زمانی كورت و گوێی قووڵ، یانیش به‌ پێچه‌وانه‌وه‌
ئەکبەر حەسەن

ئاله‌ن به‌دیۆ له‌ كتێبێكیدا به‌ نێوی مانیفێستی فه‌لسه‌فه‌، كه‌ ساڵی ١٩٨٩ چاپ بووه‌، به‌شی یه‌كه‌م ئاوا ده‌ست پێ ده‌كات: "له‌مڕۆی فه‌ڕه‌نسادا ژماره‌ی فه‌یله‌سووفه‌ زیندووه‌كان زۆر نین، ئه‌گه‌رچی ئه‌م ژماره‌یه‌ زۆرتره‌ له‌ ژماره‌ی فه‌یله‌سووفانی زیندووی هه‌ر وڵاتێكی تر. با بڵێین ژماره‌یان كه‌مێك زیاتره‌ له‌ ژماره‌ی په‌نجه‌كانی هه‌ردوو ده‌ست. به‌ڵێ، كه‌مێك زیاتر له‌ ده‌ فه‌یله‌سووف." ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ دۆخی فه‌لسه‌فه‌ بووبێت له‌ فه‌ڕه‌نسای سی ساڵ پێش ئێستا، له‌ دیدی فه‌یله‌سووفێكی وه‌ك به‌دیۆوه‌ كه‌ هه‌نووكه‌ جه‌مسه‌رێكی گرنگی بیری فه‌لسه‌فییه‌ له‌ فه‌ڕه‌نسا، فه‌ڕه‌نسایه‌ك كه‌ به‌ نزیكه‌یی ٤٠٠ ساڵه‌ سه‌روكاری له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌دایه‌، بگره‌ ئه‌گه‌ر زیاتریش پێداگیری بكه‌ین و بۆچوونی بیرمه‌ندان و فه‌یله‌سووفان بێنینه‌وه‌ یاد كه‌ دێكارت به‌ باوكی فه‌لسه‌فه‌ی نوێ ده‌زانن، ئاخۆ چی له‌مه‌ڕ دۆخی كوردستانی باشوور بڵێین؟ پارچه‌یه‌ك به‌ حه‌شیمه‌تێكی ٥ ملیۆنییه‌وه‌، كه‌ به‌ نزیكه‌یی نیوه‌ی نه‌خوێنده‌واره‌، نیوه‌ی ئه‌و نیوه‌یه‌ی دیكه‌شی خۆزگه‌ی ده‌خواست نه‌خوێنده‌وار با؟ بێگومان له‌و ڕێژه‌یه‌ش كه‌ خوێنده‌وارن، ژماره‌یه‌كیان به‌كالۆریۆس و ژماره‌یه‌كی كه‌متریان سه‌روو به‌كالۆریۆسیان به‌ ده‌ست هێناوه‌، بێگومان به‌ له‌به‌رچاوگرتنی هۆ و نیازی به‌ده‌ستهێنانی ئه‌و بڕوانامه‌یه‌. ده‌مه‌وێت چی بسه‌لمێنم؟ هه‌ر ئه‌و فه‌ڕه‌نسایه‌ی كه‌ به‌دیۆ به‌ جۆرێك ته‌وس و له‌ هه‌مان كاتدا نیگه‌رانییه‌وه‌ ته‌نها ١٠ كه‌سێكی تێدا به‌ فه‌یله‌سووف ئه‌ژمار ده‌كات، ژماره‌ی دانیشتوانه‌كه‌ی، هه‌ر ڕێك له‌و ساڵه‌ی به‌دیۆ كتێبه‌كه‌ی بڵاو ده‌كاته‌وه‌، ٥٧ ملیۆن كه‌س بووه‌. واته‌ بۆ هه‌ر پێنج ملیۆن كه‌سێك، یه‌ك فه‌یله‌سووف. ئه‌مه‌ به‌و مێژووه‌وه‌ كه‌ فه‌ڕه‌نسا هه‌یه‌تی، له‌ فه‌لسه‌فه‌كه‌یه‌وه‌ بۆ سیاسه‌ته‌كه‌ی، له‌ هونه‌ره‌كه‌یه‌وه‌ بۆ ئه‌ده‌به‌كه‌ی و كولتووره‌كه‌ی. له‌ فه‌ڕه‌نسا، ٢٣٠ ساڵ پێش ئێستا، به‌ دیاریكراوی ساڵی ١٧٨٩ (دووسه‌د ساڵی ڕێك پێش ئه‌وه‌ی به‌دیۆ كتێبی مانیفێستی فه‌لسه‌فه‌ بنووسێت)، كه‌ ژماره‌ی دانیشتوانه‌كه‌ی به‌ نزیكه‌یی ٢٨ ملیۆن كه‌س بووه‌، شۆڕشه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كه‌ به‌رپا ده‌بێت و كۆتایی به‌ ژێمی پاشایه‌تی و زنجیره‌پاشاییه‌تیی لویسه‌كان ده‌هێنرێت. لویسی ١٦ و هاوسه‌ره‌كه‌ی، ماری ئه‌نتوانێت، ده‌برێنه‌ به‌ر گیۆتین (لویسی ١٦ چوار ساڵ دوای شۆڕش و ساڵی ١٧٩٣ كۆتایی به‌ ژیانی ده‌هێنرێت). به‌ڵام وێڕای ئه‌وه‌ش، ناكۆكییه‌ خوێناوییه‌كانی نێو به‌ره‌ جیاوازه‌كانی فه‌ڕه‌نسا، به‌ تایبه‌ت ژیرۆندییه‌كان و ژاكۆبنه‌كان چه‌ندین ساڵی دیكه‌ به‌رده‌وام ده‌بن. ڕێك وه‌ك باشووری كوردستان، كه‌ ناكۆكیی نێوان پارته‌ سیاسییه‌كان، به‌ تایبه‌تی یه‌كێتی و پارتی، چه‌ندین ساڵی خایاند، شه‌ڕی ناوخۆی خوێناویی ١٩٩٣-١٩٩٧ و شه‌ڕی ساردی نێوان هه‌ردوو پارت تا ئێستا.
ئێستا، ده‌مه‌وێت چی بسه‌لمێنم؟
ئامانج له‌و به‌راوردكارییه‌، نیشاندانی عه‌قڵییه‌تی كورد نییه‌ وه‌ك عه‌قڵێكی چكۆله‌ و بیرنه‌كه‌ره‌وه‌، به‌ڵكو ڕاست، ئه‌مه‌وێت ئه‌وه‌ بڵێم هه‌ندێك جار ئێمه‌، به‌و حه‌شیمه‌ته‌ كه‌مه‌وه‌، به‌و مێژووه‌ كه‌مه‌ی ئه‌ده‌بیات و هونه‌ر، سیاسه‌ت و كولتوور، فه‌لسه‌فه‌ كه‌ ئه‌وه‌ هه‌ر لێی گه‌ڕێ، چاوه‌ڕوانی سه‌یر و بێمانامان هه‌یه‌ له‌ نووسه‌ران و ئه‌دیبان، ئێمه‌ پێمان وایه‌ ئه‌بێ نه‌به‌ز گۆران وه‌ك فلۆبێر بنووسێ، توانا ئه‌مین وه‌ك ڕاسین بنووسێت، ڕامیار مه‌حموود وه‌ك ڕۆسۆ بنووسێ. گه‌لۆ، شاعیرێكی باش هه‌ڵكه‌وتووی نێو هه‌زاران شاعیری ئاساییه‌، نووسه‌رێكی باش، ده‌ركه‌وتووی نێو هه‌زاران نووسه‌ری ساده‌نووسه‌، هونه‌رمه‌ندێكی خه‌لاق و داهێنه‌ر، شاسواری نێو سه‌دان و هه‌زاران هونه‌رمه‌ندی ئاسایی بێقووڵاییه‌.
گه‌لۆ، پارچه‌یه‌كی جیۆگرافیی دیاریكراودا، تیراژی كتێب ١٠٠٠ دانه‌ بێت بۆ پێنج ملیۆن كه‌س و ئه‌و ١٠٠٠ كتێبه‌ش به‌ ٤ تا ٥ ساڵ بفرۆشرێن، چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ نه‌كه‌ین بیرمه‌ندی زۆر گه‌وره‌، هونه‌رمه‌ندی زۆر گه‌وره‌ و ئه‌دیبی زۆر گه‌وره‌مان تێدا بێت. گه‌لۆ، با ئه‌وه‌ش بزانین، ئه‌مڕۆ هه‌ر كه‌س ده‌ستی دایه‌ چه‌ند كتێبێك، ئیدی خۆی لێ ده‌بێته‌ شاخوێنه‌ر و شانووسه‌ر و شاوه‌رگێڕ، به‌ چه‌پ و ڕاستدا قه‌زاوه‌ت ئه‌كات و بڕوانامه‌ی نووسه‌ری باش و نووسه‌ری خراپ ده‌به‌خشێته‌وه‌.
له‌ ڕاستیدا، ئه‌م دۆخه‌ نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ خوێنه‌ری ئێمه‌ تووشی نه‌خۆشییه‌ك بووه‌: زمانێكی درێژی هه‌یه‌، به‌ڵام قووڵایی گوێچكه‌ی زۆر كه‌مه‌، ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌سڵه‌ن به‌و زمانه‌ درێژه‌، كونی گوێی نه‌گرێت و ئه‌و هه‌نده‌ قووڵاییه‌ش كه‌ ده‌شێ هه‌یبێ، كوێری نه‌كاته‌وه‌. خوێنه‌ری ئێمه‌ كافكا و دۆستۆیڤسكی و نیتشه‌ و فۆكۆ و فرۆید و فروغ و سوهراپ و ده‌روێش و ئه‌دۆنیسی لێ بسێنیته‌وه‌، زمانی ده‌چێته‌ كلیله‌، ناوی چوار شاعیر و چوار نووسه‌ر و چوار بیرمه‌ندی نوێی جیهانی نازانێت، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ كاڵا به‌پێی باڵا ناپێوێت و لای وایه‌ هه‌ر كه‌س قه‌ڵه‌می به‌ ده‌سته‌وه‌ گرت، ئه‌بێ له‌ نیتشه‌ نیشته‌تر بێت، له‌ فۆكۆ فۆكتر و له‌ ڕیلكه‌ ڕیلكه‌تر و له‌ ڕامبۆ ڕامبۆتر بێت، بێگومان ئه‌وه‌شمان له‌ یاده‌ خوێنه‌رانی ئێمه‌ زۆر كه‌م ده‌توانن شیكارییه‌ك بۆ ئه‌و نووسه‌رانی سه‌ره‌وه‌ بخه‌نه‌ ڕوو كه‌ كڵێشه‌یی نه‌بێت. بۆ خۆم، ساڵی ٢٠١٥ له‌ سێ براده‌رم پرسی: گرنگیی كافكا بۆ ئێوه‌ له‌ چیدایه‌؟ پێكڕا وتیان: ئازاری نووسیوه‌ته‌وه‌. كه‌ پرسیم كام ئازار و چۆن؟ هیچ وه‌ڵامێكم ده‌ست نه‌كه‌وت. بێگومان به‌ ئێستاشه‌وه‌.
دیدی ڕه‌خنه‌یی له‌سه‌ر بنه‌مای حوكمه‌كانی وه‌ك چاك و خراپ، جوان و ناشیرین، گرنگ و ناگرنگ بڕیار نادات. دیدی ڕه‌خنه‌یی، پێش هه‌ر شتێك، دژی كڵێشه‌یه‌. ڕه‌خنه‌ وه‌ك قاڵب سه‌یری ده‌ق ناكات، ده‌ق قاڵبێك نییه‌، مه‌ترێك و پێوه‌رێك نییه‌ و ده‌قی تری پێ بپێوین، بێمانایه‌ نیتشه‌ بكه‌یت به‌ پێوه‌ری دۆستۆیڤسكی (هه‌ر بۆ نموونه‌)، چ جای ئه‌وه‌ی نیتشه‌ یان دۆستۆیڤسكی بكه‌ی به‌ پێوه‌ری ده‌قێكی خۆماڵی، كه‌ به‌ستێنی خۆی، زمانی خۆی، سووژه‌ و ئۆبژه‌ی و خۆی به‌رده‌نگی خۆی هه‌یه‌؛ ده‌ق، له‌ دیدی ڕه‌خنه‌ییه‌وه‌، جۆرێك هه‌ویره‌، له‌و هه‌ویره‌، مانای تر ساز ده‌كرێت. ئه‌مه‌ ئه‌و دۆخه‌ ناله‌باره‌یه‌ ئێمه‌ گیرۆده‌ی بووین، به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانین گیرۆده‌ی بووین. دێین ده‌قێكی خۆماڵی ڕه‌ت ده‌كه‌ینه‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی مێژووی زمانه‌كه‌ و كارپێكردنی و كێشه‌كانی له‌به‌رچاو بگرین.
92 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Sunday, October 13, 2019
زیاتر
ماركسیزم و ڕیفۆرمخوازیی
نووسینی: لینین
وه‌رگێڕانی: كارزان عه‌زیز
چۆن ئۆباما و ترامپ بوونە هۆی بۆشایی لە خۆرهەڵاتی ناوین
شالۆم لیپنەر
وه‌رگێران بۆ کوردی: که‌ماڵ حه‌سه‌نپوور
ته‌قینه‌وه‌كانی كه‌ركوك و خانه‌قین و سوتاندنی هه‌زاران دۆنم له‌ زه‌ویوزاری جوتیاران
كارزان عزیز
ئاوابوونی خۆری بەختی کوردان (باشووری کوردستان)
فارین پاڵیسی – جوست هیلتەرمەن
و: کەماڵ حەسەنپوور
وه‌همی كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی
دەشنێ نەریمان
سیاسەتی دەرەوەی ئێران لە هەناردەکردنی شۆڕشەوە بۆ هاوردەکردنی هەژاری
ئازاد مستۆفی
کوردبوون وەک یەقین سەربەخۆیی وەک ستراتیژ
نوری بێخاڵی
دوالیزمی یاریزانی خۆیی و تیمی بێگانە لە تۆپی پێدا
ژیوار ڕەسوڵی
چـــه‌ندپــــۆینتێك بۆ پێشهاته‌كانی به‌رده‌م رۆژئـاڤا
چالاك ئـاغجه‌له‌ری
زانیاری و ڕاگەیاندنی ئازاد
هیوا مەجید خەلیل، دکتۆرا لە گەشەسەندنی سیاسی
كوردبوون و جه‌نگی پاڵه‌وانی پیرۆز
هێمن کەریم
قەیرانی ئابووری ئێران و دژکردەوەی خەڵک
ساتیر شنۆیی
ڕێنماییكردن به‌ به‌كارهێنانی بیردۆزی هزری- ڕه‌فتاری
( Cognitive-Behavioral Therapy) له‌ قوتابخانه‌دا.
ئا؛ باخان به‌ختیار محمدأمین
خوێندكاری ماسته‌ر له‌ به‌شی ده‌روونناسی/ زانكۆی كۆیه‌.
دەوری ئاڵوگۆڕی سیاسیی نێوخۆیی و دەرەکی لەسەر هزری دوکتور قاسملوو
شاهۆ حوسێنی
کارەساتی رۆژئاوا و چەند سەرنجێک
خالید عەلیزادە
سه‌رده‌می ئیمام ئۆغلو!
ئاسۆ عه‌بدوللـه‌تیف
چی لە عێراقدا ڕووئەدات؟
مه‌ریوان وریا قانع
تێستی په‌سه‌ندكردنی فاشیزم
پژمان شەریعەتی
هزری گۆڕان له‌نێوان بەرەی دەسەڵات‌و بەرەی نارەزا!
چیا عەباس
ئایا کاک مەسرور دەتوانێت کابینەیەکی جیاواز پێکبێنێت؟
د. رەئوف کەریم پێنجوێنی
خۆپیشاندانەكانی عێراق، كۆتا ھەنگاو بۆ ساغبوونەوەی ململانێكان
محەمەد عەلی
ئاین لەسەرخانەوە بۆ ژێرخان
خوێندنەوەیەك بۆ هزری سیاسی و رۆشنبیری عەلی شەریعەتی‌
زاهیر محەمەدی
سەبارەت بە بەڕێوەبردنی ململانێی هزری لە ناو حزبدا
د.كاوە مەحموود
خەڵك لە نێوان بەردەكانی سیزیف و بیلالی حەبەشیدا
عیماد تەیب
بۆچی مرۆڤەکان ئەوەندە ئارەزووی کوشتنی یەکتریان هەیە؟
لوقمان حەوێز
ئاوابوونی خۆری بەختی کوردان (باشووری کوردستان)
فارین پاڵیسی – جوست هیلتەرمەن
و: کەماڵ حەسەنپوور
چل ڕێساکەی شەمسی تەورێزی بۆ عیشق
ئازاد بەرزنجی
کوردستان لە سەرەتاکانی سەدەی ١٩ی زایینی هەتا کۆتایی شەڕی یەکەمی جیهانی
د. کامڕان ئەمین ئاوە
ڕۆشنبیری و کورد و گلەیی
بۆ ئەحمەدی مەلا
سەردار عەزیز
ئومێد لە گەمەی سیاسەتدا
ڕزگار ئەمین نژاد
ئایدۆلۆژیای "ئەزبەنی" و وەهمی نوێکردنەوە
ئومێدحەمەعەلی
قەیرانی ئابووری ئێران و دژکردەوەی خەڵک
ساتیر شنۆیی
بۆ منداڵی کورد لە قوتابخانەکانی کوردستاندا
فێری نووسین و دەربڕینێکی باش نابن؟
سۆران حەمەڕەش
دەوری ئاڵوگۆڕی سیاسیی نێوخۆیی و دەرەکی لەسەر هزری دوکتور قاسملوو
شاهۆ حوسێنی
ئه‌مریكا هه‌ڕه‌شه‌یكرد ئیسرائیل وه‌ڵامی دایه‌وه‌ ! بۆچی؟
غەفور ئەحمەد
دەروێــــش لای حـــــــــافــزی شــــــیــــــــراز
حبیب محمد دەروێش
کورد لەنێوان دوو گوتاری ناکۆکدا
خالید حەیاتی
کیم جۆن ئون سەرۆکی کۆریای باکور بە سەردانێک گەیشتە ڕۆژهەڵاتی ڕوسیا بە مەبەستی کۆبونەوەی لوتکە لەگەڵ پۆتین
و.سەفین حاجی سەعید
بـــڕیارەکــەی یـەکێتی پێـچـەوانـەی دەستــــورەکــەیـــەتــــــی
حەبیب محمد جاف
داعش له‌ بێشكه‌وه‌ تا گۆڕ
بورهان شێخ ڕه‌ئوف
نامە ئەکادیمییەکان
رەمز لە شیعری هاوچەرخی کوردیی کرمانجی خوارووی کوردستانی عێراقدا(١٩٧٠-١٩٩١)
هەرێم عوسمان
هزری پوچگەرایی
سابیر بۆکانی
سەردەمیی میدیای تاریک
ئارام قادر حەمەسور
چەمکی ئازادی لە هزری حوکمڕانی کوردیدا
سیروان مەحمود
(ئیذەیی ذاکتیلی) پەنجەکانی ئیدی
میتۆلۆژیای یۆنانی
بەختیار فەرەج
تەماتە:سەرچاوەیەکی گرنگی خۆراک و تەندروستیە
ڤارین ساڵح
پلانی پەروەردە بۆ ڕاهێنانی کۆمەڵگەی دەروەست
(لە دەلاقەی ڕوانگەکانی ژان ژاک ڕۆسۆوە)
کیشوەر پیرۆتی
پێویستە چەند ئاو بخورێتەوە لە ڕۆژێکدا؟
وەرگێڕان: شادیار ھۆشیار
كورد لە 1.5 ملیۆن بەڵگەنامەی ئەرشیفی عوسمانیدا
ئا: ياسين تەها
تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
کەیوان دروودی
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010