كورد لە 1.5 ملیۆن بەڵگەنامەی ئەرشیفی عوسمانیدا
ئا: ياسين تەها

دەوڵەتی عوسمانی كە لەنێوان سەدەكانی 14_ 20 زاینی حوكمڕانی ناوچەیەكی بەربڵاوی جیهانی كردووە، گەنجینەیەكی گەورەی بەڵگەنامەو دۆكیۆمێنتی بەجێهێشتووە كە پێی دەوترێت ئەرشیفی عوسمانی. ئەم ئەرشیفە سێیەم گەورەترین ئەرشیفی جیهانییە بە زەخیرەی 150 ملیۆن بەڵگەنامەی جۆراوجۆر لەبارەی تێكڕای بوارەكانی سیاسەت و كلتور و حوكمڕانی و پەیوەندی دەرەكی، ئەمە جگە لە نەخشەو وێنەو دەستنووس كە حیكایەتی سەدان ساڵی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەكان و ناوچەكانی ژێر دەستیان دەگێڕێتەوە.
تا ئێستا نیوەی ئەرشیفی عوسمانی پۆلێن كراوە لەلایەن فەرمانگەیەكەوە كە راستەوخۆ سەر بە سەرۆكایەتی وەزیرانەو بەشێكی زۆری بەڵگەنامەكانی پەیوەستن بە پێكهاتەكانی ژێر قەڵەمڕەوی عوسمانییەوە لەوانەش "كورد" كە بەپێی گەڕانی ئەلەكترۆنی زیاتر لە 1800 جار ناوی كورد لەو بەڵگەنامە بەردەستانەدا بەناوی "كرد" یان "أكراد" هاتووە كە تا ئێستا پۆلێن كراون. بەڵگەنامەكانی پەیوەست بە كورد تەنها بەناوی ئەم نەتەوەیەوە نین بەڵكە جاری وا هەیە دەربارەی ناوچەو كەسایەتییە كوردەكانن لە چەشنی "كرداغ"، "كرد مصطفی"، "كرد علي" ..... هتد.
لە هەندێك لەو بەڵگەنامانەی ئەرشیفی عوسمانی كە دەربارەی كوردن زانیاری زۆر گرنگ هەن لەوانەش بەڵگەی حاشاهەڵنەگر لەسەر بڵاوبونەوەی كورد لە رۆژئاوا "باكوری سوریا" لەسەردەمی عوسمانیدا، پشت بەستنی كورد بە كۆچەریی لەپێناو بەخێوكردنی ئاژەڵ و ماڵات، زۆرایەتی عەشایەری كورد لە عەفرین، هەبوونی كورد لە جەبەل لوبنان، بڵاوبونەوەی كورد لە: بەشە جیاجیاكانی باكوری عێراق، باشوری رۆژهەڵاتی توركیا، بڵاوبونەوەی كورد لە قوڵایی ئەنادۆڵ و هەندێ ناوچەیتر لەدەرەوەی سنوری جوگرافیای كورد بەهۆی راگواستن و سیاسەتی دەوڵەتی عوسمانییەوە بووە.
راگواستنی كورد:
چارەكی كۆتایی سەدەی 18 زاینی و لەسەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدی یەكەم كوردەكان دووچاری سیاسەتی راگواستن بوونەتەوە لەناوچەی ڕەسەنی خۆیان بەتایبەت لە باكوری رۆژهەڵاتی سوریاو باشوری رۆژهەڵاتی توركیا بۆ هەندێ ناوچەی كە بۆی راگوێزراون و سوڵتان بۆی دیاری كردوون. بەڵگەنامەكانی پەیوەست بە راگواستنی كورد زۆربەیان مێژوویان لەسەر نییە بەڵام بەبەراوردكردنی ڕووداوەكان زۆربەیان دەگەرێنەوە بۆ كۆتاییەكانی سەدەی 18. كۆنترین بەڵگەنامە لەمبارەیەوە تایبەتە بەراگواستنی كورد بۆ شاری ڕەقە لە ساڵی 1763 "بەهۆی خراپەكارییانەوە" وەك لە فەرمانەكەدا هاتووە، لەم فەرمانەدا سوڵتان فەرمانیكردوە بەیەكێك لە والییەكانی ئەو ئەركە جێبەجێ بكات (14|682,C..DH1763(. لەبەڵگەنامەیەكیتردا لە ( 21_1_1774) سوڵتان فەرمان دەكات بەبێ ئاگاداكردنەوە عەشایەرە كوردەكان تا وەرزی بەهار بگوازرێنەوە بۆ جێگەیتر و ئەوەشی ملكەچ نابێ زنجیر بكرێت و ماڵ و خانوی بسوتێنرێت و دەستی بەسەردا بگیرێت (B.D.A.G.M-O.A.D.B). لەبەڵگەنامەیەكیتردا سوڵتان شمشێرێكی روپۆشكراوی ئاڵتونی بەدیاری داوەتە والی بەغدا عەبدوڵڵا پاشا لەپای شەڕەكانی دژی كورد و هەناردنی سەری سەركردەكانیان بەدیاری بۆ سوڵتان (2422/0001_ TS.MA.d). بەگشتی لەبەڵگەنامەكاندا ئەوە ڕوون دەبێتەوە كوردەكان راگوێزراون بۆ ئەنقەرەو ئەماسیاو سوڵتان زۆر پەرۆش بووە لەو جێگایانە وردو درشتی ژیانیان بخرێتە ژێر چاودێری و ئاماری شمەك و موڵكەكانیان بكرێت بۆ وەرگرتنی باج لێیان.
لەبەڵگەنامەكانی راگواستندا شتی سەیر هەن لەوانەش راگوێزانی كوردی سوریا بۆ تەرابلوسی رۆژئاوا لە لیبیا و بە "ئاژاوەگێڕ" ناوبراون و بەپێی بەڵگەنامەكە ئاژاوە گێڕەكان لە كوردستانەوە تەرحیلی سوریا بكرێن و ئەوانەشی لەوێ ئاسایش تێكدەدەن بنێردرێن بۆ تەرابلوسی رۆژئاوا (1509_47 DH.MKT). كورد و عەرەب:
بەو پێیەی عەشایەری كورد و عەرەب هەردوولا سوننە بوون بە ڕەعیەتی سوڵتان ئەژماركراون، بەڵام پۆستە باڵاكانی دەوڵەت لەدەستی رەگەزی توركدا ماوەتەوە. بەپێی ئەو بەڵگەنامانەی بەردەستن پەیوەندی ئەم پێكهاتەیە بە تەقلیدی و عەشایەری ماوەتەوە و كاری روتكردنەوەو رێگری و شەڕی عەشایەری لەنێوانیاندا ڕوویداوە كە ئەمەش مۆركی ژیانی ئەو سەردەمە بووە. هیچ بەڵگەنامەیەكی عوسمانی باسی لەوە نەكردوە كە شەڕی نەتەوەیی لەنێوان كورد و عەرەبدا هەبووبێت و بگرە هەردوولا بەرەنگاری توڕەیی دەسەڵاتی عوسمانی بوونەتەوە كە بەپێی بەڵگەنامەكان توركمانیشی لێ بەدەرنەبووە كە توركەكان بە برای خۆیانیان دادەنێن.
كورد و ئەرمەن:
بەپێی بەڵگەنامەكان كورد وەك پێكهاتەكانیتری دەوڵەتی عوسمانی لەسوارەی حەمیدیەدا بوون كە هێزی لێدانی ناوچە شڵۆقەكانی دەوڵەت بووە، بەڵام لەرووی میللییەوە هیچ هەستیاری و بەریەككەوتنێك لە نێوان كورد و ئەرمەن تۆمارنەكراوە بگرە بەڵگەنامە هەیە باسی یارمەتیدانی ئەرمەن دەكات لەلایەن كوردی بەرازییەوە لەكاتی لێقەومانیان پێش لە ساڵانی 1914_ 1923 _ (138_48 DH.MKTM). بەرامبەر بەمەش كوردانێك هەبووون لەگەڵ هەڵوێستی دەوڵەتدا بوون دژی ئەرمەن (1903) كاتێك هەڵدەهاتن بۆ ڕوسیا (2774_51 HR.SYS). بەڵگەنامەیتر هەیە (1917) هەندێ عەشایەری كورد و ئەرمەن و شیعە بەمافیای دژە عوسمانی ناو ئەبات و داوای بەكارهێنانی هێز دەكات بۆ سەركوتكردنیان (DH.EU,M6.SB27_25). لە بەڵگەنامەكاندا جاری وا هەیە ئەرمەنەكان سكاڵایان لە تاڵانی كوردەكان كردووە جاری وەهاش هەیە ئەوان هێرش و پەلامار و تاڵانكارییان لەسەر زەوی كورد ئەنجامداوە (DH.EU.EMN> 1914 88_36). سەرجەم ئەمانەش بەشێكن لەو وێنە گشتییەی لەنێوان پێكهاتە جیاجیاكانی دەوڵەتی عوسمانیدا هەبوون بەتایبەت پێكهاتە عەشایەرییەكان. جگە لەمانەش لەبەڵگەنامەكانی ئەرشیفی عوسمانیدا بەڵگەنامەی زۆر لەبارەی كاروباری كارگێڕی و ژیانی فەرمانبەران و گواستنەوەو دەستبەكاربوونیان هەیە لەگەڵ لێپرسینەوە لە كارمەندان و پاداشتكردنیان و ...هتد. كە كۆكردنەوەی سەرجەم پارچەكانیان وێنە گشتییەكە پیشان دەدات. لەمپەرەكان:
كاركردن لە ئەرشیفێكی 1.5 ملیۆنیدا ئاسان نییە لەبەر كۆمەڵێك هۆكار: گەورەیی قەبەی ئەرشیفەكە، قورسی وەرگێڕان لە توركی عوسمانی، كەمی سەرچاوەی بەراوردكاریی بۆ بەڵگەنامەكان، قورسی گەشتن بە خودی ئەرشیفەكە، لەگەڵ پۆلێن نەكردنی بەشی زۆری ئەو ئەرشیفە كە بۆشایی و نوقسانی لە زانیارییەكان دروست دەكات و ئەگەری دەركەوتنی بەڵگەنامەی نوێ دروست دەكات لەهەموو ئان و ساتێكدا كە ئەنجامگیرییەكانی پێشوو پووچەڵ دەكاتەوە كە لەسەر بەڵگەنامە بەردەستەكان كراون. ئەم بەرچاوڕونیەش لەسەر ئەرشیفی عوسمانی لەو چوارچێوەیە بەدەر نییەو پشتی بەستوە بەو ژمارە بەڵگەنامەی ئەرشیفەكە كە تا ئێستا بەردەستن و توێژەر چاوی پێیان كەوتووە.
ئا: ياسين تەها
سەرچاوە: محمد علي أحمد، الكرد والعشائر الكردية في الأرشيف العثماني، مجلة قلمون للدراسات والابحاث، العدد الثاني، اب/ اغسطس 2017 ( بەدەستكارییەوە)
14 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Monday, July 1, 2019
زیاتر
چۆن ئۆباما و ترامپ بوونە هۆی بۆشایی لە خۆرهەڵاتی ناوین
شالۆم لیپنەر
وه‌رگێران بۆ کوردی: که‌ماڵ حه‌سه‌نپوور
ئه‌ردۆغان و هاوڕێكانی
په‌یڕه‌و ئه‌نوه‌ر
ئاوابوونی خۆری بەختی کوردان (باشووری کوردستان)
فارین پاڵیسی – جوست هیلتەرمەن
و: کەماڵ حەسەنپوور
بۆنه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان وه‌ك پڕۆژه‌ی به‌رهه‌مێنانه‌وه‌ی شوناس
نوری بێخاڵ
سیاسەتی دەرەوەی ئێران لە هەناردەکردنی شۆڕشەوە بۆ هاوردەکردنی هەژاری
ئازاد مستۆفی
بە ھەڵە دیاریکردنی شێرپەنجەی کۆڵۆن
وەرگێڕانی:هێرۆ ماهیر
دوالیزمی یاریزانی خۆیی و تیمی بێگانە لە تۆپی پێدا
ژیوار ڕەسوڵی
زانینی كۆلیسترۆڵ وەك ژمارەی نهێنیت
وەرگێڕانی: شایی یاسین
زانیاری و ڕاگەیاندنی ئازاد
هیوا مەجید خەلیل، دکتۆرا لە گەشەسەندنی سیاسی
سیستەمی ئابووری هەرێمی كوردستان
ئابووری هەرێم نێچیرێكی باشی ئابوورییە دەرەكییەكانە
سەردار عەزیز
قەیرانی ئابووری ئێران و دژکردەوەی خەڵک
ساتیر شنۆیی
ئابوری سلێمانی‌و مەترسی هەرەسهێنان
هونەر تۆفیق
دەوری ئاڵوگۆڕی سیاسیی نێوخۆیی و دەرەکی لەسەر هزری دوکتور قاسملوو
شاهۆ حوسێنی
کیم جۆن ئون کۆریای باشوری بە جیهێشت بۆ ڤێتنام بە شەمەندەفەر
وەرگێرانی:شادیار هۆشیار
سه‌رده‌می ئیمام ئۆغلو!
ئاسۆ عه‌بدوللـه‌تیف
بۆچی ئەو پیاوانەی کە توانای ٤٠شناویان هەیە تەندروستی دڵیان باشترە؟
وەرگێڕانی: ڕێژین ئیبراهیم
تێستی په‌سه‌ندكردنی فاشیزم
پژمان شەریعەتی
‎چی بخورێت پێش ڕاهێنانكردن
وەرگێڕانی: سەفین سەعید
ئایا کاک مەسرور دەتوانێت کابینەیەکی جیاواز پێکبێنێت؟
د. رەئوف کەریم پێنجوێنی
"ئەگەر بخزێت، دەکەوێت، ئەگەر بکەوێت، دەمرێت"
وەرگێڕانی: هێڤار هیوا
ئاین لەسەرخانەوە بۆ ژێرخان
خوێندنەوەیەك بۆ هزری سیاسی و رۆشنبیری عەلی شەریعەتی‌
زاهیر محەمەدی
تەلسکۆپی زەبەلاحی ماجەلان GMT
وەرگێڕانی: زیوار ئەحمەد
خەڵك لە نێوان بەردەكانی سیزیف و بیلالی حەبەشیدا
عیماد تەیب
بەرنامەی فەیس بووک بەکارهێنراوە بۆ سیخوریکردن
وەرگێڕان:هەرێز تارق
ئاوابوونی خۆری بەختی کوردان (باشووری کوردستان)
فارین پاڵیسی – جوست هیلتەرمەن
و: کەماڵ حەسەنپوور
چین بەخێرهاتنی ساڵی نوێ بەراز دەكات
وەرگێڕانی: دلارا حەمید ڕەشید
کوردستان لە سەرەتاکانی سەدەی ١٩ی زایینی هەتا کۆتایی شەڕی یەکەمی جیهانی
د. کامڕان ئەمین ئاوە
پێوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان و پرسی ئه‌رمه‌نه‌كان وه‌ك قوربانی
په‌یڕه‌و ئه‌نوه‌ر
ئومێد لە گەمەی سیاسەتدا
ڕزگار ئەمین نژاد
دیموكراسى كوردى خۆماڵییه‌
یوسف له‌تیف
قەیرانی ئابووری ئێران و دژکردەوەی خەڵک
ساتیر شنۆیی
رۆژی جیهانی زمانی دایکی و حکوومەتی ئێران
ئیسماعیل ئیسماعیل زادە
دەوری ئاڵوگۆڕی سیاسیی نێوخۆیی و دەرەکی لەسەر هزری دوکتور قاسملوو
شاهۆ حوسێنی
چۆن لە ژیاندا کۆتای بە بێزاری دەهێنین؟
نووسینی:دەیڤد جی ئایلان
وەرگێڕانی: ڕێبەر عبدلڵە
دەروێــــش لای حـــــــــافــزی شــــــیــــــــراز
حبیب محمد دەروێش
زەوی تەختە؟
وەرگێرانی: ڕەوا فەرمان
کیم جۆن ئون سەرۆکی کۆریای باکور بە سەردانێک گەیشتە ڕۆژهەڵاتی ڕوسیا بە مەبەستی کۆبونەوەی لوتکە لەگەڵ پۆتین
و.سەفین حاجی سەعید
‎هێلكه‌یه‌ك ژماره‌ی پێوانه‌ی تۆمار كرد
وەرگێڕانی: سەفین سەعید
داعش له‌ بێشكه‌وه‌ تا گۆڕ
بورهان شێخ ڕه‌ئوف
تەقەکردنی لە دەمی چاوپێکەوتندا
وەرگێران: ڤارین سالح
هزری پوچگەرایی
سابیر بۆکانی
گەورەترین ئاگر هەتاوەکو ئێستا لە کالیفۆرنیادا کەوتبێتەوە
ئاکام ئومێد
چەمکی ئازادی لە هزری حوکمڕانی کوردیدا
سیروان مەحمود
پەیكەرێك ئازادی بەدەست دەهێنێت
نووسەر: ئالیس یوو
وەرگێڕانی: چۆڤین محمدئەمین
تەماتە:سەرچاوەیەکی گرنگی خۆراک و تەندروستیە
ڤارین ساڵح
حه وت ھونەری خەیالی ڤاتگۆ لەسەرگوڵەبەرۆژە
وەرگێڕانی:شانیا بورهان
پێویستە چەند ئاو بخورێتەوە لە ڕۆژێکدا؟
وەرگێڕان: شادیار ھۆشیار
داعشەکانی مێدیای کوردی
ئامانج شاکەلی
تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
کەیوان دروودی
لە بارەی وتاری ئەدەبی و وتاری رۆژنامەوانیەوە
ئه‌رسه‌لان ره‌حمان
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010