێزەكان، هەروەها رۆڵی چیاكانی كوردستان لەپەكخستنی جموجوڵی سەربازی دوژمن و بەمەحاڵكردنی هێرشی بەرەیی و تاچەند چیا وەك قوووڵایی بەرگری فریادڕەسی كورد بووە لەبەرامبەر سوپای دوژمندا؟؟.
كورد وەك نەتەوە لەهیچ قۆناغێكی مێژوودا نەمانبیستووە بە یەكگرتوویی بەرامبەر ئەوانیدی لەبەرەیەكدا جەنگیكردبێت، ئەوەی وەك كورد لەمێژوودا ناویهاتووە خێڵێك یان فیدراسیۆنی چەند خێڵێكی كورد یان میرنشینێك بووە، هەرئەم پەرتەوازەیی و پارچەپارچەبوونە وایكردووە ئازایەتی ئەم نەتەوە جەنگاوەرە بەرهەمێكی نەبێت.. دەربارەی تاكتیكی جەنگی كورد لەچیاكاندا، ئەوەی مێژوو پشتگیریدەكات ئەوەیە كە كوردەكان وەك نەتەوە هەمیشە بەرگریكەربوون تائەوەی كە هێرشبەربن.. ئەمەش سەرچاوەیگرتووە لەوەی كورد بە حوكمی شاخاویبوونی نیشتمانەكەیان تووشی پەرتەوازەیبوون و دابەشبوونیان لەم دیوودیوی زنجیرە چیاكان رێگربووە لەوەی بتوانن سوپایەكی گەورەی واپێكبێنن بیر لەفراوانخوازی و لەشكركێشی بكەنەوە، سەرەڕای دابەشبوونی كوردستان بەسەر دەوڵەتانی دەوروبەریش لێكترازانی قوووڵ و ریشەیی كۆمەڵگەی كوردی پارچەپارچەكردووە، دابەشبوونی ئایینی و مەزهەبی و خێڵەكی و دواجاریش پەرتەوازەیی زمان، ئەمانە هەموو هۆكاری ئەوەن كە كورد لەسەر شانۆی مێژوو وەك هێزێكی كارا و بڕیاربەدەست نەبینرێ‌، لەلایەكیترەوە لە بەرەبەیانی سەرهەڵدانی شارستانییەتەوە كوردستان جێگەی ژیان بووە، بەڵام بەخشندەیی سروشتی زەوی و ئاسانیی پارێزگاریكردن لە دەوروبەر كە زۆرتر شاخاویبوو، ئەوەندەی پێویستنەدەكرد خەڵكەكە خۆی بە حوكمەتكاری و سوپاسازییەوە خەریكبكا، بەمجۆرە حوكمەتە ناوخۆییەكان هەر بەو بچووكی و زەبوونی و كەمدەسەڵاتی مانەوە، لەبەرامبەر ئەمەدا، لە دەشتە نەرمەكانی میزۆپۆتامیای دراوسێدا، چونكە سەرچاوەكان كزبوون، ژیان پێویستی بەدەستپێوەگرتنیان دەكرد (وەكو پرۆژەكانی ئاودێری و گلدانەوەی ئاوی سێلاو) هەروەها پاراستنی دەشتاییە بەربەتاڵەكان، پێویستی بە رێكخراوەی حوكمەتی دەكرد جگەلە سازدانی هێزی سوپایی، بۆیە شانبەشانی دروستبوون و پەرەسەندنی قەوارەی حوكمەتەكان، شارەكانیش زیاتر گەورە و پانەوە بوون.(6) بۆ بەرچاوروونی زیاتر سەبارەت بە تاكتیكی جەنگی كورد لەچیاكاندا چەند رووداوێكی مێژوویی وەك نموونە بۆ باسەكەمان دێنینەوە، نارامسینی پادشای ئەكەدستان (2291-2255)پ.ز دەڵێت: هەركە گەیشتینە ناوەندی چیاكان، لەناكاودا لێماندەرپەڕین، پەلاماریانداین و بوونی خۆیان سەلماند.(7) زەینەفۆن (401) پ.ز سەرداری ئەو دە هەزار- ج- سەربازە بەكرێگیراوە یۆنانییە بوو، كە بۆ یارمەتی راپەڕینەكەی "كۆرشی بچووك" بەسەر ئەردەشێری برایدا هاتبوونە ناوچەكە، لەكاتی گەڕانەوەیاندا، بە وڵاتی (كاردۆخی) كورداندا تێدەپەڕن و لەگەڵیاندا دەكەونەشەڕەوە. زەینەفۆن بەرلەوەی بە خاكی كاردۆخییەكاندا تێپەڕبێت لە دیلەكانی جەنگ سەبارەت بە كاردۆخییەكان ئەوەی پێوتراوە كە""رێگەی باكووریش بەودیوی چیاكاندا دەچێتەناو كاردۆخییەكان.. گوتیان ئەو خەڵكە لەچیاكاندا دەژین و زۆر شەڕەنگێزن و سەر بە شا نین. لەراستیدا جارێكیان لەشكریەكی 120,000 كەسی شا چووەتە نێو وڵاتەكەیان و یەك كەس لێیدەرنەچوو بەهۆی سروشتی یەكجار سەختی ئەو خاكە(8)، كەواتە دوو هۆكار وای لە سوپای یۆنانی كردووە كە ویستوویانە بەنەرمی رەفتاربكەن و لەگەڵ كاردۆخییەكان نەكەونە جەنگەوە: یەكەم ئەوەیە سەرەڕای سەختی ناوچەكەیان زانیویانە خەڵكێكی ئازان و شەڕكەرن.
دووەم زانیویانە سەر بە شا نین و هەردوولا دوژمنی هاوبەشیان هەیە، بەڵام ئەوەی بوو بە مێژوو ئەمەبوو، زەینەفۆن دەڵێ ""كە لەشكرەكە گەشتە نێوكۆمەڵە گوندێك، كە لە دۆڵەكانی بنارەكەدا بڵاوببوونەوە، كاردۆخییەكان یەكسەر ماڵەكانیان چۆڵكرد و بە ژن و منداڵەوە هەڵاتن بۆ چیاكان.. دواتر دەڵێ‌ ویستمان بەنەرمی رەفتاریان لەگەڵدا بكەین، چونكە كاردۆخییەكان دوژمنی شا بوون، بەڵام كاردۆخییەكان هیچ ئاماژەیەكی دۆستانەیان دیارنەخست كە تاریك داهات كاردۆخییەكان كۆبوونەوە و هێرشیانكردەسەر بەشی دواوەی سوپای یۆنانییەكان و بە تیر و بەرد هەندێكیان لێكوشتن. ژمارەی كاردۆخییەكان هێندە زۆرنەبوو لەراستیدا ئەگەر لەم رووداوەدا بە ژمارەیەكی گەورەترەوە هاتبان رەنگبوو بەشێكی گەورەی یۆنانییەكان راماڵن،(9) كەواتە وەك دەردەكەوێ‌ كاردۆخییەكان ئەگەر خێڵی كۆچەریش بووبێتن ئەوا پەیوەستیش بوون بەخاكەوە و كاتێكیش زەینەفۆن پێشنیازی ئاگربەستی بۆكردون وداوای تەرمی كوژراوەكانی كردووەتەوە، كاردۆخییەكان تەنها مەرجیان ئەوەیە خانووەكانیان نەسووتێنن، كەواتە ناوچەكەیان وەك قەڵەمڕەوی دەسەڵاتی خۆیان زانیوە و پاراستوویانە و نە یۆنانییەكان و نە پادشای ئەخمینییەكان نەیانتوانیوە سەریان پێنەویبكەن.. ئەوەش تارادەیەك رووندەبێتەوە كە كاردۆخی ناوێك بووە بۆ زیاد لە بنەماڵە و خێڵێك، چونكە بەرەنگاربوونەوە و تێكشكاندنی سوپای 120,000 هەزار سەربازی شا و رێگرتن بەو دە هەزار سەربازەی زەینەفۆن سەركردایەتیكردووە تەنها بە ئەندامانی بنەماڵەیەك ناكرێت.. ئەوەشی زیاتر ئەم بۆچوونە پشتراستدەكاتەوە فراوانی ئەو ناوچەیە كە سوپاكەی پیاتێپەڕیوە.. زەینەفۆن زیاد لە هەفتەیەكی بەشەڕكردن لەگەڵیان بەسەربردووە تا رزگاریبووە لێیان، جێیگومانە ئەو ناوچە فراوانە قەڵەمڕەوی خێڵێك بووبێ‌ بەتەنها، بەڵام لەڕووی تەكنیكی جەنگییەوە كە مەبەستی باسەكەمانە كاردۆخییەكان شەڕی بەرەییان نەكردووە، بەڵكو گروپی بچووك بچووكی جەنگاوەریان پێكدەهێنا و سەربەرزایی و چیاكانیان دەگرت و لەدواوە پەلاماری سوپای یۆنانییەكانیان دەدا.. زەینەفۆن بەمجۆرە باسیدەكات "كاردۆخییەكانیش لە چیاكانی دەوریاندا كۆمەڵێك ئاگریان هەڵكرد وەك جۆرێك ئیشارەت بۆ یەكتر. لا 126.. دوژمن پەلاماریدەدان بەتوندی و لەهەندێ‌ تەنگەبەردا بە قۆچەقانی و كەوانەكانیان زۆر نزیكدەبوونەوە.. لا127 دواتر دەلێ‌ "گەیشتینە ئاوێك دەبوایە لێیبپەڕینەوە، بەڵام لەوێدا دوژمن تاوێرەبەردی گلۆركردەوە، بەردەكان هەندی باری عەرەبانەیەك دەبوون و هەندێكیان لەوەش گەورەتربوون، گلۆردەبوونەوە و بە رەوەزەكان دەكەوتن و دەپرژان. ئیتر تەنانەت رَیگەی ئەوەش نەبوو كە نزیكیش بكەوینەوە.لا 129.. سەبارەت بەتوانای جەنگی و چەكەكانیان دەڵێ‌ "تاكە چەكیشیان كەوان و قۆچەقانی بوو.. لەڕاستیدا تیرئەندازی باشبوون، كەوانەكانیان چوار- پێنج پێ درێژبوون و تیرەكان سێ پێ دەبوون كە تیریان دەهاوێشت قاچی چەپیان پێشدەخست و كەوانەكەیان لەڕاستی ئەم قاچە رادەگرت، ئینجا پەتەكەیان رادەكێشا تیرەكانیان زرێی سینگپۆش و قەڵغانەكانیان دەبڕی. لا132، باس لەوەشدەكات لەكاتی شەڕدا سروودێكیان وتووە.لا138، كاردۆخییەكان لەڕووی تەكتیكی جەنگییەوە هەماهەنگی تەواویان لەگەڵ سروشتی شاخاوی ناوچەكەیان هەبووە، هەرئەمەشە وایكردووە هیچ سوپایەك نەتوانێت بەئاسانی بەناوچەكەدا تێپەڕێ‌ چ جای تیابمێنێتەوە، بۆیە هەمیشە ناوچەكە نیمچە سەربەخۆییەكی هەبووە.. زەینەفۆن و سوپاكەی دواجار بە وڵاتی كاردۆخیدا تێدەپەڕن، بەڵام بابزانین چۆن باس لە حاڵی سوپاكەی دەكات "بەدرێژایی هەفتەی رابردوو كە وڵاتی كاردۆخیان بڕیوە بە بەردەوامی شەڕیانكردووەو لەوێدا زیانەكانیان لەهەموو زیانەكانی شەڕ دژ بە تیسافەرنیس و شا زۆرتربوو، جا كە بەبیریانهاتەوە كەوا دەردەسەرییان لەكۆڵبووەتەوە، خەوێكی خۆشیان لێكەوت.(10) ئەمە حاڵی سوپایەكی تۆكمەی دە هەزار كەسییە كاتێك ویستوویانە تەنها بەو وڵاتەدا تێپەڕن.
نەوشیروان مستەفا سەبارەت بە هونەری جەنگی كاردۆخییەكان دەڵێ: كاردۆخییەكان لەشكری "نیزامی" یەكگرتو و پیشەییان نەبووە، گروپی بچووك بوون. پەیڕەوی تاكتیكی "لێدەو هەڵێ‌" یان كردووە. بۆسەیان ناوەتەوە، سوودیان لە تۆپۆگرافی ناوچەكە وەرگرتوە. كتوپڕ پەلاماریانداون و خێرا ئاوابوون، لە كشانەوەی یۆنانییەكاندا دوایانكەوتوون و دەستیان لێوەشاندوون. لێیانكوشتون و لاشە و كەلوپەلیان پێبەجێهێشتوون.(11)
نموونەی هاوچەشنیدیكە لە تۆمارە مێژووییەكاندا بەرچاون.. ئەوەتا میژووناسێكیتری یۆنانی" دیۆدۆراس" هەر بە ماوەیەكی كورت دوای ئەوە دەڵێ كەوا كوردەكان لە كون و كەلێنی چیاكانیانەوە، بۆئێمە گەلێ زیاتر مایەی سەریەشەبوون، لەوەی لەگەڵ لەشكر و ئیمپراتۆرییەتەكانیتردا ناویاندەركردبوو و كەوا تەنها بە بەكارهێنانی هێز یان رێكەوتن توانیمان كارێكبكەین كە لەتێكدانی باردۆخی پێدەشتەكان دوریانبخەینەوە.(12) تەیموری لەنگیش لەبیرەوەریەكانییدا باسلەوەدەكات كە بەرەو كرماشان چووە هۆزەكانی ناوچەكە لەدەربەندێكدا رێیان بە سوپاكەی گرتووە، تەیمور لە باسی سەختیی دەربەندەكە و تێپەڕبوون پیایدادەڵێ‌ "ئەو دەربەندە ئەوەندە سەختە ئەگەر دەوروبەری بگیرێت و سوپایەك بیەوێ‌ پیابڕوات مەگەر دوای زیانێكی زۆر بتوانێ تێپەڕێ، چونكە بێجگەلە تیرباران لەهەردوو لاوە تاقمێكی كەم دەتوانن لە لاپاڵە سەختەكانەوە بەرد تلۆركەنەوە و ژمارەیەكی زۆر بكوژن، لەبەرئەوە فەرمانی گەڕانەوەمدا، بەڵام دەستەی دواوەی لەشكرەكەم ئاگاداریانكردم سەرەتای دەربەندەكە كە لێوەیهاتبووین عەشایەرەكان گرتوویانە.(13)
وەك دەبینین كوردەكان هەماهەنگی تەواویان لەگەڵ سروشتی سەختی ناوچەكەیاندا هەبووە و بەباشی بایەخی سەربازی ئەم دەربەند و گوزەرگە تەنگەبەرانەیان زانیوە و هەركات سوپایەك هاتبێتە ناوچەكەیان نەیتوانیوە بەئاسانی و بەبێزیان تێپەڕێ‌.. چون توانای رێگری چیاكان لەسەر چەند فاكتەرێك بەندە، لەوانە بەرزی دەربەند و گوزەرگەكان بەگوێرەی هێڵی بەفری هەمیشەیی، هەروەها پلەی لێژیەكەی.(14) كە چیاكانی كوردستانی پێناسراوە.ئەم دەربەندانەش بایەخێكی گەورەی سەربازی هەبووە لە مێژووی كورددا ریچ لەگەشتنامەكەیدا دەڵێ‌ "ئەوڕەحمان پاشای(بابان) حاكمی پێشووی سلێمانی، كاتێ كە دەیویست سەربەخۆیی كوردستان بەدەستبهێنێ، هەموو ئەم دەربەندانەی قایمكردبوو،(15) هەروەها (هێنری بیندەر) كە لە كۆتایی سەدەی نۆزدەدا هاتووەتە كوردستان، سەبارەت بەم دەربەندانە دەڵێ‌: "لەم دەربەند و ملانەدا چەند كەسێكی شارەزا لەبەرامبەر لەشكرێكدا بەرگرییاندەكرد".(16) شێخ مەحمودیش دەربەندی بازیانی هەڵبژارد بۆ رووبەڕووبوونەوەی سوپای ئینگلیز، رێگای چوونەنێو ئەم مەڵبەندە شاخاوییە(كوردستان) بەچەند دەرەیەكدا تێدەپەڕێ كە هەندێكیان گەلێك فراوانن، بەلام تەنانەت ئەم دەرانەش بەچەندین كێوی بەردەڵان و چەتوون دەورەدراون و بەچەند دەربەندێكی باریك و تەنگ كۆتاییاندێت، بەجۆریك كە تەنانەت رێگای چوونەنێو ئەوانەوە لەهاوینیشدا دژوارە، بەتایبەتی لەزستاندا كە بە بەفرَێكی زۆر دەئاخنرێن.(17) بەڵام گرفتی گەورەی كوردان لەباری سەربازی و جەنگییەوە بەدرێژایی مێژوو ئەوەبووە كە زنجیرە چیاكانی كوردستان رۆڵی قووڵایی بەرگرییان بینیووە وەك لەوەی دیوارێكی سروشتی بن لەنێوان كورد و نەتەوەكانی دەوروبەریدا، لەم بارەشدا كە چیاكان كەوتوونەتە نێوەندی وڵاتەوە هەماهەنگی و یەكگرتوویی كوردان كارێكی ئاساننییە، هەرئەمەش وایكردووە كە لەمێژوودا كورد نەیتوانیووە سوپای گەورە پێكەوەبنێت و بیر لە فراوانخوازی بكاتەوە و ئەو ئازایەتییەش كە كورد پێی ناوبانگیدەركردووە لەمبارەدا پەرتەوازەبووە و بۆ سەركردەیەك زەحەمەتبووە بتوانێ‌ ئەم جەنگاوەرە ئازانە لە دەوری خۆی كۆكاتەوە و پارچەكانی ئەم وڵاتە كە چیا لێكیدابڕیوون یەكخات. لە تۆپۆگرافیایەكی واسەخت و نالەباردا نەك هەر بۆ دوژمن ئاساننەبووە كوردان بخەنەژێر ركێفی خۆیانەوە، بەڵكو میرنشین و خێڵە بەهێزەكانی كوردیش نەیانتوانیوە ئەمكارە بكەن و هەر بەپارچەپارچەیی مانەوە و دوژمنایەتی نێوان كوردەكان خۆشیان تا بە رۆژگاری ئەمڕۆ بەشێكی دەرئەنجامی نالەباری تۆپۆگرافیای خاكی كوردستانە. مینۆڕسكی لەبابەت پەیوەندی كورد و چیاوە دەڵێت "بەگشتی دەتوانین بڵێین كورد و چیا لێكجیانابنەوە، هەركە دەشتایی دەستپێدەكات ئەوا كورد زەوییەكە بۆ عەرەب و فارس و تورك بەجێدێڵێت، لە دەوروبەری وانیش بۆ ئەرمەنەكان.(18)
ئەم چەند دێڕەی مینۆڕسكی ئاماژەن بۆ نیشاندانی زۆری ژمارەی چیاكان لەو رووبەرەی كەنێوی وڵاتی كوردانە، هەروەها ئاماژەشە بەوەی كە چیا كەوتووەتە نێوەندی وڵاتی كوردانەوە و سنوورەكانی دەشتن.. لەهەر بارودۆخێكدا كاتێك سوپایەك رووی لەم ناوچەیە كردبێت بێبەرگرییەكی ئەوتۆ چووەتەپێش تانزیكی قووڵایی خاكی كوردستان و دەسپێكی زنجیرەچیا سەختەكانی ناوەندی كوردستان بوونەتە قووڵایی بەرگری و رووبەڕووبونەوەی دوژمن، بەڵام لەمبارەدا دەشتاییەكانی كوردستان كە شارە گەورەكانی لێهەڵكەوتووە كەوتوونەتە دەستی دوژمن و تووشی تاڵانی و كاولكردن هاتوون. هاوشان لەگەڵ ئەوەشدا چیا سەختەكانی كوردستان تەواوكەری ستراتیجی زەمینی دەوڵەتانی دەوروبەربوون و بەمەش یەكێتی جوگرافی خاكی كوردستان لە چوارچێوەی سنووری هەریەك لە زلهێزەكانی دراوسێدا كارێكی ئەستەمبووە، خەباتی كوردانیش لەمبارەدا هەوڵێك بووە لەپێناو مانەوەدا.
سەبارەت بە چیاكان و رۆڵی لەدواخستنی پرۆسەی هۆشیاربوونەوەی كورد، بۆچوونەكانی ئازاد قەزاز رۆشنكەرەوە و یارمەتیدەرن كە دەنوسێت "تاكی كورد ناهۆشیاربووە، چی سەبارەت بە خودی خۆی (نەتەوە) چی سەبارەت بە دەرەوەی خۆی، هەمیشەش كاتێ دوژمن مافەكانی زەوتكردووە و هێرشیكردووەتەسەر، تەنها پەرچەكرداری نواندووە، هەمیشە پشتی بە شاخ قایمبووە، كورد كاتێك پشتی بە شاخ قایمبووە راستەوخۆ بۆ وەڵامدانەوە پەنادەباتەبەر شاخ یان سروشت، بتەوێ‌ و نەتەوێ‌ دۆخێكی سایكۆلۆژی بۆ سازكردووە، هۆشیاربوونەوە لەم دۆخە كە مرۆڤی تێدەكەوێ‌ پرۆسەیەكی سایكۆلۆژی دەخوازێت، وەڵامدانەوەیەكی سادە و بێبیركردنەوەیە، واتا بەئاستێكی هۆشیاری و بیركردنەوەیەكی بەرزەوە وەڵامی ئەو هەڕەشەیە نەدراوەتەوە.(19)ئەم پەرچەكردارە زۆرجار لە مێژووی كورددا دووبارەبووەتەوە، لەكاتێكدا كە هێرشی دەكرێتەسەر لەلایەن دوژمنانەوە راستەوخۆ پەنادەباتە شاخەكان، لێرەدا جێگەی خۆیەتی بپرسین ئاخۆ ئەمە رۆڵی جوگرافیا نییە لەدووبارەبوونەوەی مێژوو لای كورد؟ وەك جەمال حەمدان دەڵێت: "ئەگەر مێژوو خۆی دووبارەكردەوە- كە رەنگە بیشیكات- ئەو دووبارەبوونەوە جوگرافیایە، بەمە جوگرافیا دەبێتە رەگی جەبری مێژوو، لەوەش زیاتر هەندێك دەڵێن مەگەر مێژوو جوگرافیایی جووڵاونییە؟ بەڵام جوگرافیا مێژووی راوەستاوە.(20) ئەگەر پێمانوابێت جوگرافیا رەگی جەبری مێژووە ئەوا بەهەڵەداچووین، دەشزانین مێژوو پرۆسەیەكی جووڵاوە و بەردەوام لەبەرەوپێشچووندایە، هەوڵەكانی مرۆڤ لەپێناو زاڵبوون بەسەر سروشت و كۆنترۆڵكردنی لەبەرچاوە، بەڵام دەشپرسین ئاخۆ شكستی چەندین راپەڕینی كورد تەنها لە سەدەی رابردوودا دووبارەبوونەوەی مێژوو نەبێت چی دیكەیە؟؟ لەكاتێكدا ئەگەر بێپلانی و بێبەرنامەیی و كلتوری خێڵایەتی و پەرتەوازەیی كۆمەڵگەی كوردی.. هتد هۆكاری شكستی ئەو راپەڕینانە بن، ئەوا جوگرافیا و جیۆپۆلۆتیك رۆڵی گەورەیان بینیوە لەدووبارەبوونەوەی شكستەكاندا. ئەگەرچی ئەم راپەڕینانە هەریەكە و لە پارچەیەكی ئەم وڵاتەدا بەرپاكراوە، بەڵام چیرۆكی هەموویان تارادەیەكی زۆر لەیەكدەچن، سەرەتایی ئەم چیرۆكە بە زوڵمی بەردەوام و كەڵەكەبووی دوژمن لەسەر كوردان دەستپێدەكا و لەبەرامبەر ئەم ستەمە زۆرەدا كوردان رادەپەڕن و وەك هەمیشە چیاكان دەبنەوە لانكەی راپەڕین و جەنگ دژ بە دەوڵەت، دواجار دەوڵەت بۆ دامركاندنەوەی گەمارۆیاندەدا و بەشێوەیەكی نامرۆڤانە لەناویاندەبات، كۆمەڵكوژی كوردانی دەرسیم لەلایەن دەوڵەتی توركیاوە دەریدەخا تا چی رادەیەك دڕندانە ئەم راپەڕینانە كپكراونەتەوە. ئەمە دووبارەبوونەوەی مێژووە بەوچەشنەی كە د.كەمال مەزهەر پێیوایە "رووداوی مێژووی لە سنوورێكی تایبەتدا خۆی دووپاتدەكاتەوە، لەهەموو شوێنێك و هەموو كاتێك فشاری زۆر بووەتە هۆی تەقینەوەی ناڕەزایی،(21) بەڵام وەڵامدانەوەی سادە و بێبیركردنەوەی كوردان بووەتە هۆی دووبارەبوونەوەی رووداو و چیرۆكەكان بەهەمان سەرئەنجامەوە. لێرەشەوە تێدەگەین بۆ كورد وەك كارایەكی مێژووكرد دەرناكەوێ‌.. ئەوەندەی مێژوو خاوەنی ئەمە، ئەم نەبووەتە خاوەنی مێژوو. ئەوەندەی ستەمی ئەوانیدی كوردی وەبیر جیابوونەوە و جیاوازبوون لەوانیدی هێناوەتەوە، كەمتر لەوە ئیرادەیەكی خۆڕسك و سەربەخۆیی پێشوەخت سەرپێخراوە كە تیایدا هەستكردن بەجیاوازی ناسنامەی نەتەوەیی و داواكاری مافی سەربەخۆیی كردبێتە بنەما. بەمەش راپەڕینەكان دەبوون بە شۆڕش و هونەری جەنگی كورد بەتەنها پشتبەستن نەبوو بە چیا، بەڵام لێرەدا ناوەڕۆكی بابەتەكە سەرزەنشتی پێشینانمان نییە ئەوەندەی روونكردنەوەی نالەباری تۆپۆگرافیای كوردستانە لەئاراستەكردنی مێژووی كورددا. ئازاد قەزاز سەبارەت بەپشتبەستنی كورد بە چیاكان پێیوایە "كە سەختی و بەرزی شاخەكانیش دانێكی سروشتیتر بووە بۆ كورد رۆكراوە، تابتوانێت لەوێدا خۆی پەنابدات، ئەم دوو فاكتەرە واتا دانی سروشتی"چیا"و دانی سیاسی دەوڵەتانی دەوروبەر، وای لە كورد كردووە كە زۆر عەقڵ بەكارنەهێنێت، لەبری جەنگ و ململانێی خوێناوی كە كۆتاییەكەشی هەمیشە و تاهەنووكەش بە شكستی كورد كۆتاییهاتووە.(22) ئەمەش بەومانای كە كورد هەركات دوژمن پەلاماریدابێت پەنای بۆ چیاكان بردووە، هەوڵینەداوە چارەسەرێكی عاقڵانە بدۆزێتەوە، دەكرێت لەم حاڵەتەدا وێنەی نەتەوەی كورد وەك مرۆڤێك نیشانبدەین كە لەسارایەكدا (چۆڵەوانی) گورگێك پەلاماریدەدات و درەختێكیش لەنزیكێتی راستەوخۆ دەچێتەسەر درەختەكە بۆئەوەی گورگەكە لەنێوینەبا، ئەو درەختە هەمان رۆڵی چیا دەبینێت، هەروەك چۆن مرۆڤەكە جورئەتناكات لە درەختەكە دووربكەوێتەوە، چونكە ئەگەر هاتو دووركەوتەوە و گورگەكە پەلاماریبدات ئەوا ناتوانێت خۆی رزگاربكات لە دەستی.. دیسان وێنەكە هەمان وێنەی كوردە، تاڕادەیەك كوردیش بۆئەوەی پارێزگاری لەمانەوەی خۆی بكات هەمیشە لە دامێنی چیاكاندا ژیاون و كەمتر تێكەڵ بە دەسەڵاتەكانی دەوروبەر بوون، لەهەمانكاتیشدا هەمیشە لە پەراوێزی شارستانییەتەكانی ناوچەكەدا بوون. ئەنجامی پەیوەندی لەمێژینەی كورد و چیاكانی رۆحێكی سەركەش وەك سەركەشی چیاكانی لە مرۆڤی كورددا دروستبووە كە نایەوێ‌ ملكەچ و فەرمانبەری هیچ دەوڵەت و دەسەڵاتێك بێت، بۆنموونە ئەوڕەحمان پاشای بابان كاتێك لە (بابیعالی)یەوە داوایلێدەكەن ببێتە والی بەغدا رەتیدەكاتەوەو دەڵێت: "راستە من بەوە، پلەی یەكەمی وەزیریم دەدرێتێ، بەڵام قومێك لە ئاوی چیاكانی كوردستان بەهەموو تەختوبەختی دەوڵەتی عوسمانی ناگۆڕمەوە، رەنگە چوونیشم بۆ بەغدا گوزەرانم زۆر خۆشتربكات، بەڵام ئەنجامەكەی دەبێتە هۆی لەناوچوونی بنەماڵەی بابان.(23) - ح – لێرەدا دەكرێت یارمەتی لە كلتوری كوردی وەربگرین بۆ زیاتر نیشاندانی تاكتیكی "لێدەوهەڵێ" كە لەچیادا كوردەكان پەیڕەویانكردووە رەنگە هەڵپەركێی كوردی و بەتایبەت شێوازی "سێپێی" باشترین نموونەیەك بێت بۆ تێگەشتن لەو تاكتیكە. ئەم شێوازەی هەڵپەركێ‌ رەنگە زیاد لەهەر شتێك لە نمایشێكی سەربازی بچێت، تیایدا ریزێك لە شێوەی بازنەی تەواونەكراودا (ئاماژەیە بۆ گەمارۆدان) دەستیان لەیەكدەئاڵێنن (ئاماژەیە بۆ یەكگرتن)و لە سەرچۆپی (سەركردە) تا گاوانی (شوان و گاوانەكان) "چینەكانی كۆمەڵ" تیابەشدارن، بە جووڵاندنی لەش بۆ پێشەوە و بۆدواوە دێنودەچن و پێ بەزەویدا دەدەن (لێدەوهەڵێ‌)و ناوبەناویش (واتە جاری سێیەم كە بۆپێشەوەدەچن) سێجار بەتوندی پێ بەزەویدا دەدەن (ژمارە سێ ئاماژەیە بۆ جەختكردنەوە) لەوكاتەدا بە دەنگی بەرز بۆ دەربڕینی دڵخۆشی خۆیان هەموو ئەوانەی هەڵدەپەڕن دەقریوێنن.. ئەم قریوەیە ئاماژەیە بۆ سەركەوتن بەسەر دوژمندا پاش چەندینجار كشانەوە و هێرشبردن.. بەوردبونەوە لەم شێوازەی هەڵپەركێ‌ و بەراوردكردنی بەو تاكتیكەی شەڕی كاردۆخییەكان لەچیاكاندا كە زەینەفون باسیكردوون ئەوە رووندەبێتەوە كە هەڵپەركێ‌ بەتەنها سەمایەك نییە كە كوردان بۆ دەربڕینی خۆشی خۆیان لەبۆنەیەكدا پێیهەستن، چوون خێرایی جووڵەی كەسەكان و قریوەكێشان و حەماسەتیان لەكاتی هەڵپەڕیندا زیاد لە تایبەتمەندی سەماكەرێك نیشاندەدات.- د- ئەمەش سروشتییە بۆ نەتەوەیەك كە هەزاران ساڵە لەپێناو مانەوە و سەربەخۆییدا جەنگیكردبێت، سەرەڕایی ئەوەش خاكەكەی شانۆی جەنگ و لەشكركێشی هەزاران ساڵی زلهێزانی ناوچەكە بووبێت. ئەم جەنگە بەردەوام و زۆرانە و ئیتیكی خێڵەكی (كۆچەری) رۆحییەتی جەنگاوەری لەكورددا بەهێزكردووە و تا بەئەمرۆش بەشانازییەوە خۆی بە نەوەی سەلاحەدینی ئەیوبی دەناسێنێ‌ و لە سوهرەوەردی فەیلەسوفیش بێئاگایە. خاڵێكیدیكە پێویستە ئاماژەیپێبدەین بەشداری هەڵپەڕینی ئافرەتە هاوشانی پیاوان لەبۆنەكاندا كە دەرخەری كەسایەتی بەرزی ئافرەتە لە كۆمەڵگای كوردەواریدا، وەك مێژوو نیشانیداوە كە هاوشانی پیاوان جەنگیان كردووە و گەڕیدەكانیش بەسەرسوڕمانەوە باس لە ئازادی و ئازایەتی و بەڕەوشتی ئافرەتی كورد دەكەن – ر- مێجەرسۆن لە باسی ئازایەتی هەمەوەندییەكاندا دەڵێت: لەكاتێكدا زۆریان لەسەربێت، ژنەكانیشیان زۆر ئازایانە دەجەنگن و تفەنگیش بەباشی بەكاردەهێنن.(24) "جیمس برانت" كە هاوینی ساڵی 1838 لەگەشتَێكدا لەئەرزەڕومەوە بۆ بەدلیس بەناوچەكەدا تێپەڕیووە، لە زاری ژنێكی كوردەوە بۆماندەگێڕێتەوە كە وتوویەتی: هەركاتێك.. هێرشیانكردبێتەسەر مێردەكەی هەمیشە لەتەكیدا بووە.. فیشەك و تفاقی چەكی بۆ ئامادەكردووە لەوكاتانەی لەگەڵ هێرشبەراندا جەنگاوە و ئاگری چەكەكانی داباراندووەتەسەر داگیركەران.. دواتر ناوبراو دەڵێت: ئەمەش ئەرك و فرمانی هەر ئافرەتێكی جەنگاوەرە لە كوردستان، كە زۆربەی جار رۆڵێكی كارا و چالاك دەگێڕن كاتێك شەڕ دەقەومێ‌. (25) بەرخودان و بەرگری ئافرەتانی گەریلا هاوشانی براكانیان بۆ پاراستنی خاكی كوردستان دژی هێزێكی دڕندەی وەك داعش لەئەمڕۆدا، هەموو جیهانی تووشی سەرسامیكردووە، رەنگە ئەمەش بەسبێت بۆ نیشاندانی رۆڵ و كەسایەتی ئافرەتی كورد لەمێژوودا كە زیاتر مەبەستی باسەكەی منە. لێرەوە تێدەگەین خێڵ و عەشرەتەكانی كورد سەرەڕای پەرتەوازەیی و دوژمنداری نێوانیان توانیویانە لەپەنای چیاكاندا پارێزگاری لەبوونی خۆیان بكەن. چ لەبەرامبەر یەكتر یان لەبەرامبەر هێرشی نەتەوە و دەوڵەتانی دەوروبەر.. هەر لەم سۆنگەیەشەوە خانمە كوردناسی رووسی "ڤاسیلیەڤا دەڵێت: "زێدەڕۆیی نابێت بڵێین كوردەكان لەناو پێككەوتنی شەپۆلی گراوە سیاسییەكان لەناوچەكەدا، ئەگەر لە چركە هەرەسەختەكانی مێژووی خۆیاندا بۆ سەرچیاكان نەچووبان كە لەوێ‌ خێڵ و ئۆردوگای رەشماڵی حەشاریاندەدان، زەحەمەتبوو بیانتوانیایە خۆیان وەك كۆمەڵەیەكی ئیتنیكی بپارێزن.(26) بەڵام پشتئەستوری كوردان بە چیاكان وەك تاكە پەناگە و فریادڕەس زیاتر ئەوەبووە كە لەڕووی جێوپۆڵۆتیكییەوە هەڵكەوتەی شوێنی كوردستان لەنێوان دەوڵەتانی دەوروبەر و دابەشبوونی بەسەر ئەو دەوڵەتانەدا كردبووی بە گۆڕەپانی پێكدادانی سوپاكانیان، ئەمەش بەدرێژایی مێژوو دۆخێكی نائارام و ناسەقامگیری لەناوچەكەدا دروستكردبوو.ئەم دۆخە (نەبوونی ئاسایش) راستەوخۆ كاریگەری هەمەلایەنەی لەڕووی كلتوری و ئابووری و سیاسی هەبووە لە شێوازی ژیانی كوردەكاندا، هەڵگرتنی خەنجەر و لەبەرپشتوێننانی لەلایەن پیاوی كوردەوە و بنیاتنانی گوندەكان لە شوێنی چەپەك و دیارنەبوو، دروستكردنی قەڵاكان لە بەرزایی چیاكاندا، هەر رەنگدانەوەی نەبوونی ئاسایشە. ئەوەتا مێجەرسۆن دەڵێ: كورد لەبەر ژیانی پڕمەترسییان لەنێو چیاكانی خۆیاندا پەنادەبەنەبەر هەموو بەرد و دارێك بۆ خۆپاراستن لە دوژمن.(27) شەڕوشۆڕە بەردەوامەكانی ئەو دەوڵەتانە نەك هەر برسێتی و قاتوقڕی كاولكاری بەسەر كورد و وڵاتەكەیاندا هێناوە، بەڵكو هۆكارێكی سەرەكی بوو بۆئەوەی خێڵە كوردەكان ژیانی كۆچەری هەڵبژێرن و واز لە كشتوكاڵ و نیشتەجێبوون بهێنن، چونكە لە هەلومەرجێكی ئاوادا جوتیاری كورد دڵنیانەبووە لەوەی تاكاتی هەڵگرتنی بەروبومەكەی زەوییەكەی تووشی تاڵانی نابێت لەلایەن سوپاكانی دەوڵەتانی رۆم و عەجەمەوە، هەروەك كابرایەكی خێڵەكی كورد بە(ریچ)ی وتووە هۆكاری سەرەكی كاولبوونی وڵاتەكەمان نەبوونی ئاسایشە و بەوهۆیەشەوە ئێمەی خێڵەكیی خۆمان بۆ كشتوكاڵ تەرخانناكەین. لەدرێژەی قسەكانیدا ئەوەدەردەكەوێ‌ نەك هەر ترسی لەفەوتانی بەروبوومەكەی هەیە تا وەرزی هەڵگرتنەوەی خەلەوخەرمان، بەڵكو ئەو چەند تەغارەشی كە دەكرێ‌ بە تۆو بەفیڕۆدەڕوا..(بڕوانە گەشتنامەی ریچ بۆ كوردستان. و: محەممەد حەمەباقی. لا 108-109) ریچ خۆشی باوەڕی وابووە "ئەگەر ئاسایش و ئاشتی لەم وڵاتەدا هەبێ و میراتگریش دۆخی سروشتی خۆی وەربگرێ، ئەم وڵاتە زۆر گەشەیدەكرد".(28)
بابەتێكیدیكە كە كەمتر جێی سەرنجی مێژوونوسانی كورد بووە و دەرخەری دۆخی ناسەقامگیری وڵاتەكەیە، ئەوەیە كە بۆچی زۆربەی پایتەخت و مەڵبەندی سەرەكی دەسەڵاتی میرنشینە كوردییەكان لەڕابردوودا كەوتوونەتە قووڵایی ناوچە شاخاوییەكانەوە، وەك ئامێدی و رەواندز و بەدلیس و هەكاری و قەڵاچوالان و دواتر سلێمانی- ز-.. هتد، لەكاتێكدا زۆربەی شارە گەورەكانی كوردستان لە دەشتایی سەر سنوورەكاندا هەڵكەوتوون و پێگەی گرنگی ئابووری و بازرگانیش بوون؟؟ ئەوەندەی پەیوەندی بە باسەكەی منەوە هەبێت بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە، پێموایە ئەو خوێندنەوەی میرە كوردەكان بۆ واقیعی سیاسی و سەربازی كوردستانی ئەوڕۆژگارە هەیانبووە، خوێندنەوەیەكی تاڕادەیەك دروست و گونجاوبووە، چونكە گەرچی لەزۆر رووەوە ئەو شارانەی لەدەشتاییەكاندا هەڵكەوتون لەبارتر و گونجاوتربوون بۆئەوەی بكرێنە پایتەخت، بەڵام لەڕووی سەربازییەوە هەڵبژاردنێكی دروستنەبووە، چونكە پاراستن و بەرگریكردن لەمانەوەی كارێكی ئاساننییە، بەهۆی ئاسانی داگیركردنیەوە هەمیشە چاوی تەماحی داگیركەرانی لەسەرە، بەتایبەت لە سەرزەمینێكی وەك كوردستانی ئەوڕۆژگارەدا كە لەنێوان دوو زلهێزی وەك ئێرانی و عوسمانیدا دابەشكراوە و چەند میرنشینێكی نیمچەسەربەخۆی ناوچەیی دژ بەیەك فەرمانڕەوایی بوون، هەربۆیە میرە كوردەكان بۆ پاراستنی دەسەڵاتەكەیان پشتیان بەشاخەكان قایم بووە، بۆئەوەی ئەو بۆشاییە سەربازییە پڕبكەنەوە كە بەبەراورد بە سوپا بەهێز و پڕچەك و پێشكەوتووەكانی ئێران و عوسمانی هەیان بووە، لەوەها بارودۆخێكدا میرە كوردەكان ئەوەندەی خاوەنی سڵكردنەوە و خۆپاراستن بوون لەپێناو مانەوەدا، كەمتر لەوە بیریان لەوەكردووەتەوە دەسەڵاتی خۆیان فراوانبكەن، لەحاڵێكی وادا هەڵبژاردنێكی بەمچەشنە تائەوڕادەیە دروستە كە مۆنتیسكۆ پێیوایە "دەسەڵات و هێزی پاشا لەوەدانییە كە بەئاسانی بتوانێ‌ وڵاتەكەی فراوانبكا، بەڵكو لەوەدایە كە بەزەحەمەت و گیروگرفتێكی زۆرەوە بتوانرێ‌ هێرشیبكرێتەسەر. (29) بەدەر لەوەش خەڵكی ناوچە شاخاوییەكان بەبەراورد بەدەشتەكان زیاتر گیانی یاخیبوون و راپەڕینیان تێدایە، چون لەلایەك چیاكان وەك قەڵایەكی سەختی سروشتی دەبێتە پەناگە بۆ خۆپاراستن و بەرەنگاری، لەلایەكیترەوە ئەو هێزەی دەیەوێ‌ ئەو خاكە داگیربكا زۆر بەسەختی دەستی پێیڕادەگا، چونكە بردنی كەرەستە و پێداویستییەكانی جەنگ و لەشكركێشی بەرەو ئەو ناوچانە كارێكی دژوارە و دابینكردنی پێداویستییەكانیش لەو ناوچانە زەحەمەتە، هەروەها بەپێچەوانەی دەشتەكانەوە كە دانیشتووانەكەی زیاتر خەریكی كشتوكاڵن، خەڵكی چیاكان زیاتر كۆچەری و نیمچەكۆچەرین، بۆیە لەدەستدانی زەویوزار تووشی ملكەچی هەمیشەییان ناكات و ئەگەر تووشی شكستیش بوون دواجار دوژمن ناتوانێت پاش جەنگەكە لەچیاكاندا بمێنێتەوە، لەبەرئەوەی ئەو خەڵكەی بەرەنگاریانكردووە شەڕی بەرەییان نەكردووە و لەچیاكاندا بڵاوبوونەتەوە دەبنەوە مەترسی بۆ سوپای هێرشبەر. هەر لەم سۆنگەیەوەیە كە مۆنتیسكۆ پێیوایە "ئازادی گەورەترین سامان و دارایی خەڵكی ناوچە شاخاوییەكانە.(30) لێرەوە تێدەگەین بۆچی میرە كوردەكان زۆرینەی جەنگاوەرەكانیان شەڕكەری خێڵە كۆچەرییەكان - ژ – بوون، چونكە میرە كوردەكان تاڕادەیەك لەوە تێگەشتبوون كە بونیاد و پێكهاتەی سەربازی تەبا و هەماهەنگە لەگەڵ سیستەمی خێڵەكی كۆچەریدا، رێكخستنی سوپا لەسەر بونیادی خێڵی كۆچەری درككردنی میرە كوردەكانە بەوەی كە لەخێڵەكاندا تەنها رایەڵەی خوێن و خزمایەتی لە هێزی سەربازیدا رێكخستنێكی ناوەندی بوو، بۆیە دەكرێت ئەمجۆرە رێكخستنەی خێڵەكان بە كۆچەری سەربازی ناوبەرین، چون رێكخستنی خێڵەكییانەی ئەم گروپانە لە هۆزێكی شوانكارەییدا خۆی لەگردبوونەوەیەكی كاروانی و رێگاپیشاندەر و گروپی چەكدار و شەڕكەردا دەنوێنێت، لەم شێوازی ژیانەدا زیاتر یەكگرتوو دەبن و یەكدەگرن.(31) – س – تاكۆتایی سەدەی نۆزدە، هێز و توانای جەنگی كوردان لەناو خێڵە كۆچەرە بزێوەكاندا مابووەوە، وەكو هەموو مێژوونووسانی ئەردەڵانی ئەوە دەسەلمێنن، تائەو كاتەی بنەماڵەكانی ئەردەڵان و بابان لەسەر شانۆی سیاسەت مابوونەوە. كۆچەرەكان هێز و كۆمەڵە جەنگییەكانی فیۆداڵە كوردەكانیان پێكدەهێنا. هاوسێكانی كورد هەر لەگەڵ كۆچەرەكاندا دەكەوتنە شەڕ و هەریەكە چەند جارێك شەڕەكەی دەدۆڕاند، چونكە كوردەكان لەڕووی شەڕكەری و چاونەترسییەوە لەهەموو رۆژهەڵاتی نزیك و ناوەڕاستدا ناوبانگیاندەركردبوو. رەنگە هەرئەو واقیعە ئەو تەسەورەی لای میللەتانی هاوسێی كوردان دروستكردبێت كە هاوپەیوەنداریەتیی ئێتنۆسی كوردی و شێوازی ژیانی ئاژەڵ بەخێوكردنی كۆچەری ببن بەهاومانا.(32) بەلەبەرچاوگرتنی ئەو چەند دێڕەی سەرەوە بۆماندەردەكەوێ‌ بۆچی شارەكانی ناوچە دەشتاییەكانی كوردستان وەك هەولێر و كەركوك و كفری و كرماشان و تەنانەت دیاربەكریش كە هەموویان شاری گەورە و گرنگ بوون لەڕووی ئابووری و بازرگانییەوە، بەڵام بەئاسانی دەوڵەتانی عوسمانی و ئێرانی دەستیان بەسەرداگرتووە و كردوویانە بەپێگەی خۆیان بۆ رێگرتن لە فراوانخوازی میرەكوردەكان، بەتایبەت عوسمانییەكان كە بۆ ئەم مەبەستەش هانی خێڵە توركەكانیان دەدا بۆ نیشتەجێبوون لەم شارانەدا (جگەلە كرماشان)، بەڵام لە مەڵبەندە شاخاوییەكاندا دانیشتووانەكەی جگەلە كورد زۆر بەكەمی سەر بە نەتەوەیدیكەبوون و بەدرێژایی ئەو چەند سەدەیە میرەكان كوردەكان سەربەخۆ و نیمچە سەربەخۆ لەقەڵاكانیاندا فەرمانڕەوابوون، دروستكردنی شار و قەڵا لەو شوێنە سەختانەدا و پەنا بۆ بردنی لەكاتی شكان و گەمارۆدانیان شێوازێكیدیكەی بەرگری كوردەكان بوو، داستانی قەڵای دمدم و گەمارۆدانی لەلایەن شاعەباسی سەفەوییەوە لە نموونەی ئەو شێوازەن كە كوردان لەحاڵەتی بەرگریدا پەیڕەویانكردووە، بازرگانی فەرەنسی (ژان- پاپتسیت تاڤێرنیێ) كە لە ساڵی 1632ز بەكوردستاندا تێپەڕیووە لە وەسفی قەڵایەكی گەورەی شاری بەدلیسدا دەڵێ‌: "رێگەی سەركەوتنەسەر ئەم قەڵایە یەكجار سەختە، دەبێ وڵاخی گەلەك چاپوكت پێبێت بۆئەوەی بتوانی پێیداهەڵگەڕێی"، هەروەها سەبارەت بە شاری ئامێدی دەڵێ‌: ئەم شارە لەسەر شاخێكی بەرز هەڵكەوتووە، كە پیاو بە سەعاتێك ئەوجا ئەگەر بتوانێ‌ بەسەریداهەڵگەڕێ‌". (33) عەبدلڕەزاق ئەسفەهانی كە هاوسەردەمی میرمحەممەدی سۆرانە (پاشا كۆرە) سەبارەت بە رواندوزی پایتەختی ئەم میرەكوردە دەڵێ: "لەسەر بەهێزیی و سەختی شوێن و جێگاكەی شتی سەیرم بیست كە سەرسووڕماومان دەكات، بەشێوەیەك كە دەڵێن گوزەركردنی سوار و پیادە زۆر دژوار و ئەستەمە و بەپیادە ناتوانرێ‌ لەیەك كەس زیاتر بەو رێگایەدا بڕوا. سێ لای قەڵاكەی چۆمێكی زۆر قووڵە كە ئەستەمە كەس بتوانێ‌ لێیبپەڕێتەوە، لەلاكەیتریەوە كێوێكی بەرز و هەڵەمووتە كە خۆی لە شانی سەهەند و سەبەلان و دەماوەند دەدا.(34)
میرەكانی ئەردەڵانیش پێش ئەوەی پایتەخت بگوازنەوە بۆ سنە ناوەندی دەسەڵاتیان لە قەڵاكانی زەڵم و حەسەنئاباد و پاڵەنگان بوو، كە مەستورەی ئەردەڵانی بەمشێوە وەسفی قەڵای پاڵەنگان دەكات: "دەڵێن ئەو قەڵای پاڵەنگانە زۆر قەڵایەكی قایم و هەڵەمووت بووە و لە هەزار بەهەزارێكدا دروستكراوە كە كەمكەس بۆیكراوە پێیهەڵگەڕێ‌ و بگاتە ئەو قەڵایە. سەبارەت بە قەڵای حەسەنئابادیش دەڵێ‌: "ئەوەندە بەرزە كە شان لەشانی هەوران دەسوێ‌، ئەوەندەش تەرزە كە هیچكەس بەخەونیش نەیدیوە.(35) هەر لەم قەڵایانەدا بوو كە هەڵۆخانی ئەردەڵانی پاش شكاندنی چەندینجاری سوپای سەفەوییان شاعەباسی ناچار بەئاشتی كرد.. سەختیی شوێنی ئەم قەڵایانە وایكردبوو داگیركردنی ئەستەمبێت، جگەلە رێككەوتن، ئەگەر خیانەتی قەڵانشینان رووینەدابا ئەوا تەنها تاكتكێك بۆ گرتنی ئەو قەڵایانە گەمارۆدانی بوو بۆ ماوەیەكی زۆر تا جەنگاوەرانی نێو قەڵاكە ئاو و خواردەمەنیان لێببڕێت و ناچار بەخۆبەدەستەوەدان بن. یان هەڵبژاردنی جەنگ و نەبەردیی وەك ئەوەی لە داستانی قەڵای دمدمدا روویداوە.
(فۆن موتكە) سەركردەی ئەڵمانی كە لەكاتی گەمارۆدانی میر محەممەد لە رەواندوزی پایتەختیدا، لای عوسمانییەكان بووە و دەڵێت: گرتنی یەك قەڵای كوردی لە بەرزی شاخێكدا سی تا چل رۆژی دەویست.(36) سەختی تۆپۆگرافیا و بوونی زنجیرە چیای بڵند كوردی لە مەترسی لەنێوچون و توانەوە پاراست، بەڵام پەرتەوازە و پارچەپارچەشیكردن، بۆیە لە مێژووی كورددا هیچ ئەوەندەی ئەو خاڵە رووننییە كە لەهیچ قۆناغ و زەمەن و رووداوێكی مێژووییدا كوردەكان بە یەكگرتووی دژ بەئەواندیكە لەبەرەیەكدا نەوەستاونەتەوە، بەپێچەوانەوە هەمیشە خێڵ و میرەكانی كورد لەسەنگەردا بوون دژبەیەكتر، لەوەش كارەساتبارتر كوردەكان بۆ خزمەتی بەرژەوەندی وستراتیجی ئەوانیدی لەسەر خاكی خۆیان دژبەیەك بۆ ئەوانیدیكە جەنگاون. شەڕی چاڵدێرانی نێوان عوسمانی و سەفەوی نموونەیەكی دیاری ئەو جەنگانەن كە بووە هۆی كاولبوون و دابەشبوونی خاكی كوردستان و میرەكانی كوردیش لەهەردوو بەرەدا دژبەك بۆ خزمەتی ئەوانیدیكە لەشەڕدابوون.. ئەم دیاردەیە هێندە لەنێو كورداندا دووبارەبووەتەوە لەهەر كەسێكی ئاسایی بپرسی كە بۆ كورد تا بە ئەمرۆش بێدەوڵەتە؟ بێبیركردنەوە پێتدەڵێت خۆخۆر و یەكگرتوونین.
لە كۆتایی ئەم باسەدا دەپرسین: ئایا ئازایی كورد و توانای جەنگاوەرییان بەتەنها لەشاخاویبوونی وڵاتەكەیانەوە سەرچاوەیگرتووە؟؟ مێجەرسۆن زۆر بەتوندی ئەو تۆمەتانە رەتدەكاتەوە كە گوایا دەوترێ‌: "ئەوان (كورد) زیاتر خۆیان لەپاڵ بەردەكاندا دەپارێزن، كەمتر خۆیان دەردەخەن، چونكە لە كاری چڕ و تێكڕژان و دەستەویەخەدا بێكەڵكن و خۆهەڵكێش و ترسنۆكن، ناتوانن بەرگەی هیچ بەرامبەرێكی بەهێز بگرن". پێیوایە ئەوە بۆچوونی ئەو گەڕۆكانەیە كە بەوڵاتەكەدا تێپەڕیوون و شارەزاییان نەبووە لەڕووی سەربازییەوە و ناشزانن بۆ ئەوە ژمارەیەك هۆ و هۆكاری خۆی هەیە. گوللە لەسەرەوە و لەهەر چوارلاوە نیشانەدەگرێتەوە.(37) ئەوەتا "سەن – تزو" دانای چینی و دانەری كتێبی "هونەری جەنگ" 2500 ساڵ پێش ئێستا دەڵێت: سەركردەی دانا و بزورگی عەسكەری ئەوەیە.. دەزانێت چۆن سوود لە خەسڵەتەكانی شوێنەكان و بارودۆخەكان بەباشی وەردەگرێت، یاخود شوێن و بارودۆخی شیاو بۆ خۆی دەخوڵقێنێ‌، نەك هەر بەتەنێ‌ پشت بە وزە و توانای سەربازەكانی ژێر فەرماندەیی خۆی ببەستێت.(38) "دبلیو ئارهەی" حاكمی سیاسی هەولێر لە سەردەمی داگیركاری بەریتانیادا سەبارەت بە توانای جەنگاوەری كوردەكان دەڵێت: كوردەكان بەپێی پێوەرەكانی ئێمە شەڕكەری باشنین.. لەبنەچەدا پیاوی شەڕی چەتەیین و لەبۆسەنانەوە و هێرشبردنەسەر (شوێنە قایمەكان) لاوەكییەكان باڵادەستن. ئەگەر لەلایەن هێزێكی زۆرتر فشاری بخرێتەسەر كە نابەرامبەربن لەگەڵ هێزی ئەودا ئەوا بێدەستكردنەوە رادەكا و خودەگەیەنێتە قەڵای چیاكان. ئەوێ‌ پەناگەیەكی قایم و ئارامە.(39) – ش- هەركەس كەمێك شارەزایی لە هونەری جەنگدا هەبێت تێدەگات ئەم هەڵسەنگاندنە ئەوپەڕی بێئاگاییە لە تەكتیكەكانی جەنگ. هیچ سەركردەیەكی جەنگی سەربازەكانی لەبەرامبەر سوپایەكی بەژمارە زۆرتر و لەڕووی چەك و تفاقی جەنگییەوە تۆكمەتر بەكوشتنادات. كشانەوەی كوردەكان بۆناو چیا سەختەكان جگەلەوەی بۆشایی هێز (كەمی ژمارەیان) پڕدەكاتەوە، دەبێتە قووڵایی بەرگریی و توانای دوژمن لاوازدەكات بەسەركەوتنیان بەسەر چیاكاندا. لەهەمووشی گرنگتر راكێشانی سوپای دوژمن بۆناو قووڵایی چیاكان لەلایەن كوردەوە ئەو هەڵبژاردنە لە دوژمن دەسەنێتەوە بۆ دیاریكردنی شوێنی جەنگەكە. لەبارودۆخێكی ئاوادا سوپای دوژمن دەكەوێتە بۆسەی كوردەكان و تووشی هەلومەرجێكی خەتەرناك دەبێت. چونكە چیاكان بۆ پرۆسەی هەڵمەتبردن و هەڵهاتنی بەدەستوبرد زەوییەكی لەبارنییە، لەلایەكیترەوە كوردەكان هەرگیز ئەڵقەی گەمارۆیان بەتەواوی دانەخستووە و دەروازەیەكیان بۆ سوپای دوژمن دەهێشتەوە لێیەوە هەڵبێت، (بڕوانە: سوپاكەی زەینەفۆن) چونكە باش لەوەتێگەشتبون ئەگەر دوژمن زانییان دەربازبوونیان نییە، گیانفیدایانە رادەوەستن و بەرەنگاریدەكەن، بۆیە راوەدوونانی دوژمن و پەرتەوازەكردنیان و بۆسەنانەوە لەو دەروازەی وا بۆی هێڵراوەتەوە باشترین تەكتیكێكە لەوەها بارودۆخێكدا. دواتریش لەكاتی كشانەوە و هەڵهاتنی سوپای دوژمندا لەو مەودایەی بەناو كوردستاندا هاتووەتەپێش لە شێوەی گروپی بچووكی پارتیزانیدا - ع - پەلاماری سوپای دوژمن دەدەن، بۆیە لە كتێبی هونەری جەنگی "سەن- تزو"دا هاتووە: ئەگەر سەركردە توانی تەحەكوم لە هەڵكەوتەی زەویدا بكات.. ئیدی ئەگەر سوپا لەڕووی پیاو و تفاقیشەوە لاوازبوو.. هەر دەرفەتی سەركەوتنی لەبەردەمدا دەمێنێ‌.(40) هەرچەندە ئەم بابەتە تایبەتە بە تاكتیكی جەنگی كورد لەچیاكاندا، بەڵام ئەمە بەو مانا نایەت توانای جەنگی كورد و ئەو ئازایەتییەی لەمێژوودا پێی بەناوبانگە تەنها لە سەختیی تۆپۆگرافیای وڵاتەكەیەوە سەرچاوەیگرتووە، چونكە پشتبەستنی كورد بە چیاكانی تاكتیكێكی سەربازی بووە بۆپركردنەوەی ئەو بۆشاییە سەربازییە بووە كە لە كەمیی ژمارەی جەنگاوەرەكانیانەوە سەرچاوەیگرتووە، بەبەراورد بە سوپا گەورە و پڕچەكەكانی دەوڵەتانی زلهێزی دراوسێی.
لێرەدا جێی خۆیەتی بپرسین ئایا ئەو ئازایەتی و جوامێرییەی سەلاحەدینی ئەیوبی و جەنگاوەرانی كوردی هاوخوێنی نواندیان لەبەرامبەر شاڵاوی خاچ هەڵگرەكاندا لە شاخە سەختەكانی كوردستانی نیشتمانیدا بوو یان لە دەشت و بیابانەكانی میسر و شامدا؟؟.ئایا شاعەباس بەوهەموو دەسەڵات و هێزەوە بۆچی كوردەكانی بەزۆرەملێ‌ بۆ خۆراسان گوێزایەوە؟ جگەلەوەی سنوورەكانی رۆژئاوای دەوڵەتەكەی پێبپارێزێ‌ لە هێرشی بەردەوامی ئۆزبەگەكان كە داستانی ئازایەتی و خۆڕاگری ئەو كوردانە بەرامبەر بە توركمانەكانی ئۆزبەگستان مرۆڤ سەرسامدەكات.- غ - مێژوو پڕە لەو چیرۆكانەی كە باس لە ئازایی كورد و توانای جەنگاوەری كورد دەكەن، ئەوەتا دەربارەی هونەری جەنگی و تاكتیكی شەڕ رووبەڕووبونەوەو چۆنیەتی دەستوەشاندنی جەنگاوەرانی كورد (ابن منكلی) شارەزا لە هونەرەكانی جەنگ و كاروباری سەربازی دەڵێت: "چ بە سوارە و چ بە پیادە دەجەنگن، لە شەڕی شەوانە و دەستوەشاندن لە دوژمن و دزەكردندا ئەو توانا و شیانەی ئەوان هەیانە میللەتانیتر نییانە و چاكترین جەنگینی سوارەیان بە رمی ئەستوور و لەتی (لەشێوەی تەوردایە) قوورسە و سەركەوتووترین جەنگینی هێزی پیادەشیان بە تێڵایە كوشندەترە لە شمسێر و لە شەڕی دەستەویەخەشدا بە خەنجەر دەجەنگن و لەشەواندا دەتوانن دوژمن بڕفێنن.(41)
لەئەنجامدا دەتوانین بڵێین شێوازی جەنگی كوردەكان و تاكتیك و هونەری جەنگییان زیاتر پشتبەستن بووە بە چیا و ئەگەر سوپایەك رووی لە وڵاتەكە كردبێ، بۆسەیان بۆناوەتەوە و دەربەند و گوزەرگاكان بۆئەم مەبەستە یەكجار لەڕووی سەربازییەوە گرنگبووە بۆ رێگرتن لە پێشڕەویی سوپای دوژمن و غلۆركردنەوەی بەردی گەورە لەچیاكانەوە روو بە دوژمن تەكتیكێكیدیكەی شەڕی كوردەكان بووە، هەروەها تاكتیكی "لێیدەو هەڵێ" كە بەمە زیانی زۆریان بە دوژمن گەیاندووە، زۆرجاریش پشتیان بە تاكتیكی "شەبەیخون" بەستووە، كە بریتییەلە پەلاماردانی لەپڕی دوژمن لەشەودا، بەزۆری ژمارەیەكی كەمی سوارە و جەنگاوەر ئەم كارەیان ئەنجامداوە، چیرۆكی دوانزە سوارەی مەریوان نموونەیەكی سەركەوتووی ئەم تاكتیكەیە، چەكەكانیشیان تیروكەوان و رم و شمشێر و خەنجەر و قۆچەقانی و تێڵا یان كوتەك بوو، تەنانەت دوای پەیدابوونی تۆپ و تفەنگ و باروت و گوللەش چیاكان بۆ كوردەكان زیاتر فریادڕەسبوون چون لەلایەك بردنی چەكە قوورسەكانی وەك تۆپ بۆ ناوچیاكان ئاساننەبوو، لەلایەكیتریشەوە بە تفەنگ نیشانەگرتن روو بە بەرزایی چیاكان كارێكی ئەستەمە. بەپێچەوانەوە بۆ كوردەكان كە بەرزاییەكانیان بەكاردەهێنا ئاسانتر و گونجاوتربوو. هەرچەندە لە كۆتایی فەرمانڕەوایی میرنشینە كوردییەكاندا كوردەكان بوون بە خاوەنی چەك و جبەخانە و لەشكر، بەڵام هەرگیز لەڕووی سوپاییەوە لەئاستی زلهێزانی دەوروبەردا نەبوون كە خاوەنی سوپایەكی "نیزام"ی رێكوپێك و پیشەیی بوون، بۆیە كوردەكان كەمتر شەڕی بەرەییان كردووە. ئەم میرانە ئەگەرچی هەندێكیان خاوەنی هێز و سوپای تاڕادەیەك نیزامی و پێشكەوتوو بوون، بەڵام سەختی تۆپۆگرافیای ناوچەكە لەلایەك رێگربووە لەوەی میرنشینەكانیدیكە بەزۆری هێز بخاتەژێر ركێفی خۆی و دەوڵەتی كوردی بنیاتبنێ، لەلایەكیدیكەوە دەوڵەتانی دەوروبەر رێگربوون لەهەر پرۆسەیەكی لەوشێوە، چونكە دەسەڵاتێكی وابەهێزیان بەمەترسی دەزانی و بەدەر لەوەش بوونی زیاد لە میرنشینێك بۆئەو دەوڵەتانە كەڵكی ئەوەی هەبوو لەكاتی راپەڕین و یاخیبوونی هەر میرێكدا، میرەكانیدیكە دەبنە هاوكار و هاودەستی دەوڵەت بۆ سەركوتكردنی راپەڕینەكان.
بەداخەوە ئەمە دزێوترین دیاردەیەكە لە مێژووی كورددا، كەواتە شێوازێكیدیكەی جەنگی كوردەكان ئەو شەڕانەیە كە وەك بەشێك لە سوپای دەوڵەتانیدیكە بەشداربوون، جێوستراتیجی وڵاتەكەیان گەورەترین فاكتەربووە بۆ تێوەگلانی كورد لە جەنگی نێوان دەوڵەتانی دەوروبەردا، جەنگی چاڵدێرانمان وەك نموونە باسكرد كە دلاوەرانی وەك "سارۆبیرە" - ف - پاڵەوانی گومناوی كورد ئازاترینی جەنگاوەرەكانی سوپای هەردوولا بوو. شاعەباس لەو بڕوایەدا بوو كە سەرۆَك و خێڵی موكری هۆی نیوەی سەركەوتنەكانی ئەوبوون، بەهەمانشێوە نادرشا دڵسۆزی كوردە موكریانی و ئەردەڵانییەكانی دەنرخاند.(42)
بەداخەوە بەخوێندنەوەی مێژووی كورد راستی ئەو بۆچوونەی "ڤەرنان برۆدیل"مان بۆدەردەكەوێت كە دەڵێت: "چیاكان دروستكەری ئەو پیاوانەن كە خزمەتی ئەوانیدیكە دەكەن".(43) ئەگەرچی ئەمە راستییەكی مێژوویی تاڵە، بەڵام هەمیشە كوردەكان بەهۆی فاكتەرە جوگرافی و جیۆپۆلۆتیكی و پەرتەوازەیی خێڵەكانەوە لە خزمەتی ئەوانیدیكەدا بوون و بەتایبەت لەدوای جەنگی چاڵدێرانەوە (1514) ز ئیدی ئەوەی لە سەدەی رابردوودا پێیدەوترا "جاشایەتی" لەكوردستاندا بوو بە دیاردە. هیوادارم سیاسەتمەدار و سەركردەكانی كورد بۆ ئەمڕۆ و ئاییندەی كوردستان بایی ئەوەندە لە وانەكانی مێژوو فێربووبن كە سەركەوتنیان لەیەكڕیزیاندایە. بۆ دووبارەنەبوونەوەی شكستەكانی رابردوو ئەمڕۆ زیاد لەهەركاتێك پێویستمان بەمێژووە چون وەك بەختیار عەلی دەڵێت: "مێژوومان پێویستە، هیچ نەبێ لەبەر دوو هۆی گرنگ، یەكەم: بۆئەوەی لە بەرینی ئازارەكانی ئینسان و لە قووڵی و لە دووبارەبوونەوەی بەردەوامی ئەو ئازارانە تێبگەین. دووەم: چونكە بەبێ مێژوو ئەستەمە پردێكی راستەقینە لەنێوان هۆشیاری و یادەوەریدا دروستبیت.. مێژوو جێگای دروستبوونی یادەوەرییە، تەنها لەڕێگەی مێژووەوە فێردەبین چجۆرە یادەوەرییەك هەڵبگرین.(44)
تێبینی: ئەم بابەتە بەشێكە لە نووسینێك كە تیایدا لەچەند رەهەندێكەوە خوێندنەوەكراوە بۆ كاریگەری و رۆڵی تۆپۆگرافیا و بەتایبەت چیا لەسەر مێژووی كوردو ئاراستەكردنی ئەو مێژووە، هەربۆیە رەنگە لەهەندێك شوێندا پێویستی بەئاماژە و روونكردنەوەی زیاتر هەبوبێت نەمانكردووە، بەوهیوای كە بتوانین لە ژمارەكانی داهاتووی ئەم گۆڤارەدا(كۆچ) بەشەكانیدیكە بۆ تەكامولكردنی باسەكە بخەینەڕوو. پێویستە ئەوەش بڵێم جوگرافیا وەك رەگی جەبری مێژوو باسی لێوەنەكراوە، بەڵكو وەك هۆكارێك لەپاڵ هۆكارەكانیتردا رۆڵی هەبووە لە ئاراستەكردنی مێژووی كورددا. پەراوێزەكان:
ا. سەبارەت بە ئازایەتی كورد زۆر وتراوە و مێژوونوس و فەیلەسوفە ئیسلامییەكانیش هەریەك بەجۆرێك ئەم سیفەتەی كوردیان لێكداوەتەوە، ئیبن خەلدون كۆچەرییەكان بەگشتی و لەناویاندا كورد بەئازا و بەهێز وەسفدەكات و دەڵێ‌ هەمیشە چەكدارن و توانا و ئازایەتی بووەتە بەشێك لە سروشتیان و كاتێك كەسێك پەنایان بۆدەبات پەنایدەدەن.. فەزلوڵای ئەلعەمەری دەڵێ‌: كورد ئازاترین گەلی ئیسلامن و "دەوترێت لەناو موسڵماندا كورد و لەناو مەسیحیشدا گورجەكان ئازاترین گەلن".. ئیبن روشد (595ك/1198ز مردووە) كە لە بەناوبانگترین فەیلەسوفە موسڵمانەكانە، دەڵێت: "هەندێ‌ نەتەوە هەن بەسروشت ئامادەیی ئەوەیان تێدایە جۆرە فەزیلەكی دیاریكراو تیایاندا بەرهەمبێت، بۆیە سروشتییە بەشی تیۆری نەفس- واتە بەشی بەرهەمهێنەری دانایی- لای یۆنان باڵادەستبێت و بەشی توڕەیی نەفس- بەتایبەتی بەرهەمهێنەری ئازایی – لای كورد بەهێزبێت. ئەم دابەشبوونەی فەزیلەكانیش بەشێوەیەكی تایبەتی لە ئەنجامی كاریگەری ژینگەی سروشتییە بەسەر مرۆڤەوە.. لای ئەبوبەكر محەممەد كوڕی زەكەریای رازی (864-932ز) ئازایەتی كورد لە نەفسی شەهوانییەوە سەرچاوەیگرتووە و دەچنەڕیزی ئەو نەتەوانەی كە لەڕووی عەقڵییەوە لاوازن.. ئەم بۆچوونانە بنەمایەكی زانستیان نییە و زیاتر تاكەكەسی و سەرپێیین.. یاقووتی حەمەوی كە باس لە رێگریی و خراپەكاریی كورد دەكات لەشارەزووردا، بەڵام دەشڵێت: "لەم ناوچەیەدا ئەوەندە پیاوماقووڵ و پێشەوا و زانا و دادوەر و فەقیه هەڵكەوتوون لەژماردننایەن." هەربۆیە دەتوانین بڵێن خراپنیشاندانی وێنەی كورد لای هەندێ لە مێژوونوس و فەیلەسوفان بەرهەمی ئەو بەرهەڵەستی و راپەڕینانەیە كە كورد دژ بەو دەسەڵاتانەی دەوروبەر پێیهەستاون. زۆریشیان هەر كوردیان نەناسیووە و بۆچوونی ئەوانیدیكەیان دووبارەكردووەتەوە، بەڵام كاتێك سوڵتانێكی كوردی وەك سەلاحەدین بەرگری لە خاكی موسڵمانان دەكات وێنەی كورد بەپێچەوانەی پێشووتر جواننیشاندەدرێ‌. (بڕوانە: حەیدەر لەشكری، وێنەی كورد لە زانینی مێژوویی ئیسلامیدا، و: د. محەممەد تاتانی، چاپی یەكەم، چاپخانە رەنج، سلێمانی 2009، لا 128-146) ب. مردن لە مەیدانی شەڕەفدا ئارەزوویەك نییە تەنها لای ئەوڕەحمان پاشای بابان بەدیكرابێت، بەگشتی لای سەركردە كوردەكان مردنی ناوجێگە مایەی شەڕمەزاری بووە، مینۆڕسكی وتەی یەكێك لە سەرۆكە كوردەكانی بەمشێوە تۆماركردووە كە وتویەتی: "مردن لەناوجێگادا عارە، ئەگەر بۆم رێكەوت و بە گوللە برینداربووم، ئەوا كاتێك هەڵمدەگرن و دەمبەنەوە بۆ ماڵەوە، ئەوە گومانی تیانییە كە هەمووان دڵخۆشدەبن، چونكە وەكو پێویست مردووم. (بڕوانە: مینۆڕسكی. كورد. و: حەمەسەعید حەمەكەریم، لا 167.)
ج. ئەو سەربازە یۆنانییانەی كە لەلایەن كۆرشەوە بەكرێگیرابوون ژمارەیان 13000 هەزار جەنگاوەربووە، بەڵام پاش شكستیان لە جەنگی كوناكسا (Cunaxa) بەرامبەر ئەردەشێر دە هەزاریان ماونەتەوە. زەینەفۆن (گەزنەفۆن)یش هەر لەدوای ئەم شكستە و كوژرانی كۆرش بە سەركردە هەڵبژێراوە بۆ دەربازبوون و گەڕانەوەیان بۆ یۆنان.
ح. خۆشەویستی وڵات تەنها هۆكار نییە بۆ رەتكردنەوەی پلەوپایەی والی لەلایەن ئەوڕەحمان پاشاوە، بەڵكو هێنانەدی خەونەكەی (دەوڵەتی سەربەخۆ) لەلایەك و لەلایەكیتریشەوە باش لەوەگەشتبوو كە مەبەست لەمكارە لەناوبردنی میرنشینی بابانە كە خەونی لەمێژینەی عوسمانییەكان بوو.
د. لێرەدا تەنها مەبەست لەوشێوازەیە كە ناودەبرێ‌ بە "سێ پێیی" ئەگینا شێوازەكانیدیكە رەنگە هیچ خوێندنەوەیەكی لەوچەشنە هەڵنەگرن. مێجەر نوئێل لەیاداشتەكانیدا كاتێ‌ لە باكووری كوردستان بووە لە ناوچەكانی بازارجیك و بوستان كە خێڵی ئاتەمی كوردی لێبووە، بینەری هەڵپەركێی كوردانی ئەو ناوچە بووە دەڵێت: وەسفی هەڵپەركێی كوردی دەتوانم بەمەبكەم كە جووڵانێكی شەپۆلئاسای هەموو ئەڵقەیەكە لەسەر ئاواز و جووڵانی هارمۆنی مۆسیقا، وەك سروەی بەیان چۆن گوڵە گەنمەكان دەخاتە سەما و هەڵپەركێ‌. لا 49. میهردادی ئیزەدی لەكتێبەكەیدا (چەردە باسێك لەبارەی كوردانەوە) هەڵپەركێ و شایی بۆ دووجۆر دابەشكردووە كە جۆری یەكەم ئەو هەڵپەركییانە دەگرێتەوە كە لەسەرخۆ و نەرم و بەنەزم دەكرێ‌. جۆری دووەمی هەڵپەركێ‌ بەتەوژم و خێراكانن ئەمەشی بە یەكێك لە خەسڵەت و سیماكانی كلتوری كوردی ناوبردووە و ئاماژەی بە وتەیەكی "مەلا مستەفا"ی بەرزانی دەكا كە وتویەتی: ئەوەی شایی نەزانێ‌ كوردنییە" بڕوانە لا543-544-545. ر. ئازایەتی و ئازادی و داوێنپاكی ئافرەتی كورد سەرنجی زۆر لە گەڕیدەكانی راكێشاوە..ریچ دەڵێ‌: پلەوپایەی ئافرەت لەكوردستاندا زۆر لە پلەوپایەی ئافرەتی توركیا و ئێران بەرزترە.. مێردەكانیان بە چاوی یەكسانیی بۆیاندەنواڕن و گاڵتە بە دەستەپارچەیی و چۆكدادانی تورك دەكەن، هەروەها باس لەو ئازادییە زۆرەی ئافرەتی كورد دەكات بە بەراورد بە نەتەوەكانی دراوسێیان.(بڕوانە گەشتنامەی ریچ، و: محەممەد حەمەباقی..لا 270 – 271) لەباسی رەوشتبەرزیشدا مێجەرسۆن هاوڕا لەگەڵ مێجەر نوئێل و درایڤەر دەڵێ‌: لە زۆربەی دیالێكتەكانی زمانی كوردیدا وشەیەك نییە بۆ (قەحبە) بەكاریبێنن.. چون شەڕواڵپیسی و خراپەكاری لەنێو كورددا زۆر كەمە.(بڕوانە مێجەرسۆن. سلێمانی ناوچەیەك لە كوردستان، و: مینە لا 69- 76.. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە یاداشتەكانی مێجەر نوئێل.. لەئەمڕۆشدا ئافرەتانی گەریلا باشترین نموونەیەكە بۆ ئازایی و ئازادی و بەڕەوشتی ئافرەتی كورد.
ز. ئەگەرچی لەڕووی تۆپۆگرافییەوە قەڵاچوالان بە بەراورد بە سلێمانی شاخاوییترەو لە حاڵەتی جەنگدا داگیركردنی زەحەمەتترە، بەڵام دروستكردنی شاری سلێمانی و گواستنەوەی پایتەخت لەقەڵاچوالانەوە بۆ ئەم شارە نوێیە لەلایەن بابانییەكانەوە، رەنگدانەوەی متمانە بەخۆبونێكی گەورەی بابانییەكانە بە توانای سەربازی خۆیان و خەونی ئاییندەیان كە كردنی میرنشینەكەیان بوو بە دەوڵەتێكی سەربەخۆی بەهێز. هەوڵەكانی ئەوڕەحمان پاشای بابان لەم پێناوەدا ئەم بۆچونە پشتڕاستدەكاتەوە. بۆهێنانەدی ئەم خەونە قەڵاچوالان گونجاونەبوو. لەڕووی سەربازیشەوە ئەگەرچی سلێمانی بەتەواوی نەكەوتبووەنێو چیاكانەوە بەڵام زنجیرە چیاكان لەهەر چوارلاوە هەلی بەرگرییان بۆ دەڕەخساند، لەباشوورەوە كە زیاتر جێگەی مەترسیبوو، بوونی "زنجیرە شاخەكانی قەرەداخ كە سەرێكی دەربەندی بازیانە و سەرێكیتری دەربەندیخانە، چەندین دەربەندی تێدایە، لەوانە: دەربەندی باسەڕە، دەربەندی سەگرمە، دەربەندی ئەستێل، دەربەندی گۆشان، دەربەندی گاور.. (ناوی ئەم دەربەندانە و جوگرافیای زنجیرە چیایی قەرەداخ وەرگیراوە لە: نەوشیروان مستەفا- بەدەم رێگاوە گوڵچنین، لا 19) " هەلی بەرگری دەڕەخساند و بایەخی ئەم دەربەندانە لە وەستاندنی پێشڕەوی سوپای دوژمندا یەكجار گرنگبوو. ژ. سوپای میرە كوردەكان زیاتر لە جەنگاوەری خێڵە كۆچەرییەكان پێكهاتبوو، ریچ باس لەو سەرسوڕمانەی عوسمان بەگی برای مەحمود پاشای بابان دەكات كاتێ ریچ پێیوتووە دەسەڵاتدارێتی ئینگلتەرە بەدەست ئەو ئینگلیزانەوەیە كە خێڵەكی نین و خەڵكی ناوشارەكانن. پشتبەستنی میرەكان بە جەنگاوەری خێڵەكی لای بابانییەكان زیاتر دەبینرێ‌ وەك لای ئەردەڵانییەكان، ئەمانوڵاخانی ئەردەڵانی داوای لە ئەوڕەحمان پاشای بابان كردووە ئەوەی بۆ روونبكاتەوە كە بۆچی دەستەودایەرە و پیاوەكانی لەكاتی تەنگانەدا شوێنی ناكەون، وەك چۆن كوردانی بابانی بەرامبەر بە سەردارەكانیان دەیكەن؟ ئەوڕەحمان پاشای گەورە وەڵامێكی زۆر توندی داوەتەوە و دەڵێت: چونكە تۆ سەرۆكهۆز نیت و پیاوەكانیشت پیاوی هۆزەكەت نین.. رەنگە نانیشیان بدەیتێ‌ و پۆشتەشیان بكەیتەوە و پارەشیان بدەیتێ‌، بەڵام هیچیان ئامۆزات نین، بەڵكو خزمەتكارن. (بڕوانە: گەشتەكەی ریچ . و: محەممەد حەمەباقی, لا 102-113) بەڵام محەممەد پاشای میری سۆران سنوورێكی بۆ نەریتی كۆمەڵایەتی ئوروستۆكراتی كۆن دانا كەوا تەماشای جوتیاران دەكرا رەگەزێكی بێسوودن لەبواری سەربازیدا، هەربۆیە دەبینین لە بزوتنەوەكەی میر محەممەددا جوتیاران رۆڵی بەرچاویان هەیە و بەشێكی زۆری سوپای سۆران لە چینی جوتیاران بووە.
س. مەبەست لە یەكگرتنی ئەندامەكانی خێڵە لە چوارچێوەی خێڵەكەدا، نەك لەگەڵ خێڵەكانیدیكەدا، لە پێكهاتەی خێڵی كۆچەریدا خوێن و خزمایەتی ئەو بنەمایە بوو پەیوەندییەكانی لەسەر بینادەكرا، دڵسۆزی بۆ خێڵ سەرۆكخێڵ زیاتر بووە لە هاوسۆزی و هەستی كوردبوونی نێوان ئەم خێڵانە. شەڕوشۆڕی بەردەوامیان لەسەر لەوەڕگا بۆ ئاژەڵەكانیان رێگربووە لە دروستبوونی فیدراسیۆنی خێڵەكی نێوانیان، بەڵام میرە كوردەكان زۆرجار توانیویانە چەند خێڵێك لەم كۆچەرانە لە چوارچێوەی میرنشینەكاندا كۆبكەنەوە. ش. چیاكان هەمیشە قووڵایی بەرگری بوون بۆ كورد، چونكە جگەلە سەختی و گەردنكەشی چیاكان، سنووری دەوڵەتانی داگیركەری كوردستان بەنێو قووڵایی چیاكاندا تێپەڕدەبوو، بۆیە لەكاتی كشانەوەی بۆ ناوچیاكان دوژمن نەیدەتوانی پشتی لێبگرێ‌، چونكە نەیدەتوانی سنووری دەوڵەتەكەیتر ببەزێنێ‌، جگەلەمەش بەم كشانەوەیە دوژمن خۆی لەبەردەم خاكێكی نامۆدا دەبینێتەوە و لەبەرامبەر ئەمەدا كوردەكانیش شارەزایی هەموو كونوكەلەبەری وڵاتەكەیان بوون. سەرەڕایی سەرماوسۆڵە و بەفری چیاكان كە رێگربوون لە پێشڕەوی سوپای دوژمن، بۆیە زۆربەی كارەساتەكانی كۆمەڵكوژی كوردان و پەلاماری داگیركەران بۆ سەرخاكی كوردستان لە بەهار و هاویندا ئەنجامدەدران، چونكە وەرزی توانەوەی بەفر و نەمانی سەرماوسۆڵەیە. "دبلیۆ ئارهەی" بەهەڵەداچووە ئەمەی كردووەتە پێوەر بۆ توانای جەنگاوەری كوردەكان.. لەئاستی جیهانیشدا كشانەوەی رووسیا لەبەرامبەر ناپلیۆندا (1812) بۆ قووڵایی خاكەكەی بەو مەبەستە بوو.. خاك بگۆڕێتەوە بە كات و سوپای ناپلیۆن تووشی زستانی سەختی وڵاتەكەی بكات. دەرئەنجامیش ناپلیۆن بەهۆی سەرماوسۆڵە و برسیەتییەوە نزیكەی نیو ملیۆن سەربازی مردن.
ع. زاراوەی پارتیزان لەڕاستیدا بەو بەشە لە خەڵكی رووسیا دەگوترا كە لەماوەی هێرشی ناپلیۆن (1812) بۆسەر رووسیا، هێرشیاندەكردەسەر هێڵەكانی لۆجستیكی فەرەنسا. ئەمڕۆ ئەم زاراوەیە بەو گروپە چەكدارانە دەگوترێ‌ كە لەپشتی هێڵەكانی دوژمنەوە هێرشدەبەنەسەر دوژمن و یەكەی بەرگری پێكدێنن. (فەرهەنگی سیاسی. ئامادەكردنی: زاهیر محەممەدی و یاسین حاجی زادە. لا128.)
غ. سەبارەت بە داستانی ئازایەتی كوردەكانی خۆراسان، بڕوانە (حركە تاریخی كورد بە خوراسان) لە نووسینی كەلیموڵڵای تەوحیدی كە وریا قانع چەند بەشێكی لەم كتێبە كردووە بە كوردی و لەگەڵ چەند بەشێك لە كتێبی (حماسەسازانی گمنام كورد)ی حەبیبوڵای تابانی كە بە كوردی بە (دلاوەرانی كوردی گومناو) بڵاوكراوەتەوە. ف. سارۆبیرە كوردی گومناو و سەرداری گەورەی شائیسماعیلی سەفەوی، خەڵكی بانەی ناوچەی موكریانی رۆژهەڵاتی كوردستانە و دیارترین پاڵەوانی جەنگی چاڵدێران بووە. بۆ زانیاری زیاتر
بڕوانە (حەبیبوڵای تابانی، دلاوەرانی كوردی گومناو، وەرگێڕانی وریا قانع، چاپی یەكەم، چاپ و بڵاوكردنەوەی قانع، سلێمانی 2004. لاپەڕەكانی 11-47). سەرچاوەكان:
1. میهردادی ئیزەدی، چەردەباسێك لەبارەی كوردانەوە، و: ئەمین شوان، چاپی یەكەم، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی 2007. لا 77 .
2. ك. ر. درایڤر . درایڤەر و كورد، و: ئەنوەری سوڵتانی، چاپی یەكەم، چاپخانەی شڤان، سلێمانی 2005. لا22.
3. هەمان سەرچاوە.لا75.
4. ریچ.گەشتانامەكەی ریچ بۆ كوردسممەدتان، و: محە حەمەباقی، لا298.
5. گاستۆن بۆتۆڵ: كۆمەڵناسی جەنگ، و: مەنسوور تەیفووری و سەردار حەسەن، چاپی یەكەم، چاپخانەی تیشك، سلێمانی 2006، لا 25 .
6. میهردادی ئیزەدی، چەردەباسێكە لەبارەی كوردانەوە، ئەمین شوان، چاپی یەكەم، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی2007. لا 66 .
7. هەمان سەرچاوە، لا 73-74.
8. گەشتەكەی زەینۆفۆن، و: محەمەد مەسعود محەممەد جەلیزادە، چاپییەكەم، دەزگای چاپ وبڵاوكردنەوەی ئاراس، هەولێر 2006 لا121
9. هەمان سەرچاوە لا 125-126 .
10. هەمان سەرچاوە.132
11. نەوشیروان مستەفا ئەمین: بەدەم رێگاوە گوڵچنین، كتێبی یەكەم، چاپی دووەم، الدار العربیە للعلوم- ناشرون، بیروت- لبنان،2012 . لا 28 .
12. (میهردادی ئیزەدی، چەردەباسێك لەبارەی كوردانەوە، سەرچاوەی پێشوو، لا 84-85.
13. مارسل بروینِ. بیرەوەرییەكانی تەیموری لەنگ، و: حەمەی حەمەسەعید، چاپی یەكەم، دەزگای چاپ وپەخشی سەردەم، سلێمانی 1999. لا 141. 14. د. محمد عبدالغنی سعودی، جوگرافیا و پەیوەندییە سیاسییە نێودەوڵەتییەكان، و: جەزا تۆفیق تالیب و ئەحمەد عەلی ئەحمەد، چاپی یەكەم، چاپخانەی حەمدی، سلێمانی 2005. لا 209
15. گەشتنامەی ریچ بۆ كوردستان. و: محەممەدی حەمەباقی. سەرچاوەی پێشوو. لا 75
16. سەفەرنامەی هێنری بێندەر، و: ئەبوبەكر خۆشناو، چاپی یەكەم، چاپخانەی كارۆ، سلێمانی 2006، لا 149 .
17. كوردەكان، لێكۆڵینەوەیەكی مێژوویی و سیاسی، نووسینی حەسەن ئەرفەع، وەرگێڕانی سەردارمحەممەد، چاپی یەكەم 2001 سلێمانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم. لا10 .
18. تاریق محەممەد عەبدولڕەحیم: مینۆڕسكی و نووسینەكانی لەبارەی كورد"لە سەردەمی ئیسلامەتی تا سەردمی خەلافەتی عوسمانی". و: ئازاد عوبێد ساڵح، چاپی یەكەم، چاپخانەی وەزارەتی رۆشنبیری، هەولێر، 2008، لا 104.
19. ئازاد قەزاز: رۆحی كورد لە بندەستی (ناسێۆنالیزم، ماركسیزم، ئیسلامیزم)،چاپی یەكەم، چاپخانەی پەیوەند، سلێمانی 2008، لا 51-52.
20. د. عەبدوڵڵا عەتەوی: دەوڵەت و كێشە نێودەوڵەتییەكان، وەرگێڕانی: جەزا تۆفیق تالیب و ئەحمەد عەلی ئەحمەد، چاپی دووەم، چاپەمەنی گەنج، سلێمانی 2007. لا47.
21. د. كەمال مەزهەر ئەحەمەد: مێژوو، چاپی دووەم، چاپخانەی دۆست، هەولێر، 2007.، لا 7 .
22. ئازاد قەزاز : رۆحی كورد لە بندەستی (ناسێۆنالیزم، ماركسیزم، ئیسلامیزم)، سەرچاوەی پێشوو، لا 51.
23. گەشتنامەی ریچ بۆ كوردستان.و: محەممەدی حەمەباقی. سەرچاوەی پێشوو. لا 111 .
24. مێجەرسۆن: سلێمانی ناوچەیەك لە كوردستان، وەرگێڕانی: مینە، چاپی یەكەم، چاپخانە: مەڵبەندی كوردۆلۆجی، سلێمانی 2007، لا69 .
25. سەفەرنامەی مستەر جیمس برانت بۆ ناوچە كوردنشینەكان. و: هیممەت كاكەیی، چاپی یەكەم، چاپخانەی موكریانی، هەولێر 2014، لا 43.
26. ی.ئی. ڤاسیلیەڤا. كوردستانی خوارووی رۆژهەڵات، و: رەشاد میران، چاپی دووەم، لە بڵاوكراوەكانی دەزگای ئاراس، هەولێر 2009 لا 112 .
27. مێجەرسۆن: سلێمانی ناوچەیەك لە كوردستان، سەرچاوەی پێشوو. لا 74 .
28. گەشتنامەی ریچ بۆ كوردستان، و: محەممەد حەمەباقی،سەرچاوەی پێشوو. لا128 .
29. مۆنتیسكۆ، رۆحی یاساكان، و: ئیدریس شێخ شەڕەفی، چاپی دووەم، چاپخانەی دەزگای وەرگێڕان، هەولێر،2005، لا 22 .
30. هەمان سەرچاوە. لا 391 .
31. د. محەممەد شوانی، ئەنترپۆلۆژیای دانیشتووان، چاپی یەكەم، لە بڵاوكراوەكانی ناوەندی ئاوێر، هەولێر 2013، لا 216-217 .
32. ی.ئی. ڤاسیلیەڤا. كوردستانی خوارووی رۆژهەڵات، سەرچاوەی پێشوو لا113.
33. فەرهاد پیرباڵ: كورد لە دیدی رۆژهەڵاتناسەكانەوە. چاپی سێیەم، چاپخانەی شڤان، كوردستان 2009لا 116 و 118 .
34. عەبدلڕەزاق ئەسفەهانی: گەشتنامەی ئەسفەهانی بۆ شنۆ و ورمێ و رەواندوز، و: زاهیر محەممەد رەشید، چاپی یەكەم، دەزگای چاپ و پەخشی حەمدی، سلێمانی 2009، لا 38-39 .
35. مەستورەی كوردستانی: مێژووی ئەردەڵان، وەرگێڕان و لێكۆلینەوەی هەژاری موكریانی، چاپی یەكەم. چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر 2002. لا 52-53 .
36. حەسەن مەحمود حەمەكەریم: فەتواكەی مەلای خەتێ‌، چاپی یەكەم، چاپخانەی چوارچرا، سلێمانی 2006. لا 45 .
37. مێجەرسۆن. سلێمانی ناوچەیەك لە كوردستان، سەرچاوەی پێشوو. لا72.
38. سەن- تزوو. هونەری جەنگ، و: رەوف حەسەن، چاپی یەكەم، چاپخانەی ژیار،سلێمانی 2004، لا 122 .
39. دبلیۆ ئارهەی. دوو ساڵ لە كوردستان (گەشتێكی نهێنی بۆ میزۆپۆتامیا)، و: لوقمان باپیر، چاپی 2010، چاپخانەی رۆژهەڵات، هەولێر.لا 78.
40. سەن- تزوو. هونەری جەنگ، سەرچاوەی پێشوو لا251.
41. پ.د. زرار سدیق تۆفیق. كۆمەڵگای كوردەواری لە سەدەكانی ناوەراست، چاپی یەكەم، چاپخانەی رۆژهەڵات، هەولێر2014 لا 139
42. مێجەرسۆن. سلێمانی ناوچەیەك لە كوردستان، سەرچاوەی پێشوو. لا 76.
43. سامان حسێن ئەحەمەد: رۆڵی تۆپۆگرافیا لە ئاراستەكردنی مێژوو، گۆڤاری كۆچ، ژمارە(11-12) پایز و زستانی ساڵی 2009،لا633.
44. بەختیار عەلی: ئەنگلۆس نۆڤۆس، ئایا مێژوومان پێویستە؟ رۆژنامەی ئاوێنە، ژمارە (269)ی سێ شەمە 5/4/2011، لا5.
5618 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Thursday, May 4, 2017
زیاتر
هەرێمی كوردستان و ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەب لە تەرازووی هێزدا
نووسینی: نەجمەدین فارس حەسەن
سەنتەرەکانى بیرکردنەوە و قەیرانی دروستکردنی بڕیار
هۆگر ئیبراهیم حەکیم (ماستەر لە زانستە سیاسییەکان)
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمودو
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
زانكۆی گەرمیان – كۆلێژی پەروەردە
باکوور: گۆڕین لە کوێوە دێت؟
مەنسوور تەیفووری
سمكۆی شكاك، وەرچەرخانێكی گرنگ
لە ناسیۆنالیزمی كوردی لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
لەئایندەیەکی نزیکدا ناوەندی کولتوری "کۆچ"
کتێبی: سوننەکانی ئێران
"چەند سەرنجێکی مێژوویی سۆسیۆ سیاسییە دەربارەی رەوشی گشتیی سوننەکانی ئێران"
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
پ. د. خەلیل عەلی موراد ناساندوویەتی
چاپ و بڵاویدەکاتەوە
ریشەی رەوتی ئیسلامی سیاسی لە باشووری كوردستان
لە ئیسلامگەرای ئیخوانەوە تا سەلەفیزمی جیهادیی(*)
نووسینی: د. محەممەد شەریف
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: ماجید خەلیل
لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
کتێبی (مشتێک لە خەرمانی بیری نالی) لە چاپخانە دەرچووە وبەمزوانە لە کتێبخانەکان دەبێت.
سیستەمى ئایینى یان سیکۆلاریزم !!
عبدالرحمن رسول
حه‌له‌ب ...دووباره‌بوونه‌وه‌ی كاره‌ساتی حه‌ما
هێدی هه‌ولێری
بۆچی ئاتەئیست و ئینسان دۆستم
تەسلیمە نەسرین
بۆشایی فیکری و فەلسەفی لە نێو کورددا..
ئاشتی برایم ئەفەندی
لە بارەی ڕاپرسییەکەی تورکیاوە
حەمە غەفور
زمانی كوردی له‌ناو كه‌له‌پووری ئیسلامی دا
هێمن عومه‌ر خۆشناو
لە نێوانی حەللاج و ئەخۆل
هەڵمەت عوسمان
سنوره‌كانى نێوان فیقه و ئه‌ده‌ب؛ ئیبن حه‌زم وه‌ك نمونه‌
د.ئیسماعیل به‌رزنجى
سیكۆلاریزم سیسته‌مێكى گونجاو بۆ پێكه‌وه‌ ژیان
یاسین له‌تیف
کەسایەتی و چارەنووس
نوسینی: د. محمود سریع القلم، پڕۆفیسۆری زانکۆی تاران
وەرگێرانی: ناصح برزنجى
ڕه‌خنه‌ی ده‌روونناسانه‌ی ده‌ق و ئوستووره‌ی کەسیی نووسه‌ر
به‌همه‌ن ناموه‌ر مووتڵه‌ق
وەرگێڕ : سوله‌یمان سۆفی ساڵحی
یه‌ك دوو وشه‌ له‌ سه‌ر مرۆڤ و په‌یوه‌ندیيه‌كانى
ئیبراهیم حاجی زەڵمى
ئایا سەروەریی سنووردار هەیە؟
د. بڕیار شێرکۆ بابان
کورد و دیوه‌ شاراوه‌کانی شه‌ڕی جه‌رابلوس
ئومێد مەحمود
نالی شاعیری شاعیرەکان
کەژاڵ ئەحمەد
نوێنەری تراژیدیا نەک کوردبوون
تێگەیشتنێکی جیاواز لە نادیە موراد
ئەحمەد ڕەسول
چەمکى دەوڵەتى مۆدێرن؛
خوێندنەوەی ناوەڕۆک و هۆکارەکانى سەرهەڵدان
د. حیسامەددین عەلى گلى، سەرۆکى بەشى زانستە سیاسییەکان/
زانکۆى سەڵاحەددین-هەولێر
حکومەت هی کێیە؟
ناسک ئەحمەد
مێژوو و ڕووداوەکانى ڕۆژى جیهانیى ئافرەتان
وه‌رگێڕانی: چرا عومه‌ر
ئاماده‌کردنی: شیفا جومعه‌
ناسیۆنالیزم بۆ گەلێکی چەوساوە
بەهرۆز جەعفەر
کورته باسێک له سه‌ر شێعری ئه‌رمه‌نی
صد سال شعر ارمنی (احمد نوری زاده )
وه‌رگێڕان و پێداچوونەوە: سمکۆ مه‌عڕووفی
شکستی سۆسیالیزم و ئەزموونی سۆڤیەت
میران قادر ئەحمەد
" کۆمەڵگای فێدراڵی خۆسەر لە ئانارشیسمەوە بۆ رۆژئاوای کوردستان"
شاهۆ حوسێنی
خه‌ونی سه‌ربه‌خۆیی کورده‌کان له‌ هه‌موو کاتێک دوورتر ده‌نوێنێت
ده‌یڤید گاردنر
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: سروور خدری
مەزرای قاتڵەکان
مەنسوور یەیفووری
لەیادی (233) ساڵەی لەدایك بونی مەولانا خالیدی نەقشبەندی شارەزووری دا
نوێخوازێك لەئاییندا و عەدالەت خوازێك لە ژیاندا
مەولانا لەسلێمانیەوە بۆ هندستان
حبیب محمد دەروێش
ئەو کاتەی ژنان دەچنە شەڕی داعش
لە ئینگلیسیەوە: سەما.ش
لە فارسیەوە: ئ.ب
سیاسەتی خاوەن مەرجەعییەتی دینیی
بەبێ دەوڵەتی ئیسلامی ئایا پارتی دادوگەشەپێدانی توركی دەبێت بە مۆدێلێك بۆ ئیسلامیستەكانی عەرەب؟(1)
نووسینی: ئەحمەد ت. كۆرۆ(2)
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
توێکاریی دەسەڵاتدارێتی
نووسینی: ڕۆبێرت بینگهام داونز (1903-1991)
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: ئازاد وەڵەدبەگی
هەنگاوەكانی پێش ئاشتی لە توركیا
حەبیب محەمەد دەروێش
سیاسەتى ئابوورى چییە؟
عیسام ئه‌لخوری
وه‌رگێڕانی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: چرا عومه‌ر
تورکیا لە شەڕی داعشدا، دەوری پاکستان لە بەرابەر تاڵیبان دەبینێ؟
شێرکۆ جیهانی
خوێندنەوەیەک بۆ کتێبی
مشتێک لە خەرمانی بیری نالی
تورکیا لە دوو ڕێیانی شەڕو ئاشتیدا
نووسینی : بورھان شێخ رەئوف
ڕۆڵی دەستەبژێری ڕۆشنبیر لە قەیرانەکاندا
د. عەبدولڕەزاق محەمەد – دکتۆرا لە کۆمەڵناسی
ئەزموونی شیعری شۆڕشگێڕیی کوردی
عەبدولخالق یەعقووبی
بۆچی ده‌بێت ترامپ پشتیوانی له‌ ده‌وڵه‌تی كوردی بكات؟
ئامیتایی ئەتزیۆنی
ێڕانەوە له‌ نێوان گه‌شه‌کردن و دابڕان‎دا
سه‌یدقادرهیدایه‌تی
شێوازی‌ ده‌ربڕینی‌ قبووڵكردنی‌ شكست له‌ دیموكراسیدا
نووسینی‌: پۆڵ كۆركۆران*
وه‌رگێڕانی‌: ته‌حسین ته‌ها به‌هائه‌دین
هزری نوێخوازانه‌ له‌ شیعری بێكه‌سدا
سه‌دیق سه‌عید رواندزی
ھەستیاری ئۆجەلان نەبووایە پەکەکەش نەدەبوو
نیاز حامید
عەقڵی كوردی و هزری رۆژئاوایی!
عادل قادری
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010