عەلی شەریعەتی ..ئەو كەسەی هەموو رۆژێك تیرۆر دەكرێت!
نووسینی: حەبیب محەممەد دەروێش

عەلی شەریعەتی لە مانگی كانونی یەكەمی ساڵی (1933) لە یەكێك لە گوندەكانی سەبزەوار بەناوی (مزینان) لەدایكبووە، سەبزەوار یەكێكە لە شارەكانی پارێزگای خوراسان كە دەكەوێتە لێڕەواری دەشتی گەورە بەناوی (كوێر). باوكی محەممەد تەقی شەریعەتی، یەكێكە لە راڤەكارە ناسراوەكانی قورئانی پیرۆز و لە گەورە بیرمەندان و تێكۆشەرە موسوڵمانەكانە و دامەزرێنەری سەنتەری (بڵاوكردنەوەی راستییەكانی ئیسلام) كە ئەركی هۆشیاركردنەوەی جەماوەر بوو سەبارەت بە رۆڵی راستەقینەی ئایین لەكۆمەڵگەدا.
شەریعەتی لە سەرەتای ژیانییەوە دەستیكرد بە چالاكی سیاسی، بۆیە هەر لە قۆناغی دواناوەندی خوێنكاریدا پەیوەندیكرد بە باڵی گەنجانی بەرەی نیشتیمانی. شەریعەتی لە ساڵی 1954 چووە كۆلێژی ئادابی زانكۆی مەشهەد. لە زانكۆ زنجیرەیەك لێكۆڵینەوەی دامەزراند سەبارەت بە ئامانجەكانی ئیسلام، ئەمەش بەپشتبەستن بە هەوڵەكانی باوكی لەو بوارەدا. كاتێك دەسەڵات لە ساڵی 1958 دەستی وەشاند لە بزووتنەوەی بەرگری نیشتمانی و هەڵیوەشاندەوە، عەلی شەریعەتی لەكاتێكدا هێشتا خوێندكاری زانكۆ بوو بۆ ماوەی شەش مانگ بەندكرا. دوای تەواوكردنی زانكۆ بە پلەی نایاب لە ئاداب، لە ساڵی 1959 لە نێردەیەكی خوێندندا نێردرا بۆ فەرەنسا، لەوێ‌ لەپاڵا خوێندندا درێژەیدا بە چالاكییە سیاسییەكانی و لقی ئەوروپای بزووتنەوەی رزگاری ئێرانی دامەزراندا، ئەم بزووتنەوەیە لە لایەن ئایەتوڵڵا تالەقانی و مەهدی بازرگانەوە لە ساڵی 1961وە دامەزرابوو. لە فەرەنسا، دەستیكرد بە خوێندنی مێژووی ئایینەكان و زانستی كۆمەڵناسی و ئاداب و سۆسیۆلۆجیای ئایینی كرد بە مەیدانی تایبەتمەندی خۆی، بۆیە دكتۆرایەكی لە سۆسیۆلۆجیای دینی بەدەستهێنا و دكتۆرایەكیتریشی لە مێژووی مەعریفەی ئایینەكان بەدەستهێنا.
عەلی شەریعەتی بەردەوامبوو وەك تێكۆشەرێك لەپێناو رێكخستنی بزاڤی ئیسلامیدا لەدەرەوە و رۆڵی هەبوو لە پێكهێنانی یەكەم ناوكی كۆمەڵە خوێندكارییە ئێرانییەكان لە دەرەوە و هەروەها یەكێك بوو لەو چالاكوانە دیارانەی كە پشتگیری شۆڕشی جەزائیری دەكرد، خۆپیشاندانەكانی رێكدەخست و بەشداری كاریگەری هەبوو لەو چالاكییانەی كە رێكدەخرا بۆ پشتگیری لەو شۆڕشە، بۆیە لە دەوڵەتی فەرەنسییەوە دەسگیركرا و خرایەزیندانەوە.
هەر لە فەڕەنسا شەریعەتی ناسراوی پەیداكرد لەگەڵا تێكۆشەرەكانی جیهانی سێ‌، لەوانە (ئیما سیزار، فرانز فانون) كە بەشێك لە كتێبەكەی فانونی بە ناوی (ستەمدیدەكانی زەوی) وەرگێڕا بۆ سەر زمانی فارسی. لەكاتی گەڕانەوەی شەریعەتی بۆ ئێران لە ساڵی 1963 لەسەر سنوور دەستگیركرا و پاش ماوەیەك ئازادكرا و بۆ سوكایەتیكردن بە كەسایەتی زانستی و ئەكادیمی وەك مامۆستای خوێندنگەیەكی سەرەتایی گوازرایەوە لە یەكێك لە گوندە دوورەدەستەكان. شەریعەتی لە تراوگەكەی بەردەوامبوو لە چالاكی كلتوری خۆی و دەستیكرد بە ووتنەوەی ئەو وانە گشتییانەی كە ئامانجلێی رۆشنگەری ئایینی بوو.
دەنگی شەریعەتی زایەڵەی زانایەكی دڵسۆز و لەهەمانكاتدا قووڵا بوو، ئەمەش بەشێوەیەك كاریگەربوو ژمارەی بەشداربووانی وانەكانی كەمترنەبوو لە سێ‌ هەزار تا چوار هەزار بەشداربوو. لەژێر ئەو هەژموونەی شەریعەتی پەیدایكرد دەسەڵات ناچاربوو وەك مامۆستا بیگوازێتەوە بۆ زانكۆی مەشهەد، لەزانكۆدا شەریعەتی درێژەیدا بە چالاكییە فیكری و كلتورییەكانی، لەماوەی ئەو چوار ساڵ و نیوەی لەزانكۆدا بوو بەردەوام ناوی دەگەشایەوە وەك مامۆستایەكی باوەڕدار و خاوەن فیكر و كلتورێكی رەسەن. دەسەڵات بەم كاریگەری و چالاكیانەی شەریعەتی تەنگەتاوبوو، بۆیە بڕیاریدا دووریبخاتەوە لە زانكۆ و خانەنشینیبكات.
لە ساڵی 1969 حوسەینییەی ئیرشادی لە تاران دامەزراند، دوای ماوەیەك بوو بە سەنتەرێك بۆ چالاكییەكانی شەریعەتی و دەستیكرد بە وتنەوەی كۆمەڵێ‌ وانە لەبارەی ئیسلام و مێژووی شیعە لە چوارچێوەی تێڕوانینی بۆ ئیسلام، بەشێوەیەك ویستی كۆمەڵێ‌ چەمكی باوی هەڵە سەبارەت بە ئیسلام راستبكاتەوە. نەوەیەك لە گەنجان لە دەوری چالاكییەكانی حوسەینییەی ئیرشاد كۆبوویەوە و وانەكانی شەریعەتی لە شێوەی مەلزەمە و لەسەر كاسێت تۆماردەكرا بە هەزارەها بەناو ئێراندا بڵاودەكرایەوە، بۆیە دەوترا شەریعەتی هەموو كۆمەڵگای كرد بە زانكۆیەك و وانەكانی تیادادەوتەوە. لە ساڵی 1972 دەسەڵات هیچ چارەسەرێكی نەما بێجگەلە داخستنی حوسەینییەی ئیرشاد و دەستگیركردنی هەریەك لە عەلی شەریعەتی و باوكی و هێشتنەوەیان لەزینداندا بۆ ماوەی هەژدە مانگ، لەو ماوەیەشدا بە دڕندانەترین شێواز ئەشكەنجەدران. بە نێوانگیری و داوای بەرپرسە جەزائیرییەكان لە ساڵی 1975 ئازادكران، بەڵام شەریعەتی خرایەژێر چاودێری و هەموو چالاكییەكی ئاشكرای لێقەدەغكرا. لە ئازاری ساڵی 1977 تارانی بەجێهێشت بەرەو لەندەن لەڕێگای بەلجیكا و فەڕەنسا، بۆئەوەی لە لەندەن قۆناغی نوێ‌ لە چالاكی لەدەرەوەی وڵات دەستپێبكات، دوای ئەوەی هەموو رێگاكانی لەناو ئێراندا لەبەردەمدا داخرا. دوای مانگێك لە مانەوەی لە لەندەن لەلایەن هەواڵگری شای ئێرانەوە (ساواك) بەشێوەیەكی تەمومژاوی تیرۆركرا، ئیران رێگەینەدا جەنازەكەی بهێننەوە بۆ ئێران، بۆیە لەسەر پێشنیار و دەستپێشخەری سەیید موسا سەدر تەرمەكەی گوازرایەوە بۆ سوریا، بۆئەوەی لەتەنیشت مەرقەدی سەییدە زەینەب كچی ئیمام عەلی كوڕی ئەبو تالیب بنێژرێ‌، عەلی شەریعەتی زیاتر لە سەد كاری لەدوای خۆی بەجێهێشت كە وەرگێڕاوە بۆ زۆربەی زمانە زیندووەكانی دنیا (ئینگلیزی، ئەڵمانی، فەرەنسی، ئیسپانی، ئیتالی، توركی، ئوردی، مالی، ئەلبانی، بنگالی، تامیلی و عەرەبی كە زۆرترینیان لەلایەن (دار الامیر) بۆ كلتور و زانست لە بەیروت كراوە بە عەرەبی، تائێستا چەند ژمارەیەكی كەم لە كتێبەكانی وەرگێڕاوەتەسەر زمانی كوردی كە لە پەنجەكانی دەست كەمترن و بەشێوەیەكی پەرشوبڵاو و لێرەولەوێ‌ لەلایەن هەندێ‌ لە وەرگێڕە كوردەكانەوە كراوە. شەریعەتی كاریگەرییەكی زوری دكتور موسەدیق وەك كەسایەتییەكی نیشتمانی ئێران، بەتایبەتی كاتیك هەستا بە بەڕێوەبردنی هەڵمەتی خۆماڵیكردنی نەوتی ئیران، بۆیە شەریعەتی لە ساڵی 1954و هەر لە قۆناغی دواناوەندیدا چووە ریزی رەوتەكەی موسەدیقەوە. لە ئاستی جیهانیدا كەوتەژێر كاریگەری كۆمەڵێ‌ بیرمەندی گەورەی وەك (فرانز فانون، جان پۆڵ سارتەر، ریمۆن ئارون، ماسیبۆن، ماك بریك، هینری ماسیە). بەهۆی بیروبۆچوونەكانی لەسەر مێژوی شیعە و بەتایبەتی شیعەی سەفەوی و رەخنەگرتنی لە زانا گەورەكانی سەردەمی سەفەوییەت لە (مەجلیسی و عامیلی) و بە خورافات سەیركردنی بیروباوەڕەكانی و رەخنەگرتنی دەسەڵاتی رۆحانییەت لە حەوزەكان لەلایەن كومەڵێ‌ لە مەرجەعە گەورەكانی شیعەوە لە ئایەتوڵڵا و ئاتوڵڵاعوزماكان فەتوای حەرامی خوێندنەوەی كتێبەكانی دراوە لەوانە:
1. ئایەتوڵا مالیك ئەلحوسەینی.
2. ئایەتوڵاعوزما سەیید كازم ئەلمورعیشی.
3. ئایەتوڵڵاعوزما سەیید محەممەد سادق ئەلحوسەینی ئەلروحانی.
4. ئایەتوڵڵاعوزماسەیید محەممەد سادق تەباتەبائی.
5. ئایەتوڵڵاعوزما سەیید عەبدوڵڵا شیرازی.
6. ئایەتوڵڵاعوزما سەیید شیهابەدین حوسەینی ئەلنەجەفی.
7. ئایەتوڵڵاعوزما سەیید حەسەن تەباتەبائی.
8. ئایەتوڵڵاعوزما سەیید جەواد تەبریزی.
9. ئایەتوڵڵاعوزما سەیید تەقی تەباتەبائی.
10. ئایەتوڵڵاعوزما سەیید غازی شەهرودی.
11. ئایەتوڵڵاعوزما محەممەد هادی ئەلمیلانی.
12. ئایەتوڵڵاعوزما سەیید عەلی ئەلحوسەینی ئەسفەهانی ئەل ناین.
13. ئایەتوڵڵاعوزما سەید ئەلخوئی. خوئی هەندیك لە بڕگەی كتێبەكانی دەهێنا بێئەوەی ناوی شەریعەتی بەرێ‌ و پاشان دەیوت ئەمجورە
كتێبانە حەرامە خوێندنەوەی. 14. ئایەتوڵڵاعوزما سەید ئەبولحەسن ئەلقەزوێنی.
بەشێك لەو پیاوە ئایینییە شیعانە داستەواژەی (گومڕا و گومڕاكەر- چال ومچل)یان بۆ شەریعەتی بەكاردەهێنا، هەنێكیشیان تۆمەتباریاندەكرد بەوەی لەژێر كاریگەری ماركسیزمدایە، هەندێجاریش بەوە تۆمەتباردەكرا كە پیشتر پەیوەندی بە موجاهیدنی خەلقەوە هەبووە، بەلام ئەوەی گرنگە بوترێت لەسەر شەریعەتی ئەوە بیروبۆچوونەكانی شەریعەتی سەرەتای قۆناغیكی نوێ‌ بوو لە ئێران و ناوچەكەدا و كاریگەری گەورەی هەبوو لەسەر نەوەی ئەو قۆناغە و توانی توێژی گەنجان تەیاربكات بە بیروباوەڕەكانی و رێگاخۆشبكات بو هەڵگیرساندنی شورشی گەلانی ئیران، هەروەها بیروبوچوونەكانی لەلایەن موجاهیدی خەلقیشەوە بایەخی زۆری پێدەدرا تا ئەو رادەیەی بە یەكێك لە تیورسینەكانی خۆیانی دەزانی. شەریعەتی وەك زانایەكی سوسیۆلوجی موسڵمان تائیستاش جێگای بایەخی زوربەی بیرمەندانی جیهانە بەگشتی و جیهانی ئیسلامی بەتایبەتی، ئەوەش دوای وەرگیڕانی زوربەی كتیب و وانەكانی بۆ سەر زوربەی زمانە زیندووەكانی جیهانی. •••
سەرچاوەكان: 1. http://library.tebyan.net 2.http://www.alrashead.net/index.php?derid=784&partd=19 3. /www.shariati.com/
41330 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Thursday, July 16, 2015
زیاتر
پەیوەندی كورد و ئەرمەن
بێتاوانی كورد لە جینۆسایدی ئەرمەن
نووسینی: ئارام مەجید شەمێرانی
پێوەندییەكانی كورد و ئیسرائیل
ن: س. میناسیان
و: ماجید خەلیل
سۆشیال دیمۆكراسی وەك پێویستییەك
نووسینی: شاكار یوسف حسن
هەموو شتێ‌ دەربارەی باشووری سودان
هێمن ئیبراهیم ئەحمەد*
دەستی مرۆڤ دەچێتە سووتاندنی پەرتووكەوە
تاریكترین رووداو لە مێژووی مرۆڤدا، گڕتێبەردانی پەرتووكخانەكانی ئەسەندەرییە و عەجەم وەك نموونە
نووسینی: ماجید خورماڵی
ئاناڕشیسمی زمانیی، لە شیعردا
محەممەد ساڵح سووزەنی
رۆڵی رۆژنامە و رێكخراوەكانی باشووری كوردستان
لە بزواندی هەستی نەتەوەیی كورد لە رۆژگاری دەسەڵاتی شێخ مەحموددا ( 1918 - 1924 )
نووسینی: نیشتمان محەممەد ئەمین
كام ئەلفوبێ‌ گونجاوە بۆ زمانی ستانداردی كوردی؟
رەوەند حەمەجەزا
زانكۆی گەرمیان
مێژووی رۆژژمێر
وەرگێڕانی: حیكمەت مەعروف
سێكوچكه‌ی فاشیزم و نازیزم و به‌عسیزم له‌ بۆته‌ی راسیزمیدا
ئاماده‌كردنی: فوئاد نه‌جمه‌ددین عومه‌ر
كورتەیەك دەربارەی مێژووی راگواستن و تەعریب
لە كوردستانی باشووردا
نووسینی: رەحیم حەمید عەبدولكەریم
خه‌ونی ده‌وڵه‌تی كوردی
له‌ لۆزانه‌وه‌ بۆ به‌هاری ئازادی گه‌لان
كامیل مه‌حمود
فرەژنی لە یاسای شارستانی وڵاتانی ئیسلامیدا
نووسینی: فاتمە كەریمی
وەرگێڕانی: كەریم قادرپوور
ئیبن خه‌لدون له‌ دووڕێیانی كۆمه‌ڵناسی و مێژوودا
نووسینی: مه‌روان مه‌زهه‌ر جافر
یاریده‌ده‌ری توێژه‌ر له‌ زانكۆی سلێمانی
پارادایم دەتوانێ ئێمە لە شێواوی فیكری و زانستی رزگار بكات؟
دیدار لەگەڵ د. ئەحمەد محەممەد پوور(*)
چاوپێكەوتن: هەرێم عوسمان
مه‌حـــــــــوی بــه‌ مه‌حــــــــــوی
لێكدانه‌وه‌ی به‌یتێكی " مه‌حوی " به‌ شـــــــــیعری خۆی
ع . باخانی
پێویستی یەكگرتنی كۆمەڵناسی و مێژوو
تێڕوانینێك لەسەر پەیوەندی تیۆری كۆمەڵایەتی و مێژوو
نووســــینی: پیتیر بۆرك وەرگێڕانی: جەلیل مرادی
رۆڵی ناوه‌نده‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان له‌چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ دادوه‌ریه‌كان له‌كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نیدا
پارێزه‌ر: حه‌بیب محه‌مه‌د ده‌روێش
تایبەتمەندییەكانی ئایینی ” یاری”
نووسینی: د. حسێن خەلیقی
پرسی گه‌نده‌ڵی...هۆكاروچاره‌سه‌ر
مه‌لا ئه‌حمه‌دی قامیشی
هەلومەرجی ئانۆمیك: هۆكار و ئاسەوارەكانی
نووسینی: خالید عەلیزادە
نه‌مری بۆ عه‌شق و مه‌رگ بۆ ژیان
"هاینریش ڤۆن كلایست"خۆكوژێكی ڕاسته‌قینه‌
گۆران ڕه‌ئوف
باروۆخی توركیا دوای كودەتای 1980
نووسینی: د. سامان حسێن
دیموكراسی ‌و ریفۆرمی سیاسی پێداچوونه‌وه‌یه‌كی گشتی ئه‌ده‌بییاته‌كان
أ.د.محه‌ممه‌د زاهیر به‌شیر ئه‌لمه‌غریبی
وه‌رگێڕانی: یاسین ئاشوور
سەرهەڵدانی بزوتنەوەی مورجیئە
لە مێژووی ئیسلامدا
نووسینی: خالید ئیسماعیل محەممەد
لێكدانه‌وه‌ی ماركسی بۆمێژوو
كامه‌ران محه‌مه‌د
نالی
ساكار ئه‌كره‌م حه‌مه‌ ساڵح
تێگه‌یشتنی شپلنگه‌رله‌
چه‌مكی -كات-
مه‌ریوان عبدول
پڕۆژه‌ی نالی،
پڕۆژه‌ی بیرلێكراوه‌ی مه‌ولانا خالید
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
لێكدانه‌وه‌ی مه‌سیحێتی بۆ مێژوو
هونه‌ر ڕۆسته‌م فه‌تاح
ئه‌و گرێكوێرانه‌ی له‌ ژیانی نالیدا ناكرێنه‌وه‌
م. عه‌لی
خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ هزری مێژوویی لای یۆنان
له‌عه‌ره‌بیه‌وه‌: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
په‌یامی نالی
د. سه‌باح به‌رزنجی
ئه‌فسانه‌و مێژوو
عه‌بدولحسین زرین كوب
وه‌رگێڕانی: وریا فائق
مه‌یخانه‌یی دڵ
عه‌بدوڵڵا قه‌ره‌داغی
چه‌مكی مێژوو لای كارل پۆپه‌ر

مه‌ریوان صاڵح قادر
جارێکیدی لەگەڵ حەزرەتی نالی
حەکیم مەلا ساڵح
دۆركهایم و ڕاڤه‌كردنێكی كۆمه‌ڵایه‌تیانه‌
بۆ (خۆكوژی)
ئاسۆ محمه‌د ئه‌مین
نالی، لە نیشتمانی مەعریفەوە تا غوربەتی زمان
هەڤپەیڤینێک لەگەڵ رەخنەکار و مامۆستای زانکۆ، عەبدولخالق یەعقووبی
سازدانی: هەرێم عوسمان
ڕێكه‌وتننامه‌ی سیداو
چی بۆ ژنانی عێراق زیادكردووه‌؟
خوێندنه‌وه‌یه‌كی به‌راوردكاری له‌ نێوان
ڕێكه‌وتننامه‌ی(سیداو)و یاسای سزادانی عێراق
به‌ناز عومه‌ر
سه‌رهه‌ڵدانی كۆیلایه‌تی له‌ ئه‌مریكا و بارودۆخی ژیانیان
هاوار حه‌مید
هه‌وڵێك بۆناساندن و
پرۆسه‌ی ڕووبه‌ڕوونه‌وه‌ی
ئه‌شكه‌نجه‌دان
سالم بيستانى
پێویسته‌ ئێلبه‌گی جاف وه‌ك پێشبینیناسێكی سه‌ده‌كانی پێشوو بناسرێت
دانا تۆفیق جاف
مێژووی دۆزینه‌وه‌ی مادده‌ بێهۆشكه‌ر و سڕِِِكه‌ره‌كان
به‌هادین حه‌سه‌ن شاره‌زووری
چه‌ند یاداشتی بێمانا
"كاركرد"و "گه‌مه‌" كانی زمانن "زمان ته‌نیا ئاڵای سه‌ده‌ی "20"ه‌ باوان!"
ساڵح سووزه‌نی
مرۆڤی یه‌كمه‌ودا.!!؟
د. موحسین ئه‌حمه‌د عومه‌ر
سوپا ‌و سیاسه‌ت
د. حسێن به‌شیرییه‌
و. له‌ فارسییه‌وه‌: حه‌سه‌ن حسێن
مه‌مله‌كه‌تی ترس
حبيب محمد درويش
میرنشینی سۆران دامەزراندن و رووخانی
ئا/ هاوار حەمید
زانستی په‌روه‌رده‌ (چه‌مك و زاراوه‌ له‌ بواری په‌روه‌رده‌ و فێركردندا)
سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010