مێژوو و ڕووداوەکانى ڕۆژى جیهانیى ئافرەتان
وه‌رگێڕانی: چرا عومه‌ر
ئاماده‌کردنی: شیفا جومعه‌

لە هەشتى ئازارى ساڵى 1975دا نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یەکەمجار بە بۆنەى ڕۆژى جیهانیى ئافرەتانەوە ئاهەنگى گێڕا؛ ئەو ساڵەیشى بە ساڵى نێودەوڵەتى بۆ ئافرەتان ناو برد. لە دواییدا په‌یمانی (1976-1985)ى ڕاگەیاند، کە په‌یمانێکی تایبەتمەند بوو بە لێکۆڵینه‌وه‌ی بارودۆخى ئافرەتان لە دەوڵەتان و کۆمەڵگەکاندا.
کۆمەڵەى گشتیى نەتەوە یەکگرتووەکان لە بڕیارى ژمارە (142/32)ى ساڵى 1977دا، داواى لە دەوڵەتان کرد، بۆ ڕاگەیاندنى ڕۆژێک لە ڕۆژەکانى ساڵ، وەک ڕۆژى مافەکانى ئافرەتان و ئاشتیى نێودەوڵەتى و، دیاریکردنی ئه‌و ڕۆژه‌یش له‌سه‌ر بنه‌مای داب و نەریتى مێژوویى و نیشتمانى بێت. هەر ئەوە، بووە هۆى ئەوەى زۆربەى دەوڵەتان، ئەم ڕۆژەیان کردە جەژنێکى نیشتمانى. کۆمەڵەى گشتیى نەتەوە یەکگرتووەکان داواى ئەوه‌یشی لە دەوڵەتان کرد، کە بەشدارى بکەن لە بنیاتنانى بارودۆخى پێویست بۆ بنەبڕکردنى جیاکارى دژى ئافرەتان و پشتگیریکردنیان لە بەشداریکردن لە گەشەسەندنى کۆمەڵگەدا، بە شێوەیەک کە لەگەڵ پیاواندا هاوسەنگ بێت.
ڕۆژى جیهانیى ئافرەتان (8ى ئازار) بۆنەیەکە تێیدا ئافرەتان، وەک بەشێکى گرینگى کۆمەڵگە لە سەرتاسەرى جیهان، ئاهەنگ دەگێڕن؛ بێجگە لە ئاهەنگگێڕانى ساڵانەى نەتەوە یەکگرتووەکان لەم ڕۆژەدا.
ڕۆژى جیهانیى ئافرەتان، خۆى لە چیرۆکى ئافرەتى ئاساییدا دەبینێتەوە، کە مێژوو دروستى کردووە؛ ئەویش بریتییە لە تێکۆشانى ئافرەتان بە درێژاییى سەدەکان لە پێناوى بەشداریکردنێکى یەکسان لە کۆمەڵگەدا، شان بە شانى پیاوان. لە سەرتاسەرى جیهاندا، ئافرەتان کۆ دەبنەوە، به‌ شێوه‌یه‌ک تەنیا سنوورى وڵاتەکانیان لە یەکتریان جیا دەکاتەوە، سەره‌ڕاى جیاوازییان لە ڕەچەڵەک و زمان و ڕۆشنبیرى و بارودۆخی ئابوورى و سیاسیدا، به‌ڵام پێکه‌وه‌ ئاهه‌نگ ده‌گێڕن بۆ پیشاندانى مێژووى پڕ لە خەباتى ئافرەتان لەپێناوى یەکسانى و دادپەروەرى و ئاشتیدا، بە درێژایى سەدەکان.
داواکردنى یەکسانى لە لایەن ئافرەتانەوە تەنیا لە سەدەى بیستەمدا نەبووە، بەڵکوو هەموو کۆمەڵگەیەک مێژوویەکى نادیارى سەبارەت بە ڕۆڵەکانى ئافرەت لە بوارە جیاوازەکاندا هەیە، وەک بوارى سیاسى و ئابوورى و مێژوویى و هتد.
بیرۆکەى ڕۆژى جیهانیى ئافرەتان، بۆ یەکەمجار لە سەرەتاى سەدەى بیستەمدا سەرى هەڵدا؛ کە لە ڕێگەیەوە، بێجگە لە گەشەسەندنى دانیشتووان و سەرهەڵدانى ئایدیۆلۆژیى ڕادیکاڵ، جیهانى پیشەسازى، بەرفراوانبوونێکى بەرچاوى بەخۆیەوە بینى؛ ئەمانەیش گرینگترین ڕووداوى مێژویین، کە بەپێى مێژووى ڕوودانیان ڕێک خراون:
ساڵى 1909:
بەپێى ڕاگەیاندنى حزبى سۆسیالیستی ئەمریکا، بۆ یەکەمجار لە 28ى شوباتدا بە بۆنه‌ی ڕۆژى نیشتمانیى ئافرەتانەوە، لە سەرتاسەرى ویلایەتە یەکگرتووەکان ئاهەنگ گێڕدرا؛ دواى ئەوەی ئافرەتان هەموو یەکشەممەیەکى کۆتاییى ئەم مانگە، تاکوو ساڵى 1913، ئاهەنگیان دەگێڕا.
ساڵى 1910:
ئەنترناسیۆنالیستی سۆسیالیستی، کۆمەڵەیەک بوو لە کۆپنهاگن، ڕۆژى ئافرەتانى ڕاگەیاند. ئەم ڕۆژە سروشتێکى نێودەوڵەتیى هەبوو؛ ئەمەیش وەک ڕێزگرتنێک لەو جووڵەیەى کە هەبوو و، بۆ کاراکردنى ئافرەتان بۆ خۆپاڵاوتنیان لە هەڵبژاردندا داواى مافەکانى ئافرەتان و یارمەتیدانیانى دەکرد. بۆ ئەمەیش کۆنگره‌یه‌ک بەسترا، کە زیاتر لە سەد ئافرەتى هەڤدە وڵات بەشدارییان تێدا کرد. لە نێوان ئەوانەدا سێ ئافرەتى یەکەم، بە ئەندامى پەرلەمانى فنلەندا هەڵدەبژێردران، بەڵام کۆنگرەکە هیچ ڕۆژێکى وەکوو ڕۆژى ئافرەتان دەستنیشان نەکرد.
ساڵى 1911:
دەرەنجامى ئەو بڕیارەى کۆبوونەوەى کۆپنهاگن لە ساڵى پێشوودا، بۆ یەکەمجار لە هەر یەک لە ئەڵمانیا و دانیمارک و سویسرا و نەمسا بە بۆنەى ڕۆژى جیهانیى ئافرەتانەوە، لە 19ى ئازاردا ئاهەنگ گێڕدرا، کە زیاتر لە ملیۆنێک ئافرەت بەشدارییان تێدا کرد. ئافرەتان سەرەڕاى داوای مافى دەنگدان و کارکردن لە پۆستە گشتییەکاندا، داواى مافى کارکردن و ڕاهێنانى پیشەیى و کۆتاییهێنان بە جیاکارییان لە کارکردندا کرد. هەفتەیەکى نەبرد، سووتمانە تراژیدییەکەى شارى نیۆیۆرک، لە 25ى ئازاردا ڕووی دا، کە بووە هۆى گیانلەدەستدانى (140) ئافرەتى کرێکار، کە زۆربەیان لە کۆچبەرەکانى ئیتاڵیا و جووه‌کان بوون. ئەم ڕووداوە، کاریگەرییەکى زۆرى لەسەر گفتوگۆکردن لەبارەى یاساى کارى ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا و ڕەخنەگرتن لە بارودۆخى کارکردنەوە هەبوو، کە بووە هۆى ڕوودانى ئەم کارەساتە.
ساڵى 1913-1914:
وەک بەشێک لە بزاڤی ئاشتى، کە کاتى سەرهەڵدانى جەنگى جیهانیى یەکەم سه‌ری هه‌ڵدا، ئافرەتانى ڕووسى، بە بۆنەى ڕۆژى جیهانیى ئافرەتانه‌وه ئاهەنگیان گێڕا‌؛ که‌ بۆ یەکەمجار لە یەکشەممەى کۆتاییى مانگى شوباتى ساڵى 1913دا، لە چەند شوێنى دیکه‌ی ئەوروپا لە 8ى ئازار، یان پێش ئەم ڕێکەوتە، یان دواتر، ئاهەنگیان دەگێڕا.
ساڵى 1917:
لە بەرامبەر ئەم زیانه‌ زۆرەى کە ڕووسیا لە جەنگدا بەری کەوت، کە دەگەیشتە زیاتر لە ملیۆنێک سەرباز، ئافرەتانى ڕووسیا کۆتا یەکشەممەى مانگى شوباتیان دەستنیشان کرد بۆ ڕێکخستنى ناڕەزایییەک لە پێناوى "نان و ئاشتى"دا، کە گەورە سیاسییەکانى ڕووسیا ڕەخنەیان لەم ڕێکەوتە هەبوو. لەگەڵ ئەوەیشدا ئافرەتان پاشگەز نەبوونەوە؛ به‌ جۆرێک کە مێژوو دەڵێت، سیزەر (قەیسەر) ناچار بوو، خۆى بەدەستەوە بدات. ته‌نیا دواى تێپەڕبوونى چوار ڕۆژ، حکوومەتى کاتى، مافى دەنگدانى بە ئافرەتان دا؛ ڕۆژى یەکشەممە، 25ى شوبات، بە ڕۆژژمێرى یۆلیۆسى، کە ئەوکات کارى پێ دەکرا، لە ڕووسیا بوو بە ڕۆژێکى مێژوویى.
لەم ساڵانەوە ڕۆژى جیهانیى ئافرەتان بۆ ئافرەتانى وڵاتە پێشکەوتوو و تازە پێگەیشتووەکان بەجیهانیبوونێکى نوێى بە خۆیەوە بینى و، بووە یارمەتییەک بۆ بزاڤی نێودەوڵەتیى ئافرەتانى پێشکەوتوو. ئەمەیش خۆى لەم چوار کۆنگرە جیهانییەدا بینییەوە، کە نەتەوە یەکگرتووەکان تایبەت بە پرسى ئافرەتان ئەنجامی دان. ئەم ئاهەنگگێڕانەیش بەم بۆنەیەوە یارمەتییەک بوو بۆ ئافرەتان، کە بە هۆیەوە دەنگیان بگەیەنن و لە بوارە جیاجیاکانی وەکوو بوارى سیاسى و ئابوورىدا داواى مافەکانیان بکەن و، بانگهێشتێکیش دەبێت بۆ ئەو گۆڕانکارییانەى کە ئافرەتانى ئاسایى بە هۆى کۆڵنەدان و ئازایەتییەوە بەدەستیان هێناوە.
ڕۆڵى نەتەوە یەکگرتووەکان:
هەموو ئەو کەیسانەى کە نەتەوە یەکگرتووەکان پاڵپشتیى کردوون، بە شێوەیەکى چڕوپڕ و چوارچێوەفراوان، بۆ ئەوەیە مافى یەکسان بۆ ئافرەتان دابین بکات. هەروەها پەیماننامەى نەتەوە یەکگرتووەکان، کە ساڵى 1945 لە سانفرانسیسکۆ واژوو کرا، یەکەم ڕێککەوتنامە بوو کە وەکوو مافێکى سەرەکى لە مافەکانى مرۆڤ، یەکسانیى لە نێوان هەر دوو ڕەگەزدا ڕاگەیاند. ئەمە بوو بە سەرەتایەک بۆ دانانى دامەزراوەیەکی مێژوویى، بە ستراتیژی و بەرنامەوە، کە هاوبەش بێت بۆ دەوڵەتان، بە مەبەستى بەرەوپێشبردنى بارودۆخى ئافرەتان لە جیهاندا.
بە درێژاییى ساڵان، کارى نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پێشکەوتنى ئافرەتان، بە چوار ئاراستەدا بووە:
١- بەهێزکردنى سیسته‌مه‌ یاسایییەکان.
٢- کۆکردنەوەى ڕاى گشتى و کارى نێودەوڵەتى.
٣- ڕاهێنان و توێژینەوە، کۆکردنەوەى سەرژمێریی پۆلێنکراو بەپێى جۆرى ڕەگەز.
٤- پێشکەشکردنى هاوکاریى ڕاستەوخۆ بۆ کۆمه‌ڵگه‌ بێبەشکراوەکان.
ئێستا کارى نەتەوە یەکگرتووەکان پشت بە پرەنسیپێکى سەرەکیى ڕێکخراو دەبەستێت، کە دەڵێت: ''ناتوانین بگەینە هیچ چارەسەرێکى هەمیشەیى بۆ کێشە کۆمەڵایەتی و ئابوورى و سیاسییەکان، تەنیا بە بەشداریکردنى ئافرەتان و تواناکانیان نەبێت، لەسەر هەر دوو ئاستى ناوخۆیى و جیهانیدا.''
سەرچاوە:
http://www.qsm.ac.il/userfiles/nas/a7dath%20leom%20almraa.do
195 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Thursday, March 9, 2017
زیاتر
کورته باسێک له سه‌ر شێعری ئه‌رمه‌نی
صد سال شعر ارمنی (احمد نوری زاده )
وه‌رگێڕان و پێداچوونەوە: سمکۆ مه‌عڕووفی
شکستی سۆسیالیزم و ئەزموونی سۆڤیەت
میران قادر ئەحمەد
" کۆمەڵگای فێدراڵی خۆسەر لە ئانارشیسمەوە بۆ رۆژئاوای کوردستان"
شاهۆ حوسێنی
خه‌ونی سه‌ربه‌خۆیی کورده‌کان له‌ هه‌موو کاتێک دوورتر ده‌نوێنێت
ده‌یڤید گاردنر
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: سروور خدری
مەزرای قاتڵەکان
مەنسوور یەیفووری
لەیادی (233) ساڵەی لەدایك بونی مەولانا خالیدی نەقشبەندی شارەزووری دا
نوێخوازێك لەئاییندا و عەدالەت خوازێك لە ژیاندا
مەولانا لەسلێمانیەوە بۆ هندستان
حبیب محمد دەروێش
ئەو کاتەی ژنان دەچنە شەڕی داعش
لە ئینگلیسیەوە: سەما.ش
لە فارسیەوە: ئ.ب
سیاسەتی خاوەن مەرجەعییەتی دینیی
بەبێ دەوڵەتی ئیسلامی ئایا پارتی دادوگەشەپێدانی توركی دەبێت بە مۆدێلێك بۆ ئیسلامیستەكانی عەرەب؟(1)
نووسینی: ئەحمەد ت. كۆرۆ(2)
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
توێکاریی دەسەڵاتدارێتی
نووسینی: ڕۆبێرت بینگهام داونز (1903-1991)
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: ئازاد وەڵەدبەگی
هەنگاوەكانی پێش ئاشتی لە توركیا
حەبیب محەمەد دەروێش
سیاسەتى ئابوورى چییە؟
عیسام ئه‌لخوری
وه‌رگێڕانی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: چرا عومه‌ر
تورکیا لە شەڕی داعشدا، دەوری پاکستان لە بەرابەر تاڵیبان دەبینێ؟
شێرکۆ جیهانی
خوێندنەوەیەک بۆ کتێبی
مشتێک لە خەرمانی بیری نالی
تورکیا لە دوو ڕێیانی شەڕو ئاشتیدا
نووسینی : بورھان شێخ رەئوف
ڕۆڵی دەستەبژێری ڕۆشنبیر لە قەیرانەکاندا
د. عەبدولڕەزاق محەمەد – دکتۆرا لە کۆمەڵناسی
ئەزموونی شیعری شۆڕشگێڕیی کوردی
عەبدولخالق یەعقووبی
بۆچی ده‌بێت ترامپ پشتیوانی له‌ ده‌وڵه‌تی كوردی بكات؟
ئامیتایی ئەتزیۆنی
ێڕانەوە له‌ نێوان گه‌شه‌کردن و دابڕان‎دا
سه‌یدقادرهیدایه‌تی
شێوازی‌ ده‌ربڕینی‌ قبووڵكردنی‌ شكست له‌ دیموكراسیدا
نووسینی‌: پۆڵ كۆركۆران*
وه‌رگێڕانی‌: ته‌حسین ته‌ها به‌هائه‌دین
هزری نوێخوازانه‌ له‌ شیعری بێكه‌سدا
سه‌دیق سه‌عید رواندزی
ھەستیاری ئۆجەلان نەبووایە پەکەکەش نەدەبوو
نیاز حامید
عەقڵی كوردی و هزری رۆژئاوایی!
عادل قادری
سەنتەرەکانى بیرکردنەوە و قەیرانی دروستکردنی بڕیار
هۆگر ئیبراهیم حەکیم (ماستەر لە زانستە سیاسییەکان)
ليبراڵيزم و ڕيشه‌ى قه‌يران و بارگرژييه‌كان
نوسينى: سه‌مير ئه‌مين
وه‌رگێڕانى: ناجى ئه‌فراسياو
باکوور: گۆڕین لە کوێوە دێت؟
مەنسوور تەیفووری
نیولیبراڵيزم پێشه‌كيی كتێبی "كورته‌مێژووی نیولیبراڵیزم"
داڤید هارڤه‌ی
وه‌رگێڕانى: هاوار محه‌مه‌د
لەئایندەیەکی نزیکدا ناوەندی کولتوری "کۆچ"
کتێبی: سوننەکانی ئێران
"چەند سەرنجێکی مێژوویی سۆسیۆ سیاسییە دەربارەی رەوشی گشتیی سوننەکانی ئێران"
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
پ. د. خەلیل عەلی موراد ناساندوویەتی
چاپ و بڵاویدەکاتەوە
نيوليبراڵيزم چيه‌؟
ئه‌ليزابێت مارتێنز/ئاڕنۆڵدۆ گارسيا
و: وه‌ليد عومه‌ر
لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
کتێبی (مشتێک لە خەرمانی بیری نالی) لە چاپخانە دەرچووە وبەمزوانە لە کتێبخانەکان دەبێت.
قه‌یرانه‌ ئابوری و فیكريیه‌ جیهانییه‌كانی نیولیبراڵیزم
نوسینى: دكتۆر سه‌باح قودورى
و. ئه‌يوب حه‌سه‌ن
حه‌له‌ب ...دووباره‌بوونه‌وه‌ی كاره‌ساتی حه‌ما
هێدی هه‌ولێری
زمان و دەوڵەت
عەتا قەرەداغی
بۆشایی فیکری و فەلسەفی لە نێو کورددا..
ئاشتی برایم ئەفەندی
ڕۆڵ و گرینگی زمانی زگماکیی بۆ نەتەوەی کورد!
ئاریتما موحەممەدی
زمانی كوردی له‌ناو كه‌له‌پووری ئیسلامی دا
هێمن عومه‌ر خۆشناو
کۆمەڵگەی کوردیی فەیسبوك..
پێوەندییە نوێیەکانی مرۆڤی کوردی بە دیموکراسیەوە
دکتۆر عادل باخه‌وان*
سنوره‌كانى نێوان فیقه و ئه‌ده‌ب؛ ئیبن حه‌زم وه‌ك نمونه‌
د.ئیسماعیل به‌رزنجى
زمانی ئاماژە،
یان زێدەڕۆیی لێکدانەوەو ھەڵواسینی تیۆر بەدەقدا
مەحمود عبداللە
کەسایەتی و چارەنووس
نوسینی: د. محمود سریع القلم، پڕۆفیسۆری زانکۆی تاران
وەرگێرانی: ناصح برزنجى
ژمارەی ئایندەی گۆڤاری کۆچ
یه‌ك دوو وشه‌ له‌ سه‌ر مرۆڤ و په‌یوه‌ندیيه‌كانى
ئیبراهیم حاجی زەڵمى
فەلسەفەی نزا
ئاگایی، عیشق، نیاز و جیهاد لە نزادا
نووسینی: د. عەلی شەریعەتی
وەرگێڕانی: لیان ســـەییدی
کورد و دیوه‌ شاراوه‌کانی شه‌ڕی جه‌رابلوس
ئومێد مەحمود
(شەریعەتی) كێ بوو، چی وت؟
گفتوگۆ لەگەڵ (د. سروش دەباغ)
نوێنەری تراژیدیا نەک کوردبوون
تێگەیشتنێکی جیاواز لە نادیە موراد
ئەحمەد ڕەسول
(شەریعەتی)، بیرمەندی ئازادی
نووسینی: د. ئیحسان شەریعەتی
حکومەت هی کێیە؟
ناسک ئەحمەد
(شەریعەتی) بت نییە
گفتوگۆ لەگەڵ (موجتەبا موتەههەری)
كوڕی مورتەزا موتەههەری
وەرگێڕانی: رێبوار كوردستانی
ناسیۆنالیزم بۆ گەلێکی چەوساوە
بەهرۆز جەعفەر
لە (شەریعەتی)یەوە لەبارەی مردنی شەریعەتی
نووسینی: عــەبدولكەریم سروش
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
سێ کتێبی نوێی بەچاپ گەیاند، کە ئەمانەن:
١ـ (بادیەی عیشق) ئامادەکردنی (حەبیب دەروێش)
٢ـ (سوننەکانی ئێران) وەرگێڕانی (بەرزان مەلا تەها)
٣ـ (نالی شیکاری فەلسەفی دەرونی) نووسینی (هەرێم عوسمان)
تەواوی ئەم کتێبانە ئیستا لە کتێبخانەکاندا دەستەکەوێت
govari koch| All rights reserved © 2010