لە بارەی وتاری ئەدەبی و وتاری رۆژنامەوانیەوە
ئه‌رسه‌لان ره‌حمان

وتار بە شێوەیەكی گشتی دابەش دەبێت بۆ سێ جۆری سەرەكی:
1. وتاری ئەدەبی.
2. وتاری زانستی.
3. وتاری رۆژنامەوانی(1).
بێگومان وتاری زانستی بە تایبەتمەندییەكانی بواری زانستی لە رووی شێواز، زمان، دەربڕین، ئامانج، ئەرك، بە ئاسانی جیا دەكرێتەوە و لە هەموو ئەو رووانەوە جیاوازی دیارو بەرجەستەی لەگەڵ دوو جۆرەكەی دیكەی وتار (ئەدەبی ـ رۆژنامەوانی) هەیە. لێرەدا بە پێویستی دەزانین تیشكێك بخەینە سەر جیاوازی ئەم دوو جۆرەی دوایی: بێگومان لە وڵاتانی عەرەبی بە گشتی و لە ناو كوردیشدا سەرەتاكانی رۆژنامەگەری لەسەر دەستی كەسانی ئەدیب و ئەدەبدۆست و شاعیر و رۆشنبیرانی گۆشكراو بە شارەزایی و زانیاری ئەدەبی دەستیپێكرد، بە گشتی سەرەتا زۆرێك لەو كەسانەی لەرۆژنامەكان دەستیاندایە وتارنووسین، سەرچاوەی سەرەكی تێگەیشتن و رۆشنبیرییان ئەدەب بوو، شێوازی ئەدەبیش باشترین رێگە بوو بۆ دەربڕینی بۆچوونەكانیان، هێندێكیشیان ئاین سەرچاوەی وەرگرتنیان بوو، بۆیە بە ئاوێتەكردنی زانیاری ئاینی و شێوازی ئەدەبی دەیاننووسی، شێخ سەعیدی نوورسی، شێخ محمەدی خاڵ لە ناو كوردا لە نموونەی ئەو جۆرەن، لێرەوە لەگەڵ دەستپێكردنی بزاوتی رۆژنامەوانی و چەكەرەكردنی ژانرەكانی هونەری نووسینی رۆژنامەوانی تێكەڵییەك لە نێوان وتاری رۆژنامەوانی وتاری ئەدەبی هاتە كایەوە، دەگونجا بۆ سەردەمی سەرەتای دەركەوتنی رۆژنامە لە نێو كورددا ئەو مەسەلەیە كێشەیەك نەبووبێت، چونكە بەهەمان شێوە توێژی خوێنەران، كە هەندێك كات ژمارەیان بە دەست دەژمێردرا، خاوەن رۆشنبیری و پێشینەیەكی ئەدەبی و ئاینیی بوون، بەڵام لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی خوێنەران و فراژووبوونی ئەركەكانی وتارو جیا بوونەوەی رۆڵ و ئەركی هەریەك لە جۆرەكانی وتار پێویستی جیاكردنەوەی ئەو دوو جۆرەی وتار خۆی وەك راستیەك هێنایە ئاراوە. لێرەوە بە پشت بەستن بەسەرچاوەكانی تایبەت بەو بوارە هەوڵی ناساندنی جیاوازییەكانی نێوان هەردوو لادەدەین:
جیاوازی نێوان وتاری ئەدەبی و وتاری رۆژنامەوانی:
دائیرەی مەعاریفی بەریتانی لە بارەی وتاری ئەدەبیەوە نوسیویەتی”پەرەگرافێكی نوسراوە و لە درێژیدا مامناوەندە، بە شێوازێكی سادەو هەندێكجار درێژدادڕی بابەتێك تاوتوێدەكات بە تایبەتی لەو روەوە كە كاریگەری لەسەر نووسەرەكە هەبووبێت”(2). كەواتە وتاری ئەدەبی نووسینێك یاخود دەربڕینێكە نووسەر دەیخوڵقێنێت، خەسڵەتی دیاری ئەوەیە، كە هەست و سۆزی نووسەرەكە تێیدا رەنگیداوەتەوەو بە دەستەواژەو دەربڕینی جوان و پاراو نووسراوە(3). لە رووی مێژووییەوە، وتاری ئەدەبی خاوەنی مێژوویەكی كۆنترە و سەرەتاكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی رێنیسانس لە ئەوروپا، بەڵام وتاری رۆژنامەوانی سەرەتای دەركەوتنی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێشكەوتنی زانست و رۆشنگەری و فراوانبوونی كایەكانی ژیان و هەڵكشانی بایەخی رۆژنامە لەدرووستبوونی رایگشتی دا و درووستبوونی توێژی ناوەند لە كۆمەڵگە دا(4). لە رووی زمانەوە، دەكرێت بگوترێت وتاری ئەدەبی بەزمانێكی باڵا و نموونەیی داڕێژراوەو نووسەر بە پشت بەستن بە توانستی زمانەوانی و رۆشنبیری و باكگراوندی فراوانی لەكایەی ئەدەبدا، دەینووسێت و مەرج نییە هەموو كەسێك لەو زمانە ئەدەبیە، كە زمانێكی پارارو، پاڵفتە، رەونەقدار و رازاوەیە سەردەركات،
بەڵام وتاری رۆژنامەوانی بەشێوەیەكی گشتی بەزمانێكی سادەو ساكار، بەڵام جدی دەنوسرێت و ئەو زمانەی تێیدا بە كاردەهێنرێت زمانی زۆرینەی رەهای خەڵكی خوێندەوارەو بە رستەی كورت و پەرەگرافی مانادار و دوور لە درێژدادڕی و پێچوپەنا كردن دەنووسرێت(5). لە رووی ئەرك و شێوازەوە، ئەوە روونە، كە وتاری ئەدەبی ئامانجی گەیشتنە بەمەبەستەكانی جوانی و تا ئەو پەڕی رادە پشت بەرازاندنەوەی وشەو دەستەواژەی ناوازە دەبەستێت و نووسەر دەیەوێت لەو رێگەیەوە بگاتە لوتكەی جوانی و هێنانەدی ئەو مەبەستەی دەیخوازێت، بەڵام وتاری رۆژنامەوانی لەبنەڕەتدا، دەربڕینێكە دەربارەی كاروباری كۆمەڵایەتی و بۆچوونێكی پراكتیكی بە ئامانجی رەخنەلێگرتنی یاخود كەمكردنەوەی بایەخی، یاخود بەرگری و پشتیوانیكردن لە بۆچوونێك دەنوسرێت، هەموو ئەوەش بە شێوازێكی سادەو ساكار دەبێت و نووسەر دەیەوێت بە كورتترین رێگە بگاتە خوێنەرو پەیامەكەی جێگەی پەسندی خوێنەر بێت(6).
لە رووی ئەركیشەوە، هەر یەك لە وتاری ئەدەبی ورۆژنامەوانی ئەركی تایبەت بەخۆیان هەیەو دەشێت وتارێكی ئەدەبی ئەركی رەخنە و شیكار، لێكدانەوە، ناساندنی كایەیەكی دیاریكراوی ئەدەب بێت(7)، بەڵام وتاری رۆژنامەوانی زۆرتر كار لەسەر درووستبوونی رایگشتی و ئاراستەكردن و رێنماییكردنی خوێنەر دەكات(8).
سەرچاوە و پەراوێزەكان:
1. ابراهیم، د.اسماعیل، فن المقال الصحفی، الاسس النڤریە و التگبیقات العملیە، الگبعە الاولی، دار الفجر للنشر والتوزیع، قاهرە، مصر، 2001 ص20.
2.عومەر، د. فاروق عەلی، كلیلی دەسەڵاتی چوارەم، چۆن لە جیهانێكی گۆڕاودا دەبیتە رۆژنامەنووس؟، وەرگێڕانی هیوا ساڵح ئەحمەد، چاپ، لیرە، حكومەتی هەرێمی كوردستان، وەزارەتی رۆشنبیری، بەڕێوبەرایەتی خانەی وەرگێڕان، سلێمانی 2005 لا147 . 3. حسەین، هەڤاڵ ئەبوبەكر، چەشنە ئەدەبی و رۆژنامەنووسیەكان و رەنگدانەوەیان لە ژیان و ژین دا، لە بڵاوكردنەوەی بنكەی ژین، چاپخانەی شڤان، هەرێمی كوردستان، سلێمانی ،2007 ، لا129.
4. ابو اصبع، د.صالح، د.محمد عبیدالله، فن المقالە، اصول نظریە، تطبیقات – نماذج، الطبعە الاولی، دار مجدلاوی للنشر والتوزیع، عمان، الاردن، 2002، ص11.
5. هەمان سەرچاوە، لا12.
6. حمزە، د.عبدالطیف، ادب المقالە الصحفیە فی مصر،
الجز‌و 2، الطبعە الپانیە، دار الفكر العربی، القاهرە، 1958، ص 12. 7. ابو اصبع، د.صالح، د.محمد عبدالله، فن المقالە ، ص12.
8. ابراهیم ، د.اسماعیل ، فن مقال الصحفی، 2003، ص28.
72 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Thursday, February 7, 2019
زیاتر
وتاری ئەدەبی و ڕۆشنگەری
ژینۆ عەبدوڵڵا
ئینسكلۆپیدیایەك
د.عیزه‌دین مسته‌فا
بووکە تەمەن ٢٩ ساڵەکەی داعش گەڕایەوە بەریتانیا
وەرگێڕانی: ڤارین سالح
زمانی كوردی لە باكوور
شادمان مەلا حەسەن
چۆن پارێزگاری لە تەندروستیت دەکەیت
وەرگێڕانی:یۆنان مقداد
دروستبوونی زەوقی مۆسیقی
برونۆ دیشان
لە عەرەبییەوە: ئەکبەر حەسەن
خەوتن و ئارامی تەندروستبوون
زێوار ئەحمەد
گۆرانی وەک بکوژ
گۆران ڕەسووڵ
چەمکی ئازادی لە هزری حوکمڕانی کوردیدا
سیروان مەحمود
گۆرانی وەک بکوژ
گۆران ڕەسووڵ
هزری سیاسی ئەکادیمیا
د.فایەق گوڵپی
جۆره‌كانی‌ هزری‌ میدیایی‌
م.كاروان محەمەد
به‌شی‌ راگه‌یاندن – زانكۆی‌ سلیمانی
خۆشەویستی کۆن و نوێ
شانیا بورهان
زمانی كوردی له‌ناو كه‌له‌پووری ئیسلامی دا
و قڕانی له‌ توێژینه‌وه‌و تێزه‌كانی په‌یمانگاو كۆلێجی زانسته‌ ئیسلامییه‌كان
هێمن عومه‌ر خۆشناو
ئاڵاو نیشتمانپەروەری
وەرگێڕانی: بژار ئاوات
نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
کەریم پەرویزی
چۆن موزیک دەتوانێت لە هەست و ڕەفتاری مرۆڤدا گۆڕانکاری بکات؟
وەرگێڕانی:ڕێبەر عەبدووڵڵا
تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
کەیوان دروودی
لەبارەی تەندروستییەوە
وەرگێڕانی: لاڤە یوسف
عیراق دوای ساڵێك لە شەڕی داعش
بورهان شێخ ڕەئوف‌
کەشتیەکی فریاگوزاری ئەڵمانی ناوی لێنرا (ئالان کوردی)
وەرگێڕانی: ڕەوا فەرمان
پەیوەندییەكانی ئەمریكا- توركیا لە وەرچەرخانێكی مەترسیداردا
فەرید ئەسەسەرد
تۆماس ئیسدۆری نوێل سانكر کێیە؟
وه‌رگێڕانی: چۆڤین علی
کتێبی"لیریکی گۆران لە روانگەی بونیادگەریی کراوەو تەواوکارانەوە" ناوەندی کۆچ بڵاویکردەوە
چین و هندستان دونیا سەوز دەکەن
وەرگێڕانی: ڕەوا فەرمان
ناوەندی کۆچ کتێبی
"مەرگی شۆڕشگێڕێک" بڵاوکردەوە
مێژووه‌ نادیاره‌كه‌ی په‌یكه‌ری ڤینۆس دی میلۆ
وه‌رگێڕانی: چۆڤین علی
کتێبی "ڕۆڵی كوردەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لە پێشهاتە سیاسییەكانی ئێران لە (1905-1921ز )"
ناوەندی کەلتوری کۆچ بڵاویکردۆتەوە
ڕوسیا لە جیهانی ئینتەرنێت دا دەبڕێت
وەرگێڕانی : هەرێز طارق
ڕامانێك له‌ ڕاگه‌یاندنی كوردی
لەشکر قادر ڕەسوڵ
هۆشیاریی و ئاگایی
نووسەر: ئیلیان ماگرا
وەرگێڕانی: سایە بەهادین
ئازاری بەندیخانە لای قانع‌ و گۆران
درەو مەهدی
گەندڵی پەتا کوشندەکە
نەوزاد موهەندیس
ڕووتی لە هونەردا: باشی یان خراپەکاری؟
ئاڕت ڕینیواڵ -برایان یۆدەر
لە ئینگلیزییەوە: ساڤان ئاکۆ
بنەمای ئایندەسازیی كوردستان لە ڕێگەی ئابووریی سیاسییەوە
د. سامان سۆرانی
سیاسەتەکانی وڕێنەکردن
زاموا محەمەد
کوڕان و کچانی ماڵەوە، سەردەمی قەیرانی خانوبەرە
وەرگێڕانی: ڕوخۆش عبداللە حسین
پێوویستبوونی دەسەڵاتی مەدەنی لە ئیسلامدا
دیدی سوننە بۆ دەوڵەت لە نێوان دیدی شیعەو عەلمانییەتدایە
ڕاشد غەننوشی
وەرگێڕانی: جەمیل عوسمان
ڕەخنە و تێڕوانینی ئێمە بۆ ڕەخنە
زانیار بەهاری
کەمین پۆڵەتیک
پێویستی دروستكردنی لۆبییەكی كاریگەر
خەڵەف غەفور
نەوت و بودجە دوای گەمارۆکان بۆ سەر ئێران
محەممەد عەلیزادە
گرنگی جیۆپۆلەتیكی نەوت بۆ كورد
د. شێركۆ كرمانج
ئەخلاق و سیاسەت لە روانگەی هێندێک لە فەیلەسوفانەوە
مریەم عەلی پوور
سیاسه‌ت و فاڵگرتنه‌وه‌
سمکۆ محەمەد
ئۆبامای نوێ. . جەنگ یان ئاشتەوایی دەكات؟
عەبدولڕه‌حمان ئەلڕاشد
نیولیبڕاڵیزم و دامه‌زراوه‌ی خێزان
په‌یڕه‌و ئه‌نوه‌ر
جولێت بینۆچی دەڵێت هارڤی واینستین بەشی خۆی چەشتووە
وەرگێڕانی:روخۆش عەبدوڵا حسێن
گرێی مێدیاو دیدێكی مۆدێرن ‌ ‌
دانا ڕه‌ئووف
ئایا داواکەی یەکێتی دادوەران یاساییە؟
پارێزەر /حبیب محمد درویش
لەبارەی مەحویەکەی “هێمن خۆشناو”ەوە …
عەلی مستەفا
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010