ستراتیجیەتی شێغ عوبەیدوڵڵای نەهری لەدامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی سەربەخۆدا
خالید دۆستی

شۆڕشەكەی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری یەكێكە لەو شۆڕشە مەزنانەی كورد كە پێویستە نەتەوەی كورد گرنگی ئەم شۆڕشە لەبەرچاوبگرێت، ئەم شۆڕشە یەكێكە لەو شۆڕشانەی كە لە باكووری كوردستان سەریهەڵدا، بەڵام دواتر بەهۆی گوشاری بەریتانیا گواسترایەوە بۆ خۆرهەڵاتی كوردستان، ئەمەش لە بەرژەوەندی بریتانیادا بووە، شێخ عوبەیدوڵلا یەكێك بووە لەو شۆڕشگێرە گەورانەی كورد كە وڵاتە زلهێزەكان حیسابیان بۆكردووە و نامەی بۆ زۆربەی سەركردەكانی عەرەب ناردووە بەتایبەتی شەریفی مەككە و خدێوی ئیسماعیل بۆ بەدەستهێنانی  رای گشتی لەپێناوی بنیاتنانی دەوڵەتێكی سەربەخۆی كورد. شێخ توانی كوردەكان لە دەوری خۆی كۆبكاتەوە و رێز لە بیروڕای ئازادی نەتەوەكانیتر بگرێت و حسابیان بۆبكات لەپێناو پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاكانی كورد.
شێخ سەرەتا لەسەر رێبازی قادری بووە دواتر بووە بە سۆفی لەسەر رێبازی نەقشبەندی، (200) گوندی هەبووە كە وڵاتە زلهێزەكان حیسابیان بۆكردووە  و رێزیانلێگرتووە، سەروەری نەتەوەكانی بەهەموو ئایدیا و مەزهەبەكانەوە پاراستووە بەتایبەتی ئەرمەنییەكان كاتێك ویستیان جەنگی پێبكەن لەگەڵ ئەرمەنەكان بەڵام شێخ ئەوەی رەتكردووەتەوە، بۆیە یەكێك لە ئەرمەنییەكان كە شێخ دەناسێت و دەلێت: ((كەسایەتییەكی گونجاو و نایاب بووە، سەرپەرشتی كارێكی باوكئاسایی هەتیو و بێوەژنەكان بووە، لەهەموو ناوچەكانەوە كوردەكان دەهاتنە شەمزینان بۆئەوەی لەبارەی مەینەتییەكانیان قسە و وتووێژی لەگەڵ بكەن، لەگەڵ ئەو هەمووە ستەمەی كە بەرامبەریان ئەنجامدەدرێت، راوێژیان پێدەكرد و داوای ئامۆژگارییان لێدەكرد. لە پرسەكانی ئایینی و ویژدانی، ئەوانیش ئامۆژگارییەكانیان بەگرنگ وەردەگرت، رێز و خۆشەویستی زۆریان بۆی هەبووە، رێزیاندەگرت وەك سەركردایەتییەكی دادپەروەر و مرۆڤدۆست)).
شێخ عوبەیدوڵلای نەهری كوڕی سەید تەهای كوری شێخ ئەحمەد شەهابەدینە، لە گوندی نەهری ناوچەی شەمزینان دادەنیشێت و  ساڵی (1830) لە گوندی نەهری لەدایكبووە و باوكی سەید تەها توانی شێخنشینی لە نەهری دابمەزرێنێت و پاشمردنی كوڕەكەی  جێگەیگرتەوە كە كاراكتەرێكی بەهێزبووە بۆ رابەرایەتییەكی دینی بەتایبەتی رێبازی نەقشبەندی. لە كوردستاندا دوو رێبازی ئاینی هەبوو، لەپاش كۆچیدوایی شێخ مەولانا خالید هەندێ لە بنەماڵە دینییەكان لەوانە بنەماڵەی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری سەركردایەتی تەریقەتی نەقشبەندییان كرد، وەكو پێشتر باسمانلێوەكردووە سەرەڕای ئەوەی شێخ پیاوێكی ئایینی دیاربووە لەهەمانكاتدا زەویدارێكی گەورەش بووە، نزیكەی دووسەد گوندی هەبووە لە ئێران و توركیادا. لای سەرۆكخێڵەكانی كورد گوێی بۆ قسەكانی دەگیرا. شێخ كەوتە یەكخستنی خێڵەكان و دەسەڵاتی ئایینی و رێز و شكۆی خۆی  لەم سەروبەندەدا سیمای سەركردایەتی و دانایی پێوەدیاربوو، وەك دادپەروەریی و بەخشندەیی و ئازایەتی و جوامێری و فریادڕەسی لێقەوماوان و دیوەخانەكەشی هەمیشە پڕمیوان بووە.
 شۆڕشەكەی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری دژی هەردوو دەوڵەتی عوسمانی و سەفەوی بووە كە هەریەك لەم دوو دەوڵەتە زلهێزێك پاڵپشتیبووە لەكاتێكدا عوسمانییەكان بەریتانیا پاڵپشتیكردووە و سەفەوییەكانیش روسیا پاڵپشتیكردووە. هەریەك لە بریتانیا و روسیا مەبەستیان بووە ئەم شۆڕشە لە هاوپەیمانەكانیان دووربێت، بریتانیا هەوڵیدەدا ئەم شۆڕشە دژی سەفەوییەكان و دوربێت لە عوسمانییەكان، روسەكانیش بەپێچەوانەوە هەوڵیاندەدا ئەم شۆڕشە دژی عوسمانییەكان بێت و دوربێت لە سەفەوییەكان، تادواجار ئەم شۆڕشە لە بەرژەوەندی بریتانیا بووەن گواسترایەوە بۆ خۆرهەڵاتی كوردستان و  دژی سەفەوییەكان سەریهەڵدا. بۆیە شێخ پلانێكی دانا بۆ راپەڕینێكی مەزن لە كۆنگرەی سەركردەكان كە ئەمە یەكەم كۆنگرەی لەمشێوەیە بوو لە مێژووی كوردستاندا. ئەم كۆنگرەیە لە شەمزینان بەسترا لە كۆتایی تەمووزی ساڵی 1880 بە سەرۆكایەتی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری دواتر كۆبوونەوەیەكیتری بەست لە نەهری شێخ عوبەیدوڵڵا وەڵامێكی  توندی ئەوانەی دایەوە كە هەندێك لە سەركردەكان هەوڵیاندەدا ئاراستەی كوردەكان بگۆڕن بۆ شەڕكردن لە دژی ئەرمەنییەكان. بۆیە لە یەكەمین بەیاننامەی نووسراوی ناسیۆنالیزمی كوردیدا، شێخ بە یەكیك لە نوێنەرانی  هێزە رۆژئاواییەكانی كە دۆستایەتی  لەگەڵدا هەبووە. دەلێن: ((میران و سەرانی كوردستان چ لە توركیا و چ لە ئێران هەر هەموویان رایانوایە كە ناكرێ بەمجۆرە لەگەڵ ئەم دوو حكومەدا هەڵیكرێ، دەبێ كارێك بكرێت كە دەوڵەتانی ئەوروپایی لە دۆزەكە ئاگاداربن و لەمبارەیەوە لێكۆڵینەوە ئەنجامبدەن، خەڵكی كورد نەتەوەی جیایە، ئێمە دەخوازین كاروباری خۆمان لەدەستی خۆماندا بێت)).
كاتێك شێخ لە ساڵی 1880 هەڵمەتی كردەسەر ئێران  و بانگەشەی  ئەوەی كرد كە بەناوی خەڵكی كورد ئەم كارە دەكات، شێخ لە روونكردنەوەیەكی ئەم كارەیدا نامەیەك بۆ (ویلیام ئابۆت) سەركونسۆڵی بریتانیا لە تەورێز دەنێرێت و دەلێت: (خەڵكی كورد میللەتێكی جودایە مەزهەبیان لەگەڵ مەزهەبیتردا جودایە و یاساوڕەسمیشیان جودایە.. سەرۆك و فەرمانڕەواكانی كوردستان چ سەر بە عوسمانییەكان و چ سەر بە ئێران بن دانیشتوانی كوردستان هەموویان  لەوەدا یەكدەنگن كە لەگەڵ ئەم دوو دەوڵەتی  عوسمانی و ئێرانیدا هەڵناكات و دەبێت كارێك بكرێت دەوڵەتانی ئەوروپایی لەمە بگەن و لە بارودۆخی ئێمە بكۆڵنەوە. ئێمە میللەتێكی جوداین و دەمانەوێت كاروباری خۆمان بەدەست خۆمانەوە بێت))(1).
         دیبلۆماتەكانی بریتانیا لە ئێران و دەوڵەتی عوسمانیدا ئەم قسەیان بەڕەهایی وەرنەگرت و ئێرانییەكانیش واپێدەچێت گومانیان لەم وتانە هەبووبێت. سەرەڕای ئەمەش ئەو پڕوپاگەندانەی  كە دەكران یاخیبوونەكەی شێخ ئەوەی نیشاننەدا شتێكی لەو ئاژاوانە جودابێ كە پێشتر لەلایەن هۆزەكانەوە  دەكران و ناوچەكەیان ویرانكردبوو. بەهەرحاڵ یاخیبوونێكی گرنگ بوو، چونكە بێگویدانە ئەو وێرانییەی لەناوچەكەدا كردی، بۆ یەكەمینجار نهێنییەكانی ژێرپەردەی (ناسیۆنالیزم)ی لە مەسەلەی راپەڕینەكانی دواتر ئاشكراكرد.لە دیدی هەندێك لە مێژوونووساندا شێخ عوبەیدوڵڵا یەكەمین و دیارترین ناسیۆنالیستی گەورەی كوردە، بەڵام لە دیدی (دیڤید ماكداوڵ) بەڵگەی تەواو لەبەردەستدا نییە كە یەكێك بێت لە ناسۆنالیستەكانی كورد(2).
ئامانجەكانی شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵا و دروشم و ستراتیجییەتی
  ئامانجەكانی شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵا زۆر و ئاشكرابوون ئەویش دامەزراندنی دەوڵەتێكی یەگكرتوو بووە كە رێوبانی بازرگانی و مافەكانی  مەسیحی و كەمینەكان دابینبكات. شێخ هەوڵیدا مەسەلەی  كورد لە قاوغی ناوچەكە بباتەدەرەوە و دیدێكی نەتەوەیی هەبوو بۆ دیاردەكە، چونكە بە یەكچاو سەیری گەلی كوردی دەكرد لە دەوڵەتی عوسمانی و ئێرانی و لە ساڵی 1880  دوو كۆنفرانسی بۆ سەرانی خێڵەكانی كورد گرێدا و كۆمەڵەی كوردی دروستكرد.رەنگە ئەمە سەرەتای پێكەوەنانی رێكخستن و كۆمەڵەی سیاسی بێت لەنێو كورد، پاشان لەشكرێكی دامەزراند و رێكیخست و بەهەر بەشێك ئەركێكی تایبەتی سپارد و لاپەڕەیەكی پاكی پەیوەندی نێوان مسوڵمانانی كورد و تایفییە ئایینییەكانیتری كردەوە، شۆڕشەكەی شێخ گوزارشتی لە حەز و ئارەزووی گەلی كورد دەكرد كە دەیەویست بار و ژیانی  چاك بێت و كورد لە ئێران و دەوڵەتی عوسمانی یەكبگرێتەوە.
چونكە كورد یەكئامانجی هەیە كە سەربەخۆیی و رزگاربوونە  لە دەسەڵاتی سیاسی. هۆكارە سیاسییە نێودەوڵەتییەكانیش بۆ ئەم شۆڕشانە هۆكاری یامەتیدەر بوون، چونكە شۆڕشەكە لەلایەن خدێوی میسر و شەریفی مەككە پشتیوانی لێدەكرا. شێخ كەوتە نووسین بۆ ژمارەیەك لێپرسراوی دەوڵەتانی ناوچەكە و نوێنەرانی هەندێ لە دەوڵەتە ئەوروپییەكان و ئەو زوڵم و زۆرەی بۆ روونكردونەتەوە كە كورد لەسەر دەستی هەردوو دەوڵەتی عوسمانی و ئێرانیدا چەشتوویەتی،داوای لەو لێپرسراوانە كرد كە ئەم كێشەیە بۆ بەرپرسەكانیان باسبكەن و ئەوە بە گەلانیان بناسێن كە گەلێك هەیە بەناوی گەلی كورد كە هەوڵدەدات ئامانجەكانی خۆی بەدیبهێنێت.لەم سەروبەندەدا شێخ چەند هەنگاوێكی نا بۆ یەكپارچەكردنی كورد و یەكخستنی یەكهەڵوێستییان و لەم بوارەدا كۆمەڵەی كوردی پێكهات(3).
شێخ لە روانگەی پابەندی بەدنیاییەوە هێرشەكانی ئەوروپی بۆ سەر دەوڵەتی عوسمانی زۆر ئازاریدەدا، بۆیە لەگەڵ شوێنكەوتوانی  بەرەو بانگەوازی سوڵتانەوە چوون بۆ جیهادداری رووس، دوای ئەوەی شەڕی عوسمانی و رووسی كوردستانی ویرانكرد چونكە شانۆی چالاكییە سەربازییەكان بەهۆی زیادبوونی چەندبارەی باج و دەستبەسەرداگرتنی سامانی جوتیاران و خۆسەپاندن بەسەریاندا. باری بژێوی خەڵكی ناوچەكە ویرانببوو.دیاردەی بەرتیل بڵاوببووەوە.. شێخ چەندینجار سكاڵای لەسەر ئەو بارودۆخە بۆ سوڵتان نووسی هەتا رێوشوێنی گونجاو بگرێتەبەر  بێئاكام بووە(4).
شێخ عوبەیدوڵلا ئامانجی كوردستانێكی سەربەخۆ بوو لە قووڵایی دڵییەوە زانی كە تەنیا هۆ بۆ بەدبەختی و چارەڕەشی كوردان ئەوەیە كە وڵاتیان یەكپارچە نییە و دووبەشكراوە، تاوڵاتە داگیركراوەكانی تورك و فارس نەكاتەوە بەیەك، ناتوانێ بە ئاواتی خۆی بگات  كە گەیشتنە بە مافی رەوای نەتەوایەتی.
پەیماننامەی زەهاو لە ساڵی 1936ز كە لەنێوان ئێران و قاجاری و توركیای عوسمانی بەستراوە بەهۆی ئەو پەیمانەوە وڵاتی كوردان بووە دووكەرتەوە كە بەشی رۆژهەڵاتی كەوتە بەر قاجاری و بەشی رۆئاوای كەوتەبەر توركیای عوسمانی و سەرەڕای دووكەرتبوون و كۆلۆنیبوون و وڵاتیان، كوردەكان لەڕووی مەزهەبییەوە لەلایەن ئێرانی سەفەویی و پاشان قاجارییەوە دەچەوسێنرانەوە.
دەوڵەتی عوسمانی لەڕووی مەزهەبییەوە توانی كوردەكان بەرەو لای خۆی رابكێشێت و بەدرێژایی مێژووی تەمەنی خۆی، سوود لە كورد ببینێت، ئەویش كەم تازۆر قازانج بە كورد بگەیەنێت بۆ نموونە/ تەواوی میرنشینە كوردەكان لەژێر قەڵەمڕەوی دەوڵەتی عوسمانیدا  بوون، لە چوارچێوەی فیدراڵەیەتیدا دەژیان وەك شەرەفخان دەنوسێت: ((سوڵتانە خاوەنشكۆكان هەرگیز دەستدرێژییان نەدەكردە سەر نیشتیمان و خاكی كوردان)) د.جەلیلی جلیل دەڵێت: ((شێخ عوبەیدوڵڵا بیری ئامانجی كوردستانێكی سەربەخۆیی كەوتەسەر  هات بیروباوەڕە سیاسییەكانی خۆی  لەسەر بناغەیەكی ئایینی داڕشت، موریدەكان لە تەكیەی شێخدا كۆدەبوونەوە، خەلیفە و نوێنەرە ئایینییەكان بەناوی ئەم تەكییەدا دەگەڕان كە شێخ لەڕێی ئەمانەوە دەسەڵاتی ئایینی خۆی بەسەر ژمارەیەكی زۆری كوردا هەبێت و خەڵكانێكی زۆر لە دەوری خۆیدا كۆبكاتەوە.
شێخ ئەو ئامانجەی گرتبووەبەر، یەكیەتی و یەكڕیزی و برایەتی سەرۆكە كوردەكانی دەستپێكرد و سەرەتا هەستا بە یەكخستنی  خێڵەكان. مەرجی هەرە گەورەی سەركەوتن و بەئامانجگەیشتن تەنیا لەڕێگەی یەكیەتییەكی راستەقینەی  كوردەكانەوە خۆئامادەكردنێك پتەو و قایم بۆ پێكهێنانی راپەڕینێك  دەهاتەدی. بۆ ئەم مەبەستە شێخ لەوە گەیشتبوو كە تا سەرۆكە كوردەكان یەكنەگرن، ئەوا سەربەخۆیی  بەخۆوەنابینێت(5).
ئامانجە بنەڕەتییەكانی شێخ لە بەرپاكردنی راپەڕینێكی جەكدارانە لە دژی دەوڵەتی ئێرانی چ  بوو؟ ئایا شێخ دەیەویست دەوڵەتێكی كوردی دابمەزرێنێت ؟ یاخود بە یارمەتی شەڕ و كۆكردنەوەی هۆزەكانی هەوڵیدا كە گوشاری كاربەدەستانی قاجاری بەرامبەر بە كورد كەمبكاتەوە  و كۆتایی بە ستەمكاری سەرانەسەندن لەلایەن فەرمانبەرانی ئێرانی بەتایبەتی فەرمانبەرانی تورك لە ئازەربایجان بهێنێت.
ئایا شێخ بەڵێنەكانی بابیعالی دیبلۆماتەكانی بریتانی سەبارەت بە پێكهێنانی میرنشینەكانی كورد لە سەردەستی ئەو سەركردەكانی ژێر دەسەڵاتی خۆی بەهەند هەڵگرتبوو؟  ئایا ناسۆنالیزمی كوردی  یەكەم بزاڤی سیاسی  بەشێكی كوردانی دانیشتووی ئێران هیچ رۆڵێكی دەبینی؟ ئایا شێخ تەنیا زەویدارێك و پیاوێكی ئایینی ناڕازی كوردبوو یان وەك بەكرێگیراوێكی بابیعالی و بەریتانیاییەكان دەجووڵایەوە؟ دۆزینەوەی وەڵامێكی دروست بۆ ئەم پرسیارانە ئێمە لەگەڵ ئامانج و نییەتی  راستەقینەی  راپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا ئاشنادەكات. لەڕێگەی تاوتوێكردنی كردەوەی سەركردە هاوپەیمانەكان لەگەڵ شێخدا، دەكرێت بڵێن كە گرنگترین لایەنی ئەو راپەڕینە دەربرینی ناڕەزایی بوو بەرامبەر بەو ستەمكاریانەی كە لەلایەن  فەرمانبەرە نێردراوەكانی ناوەند یان تەورێزەوە دژی سەركردە و پیاوماقوڵانی باكووری كوردستان سەپێندرابوو كاردانەوەی توندی ئەوان بەرامبەر بەم بارودۆخە مانای خستنە ژێر پرسیاری شەرعییەت و كارایی دامودەزگای بەڕێوبەرایەتی ئێران بوو.
وەستانی شێخ لەئاست  ستەمكاری و گەندەڵكاری فەرمانبەران و پیاوانی دەوڵەتی قاجاری لەڕاستیدا یەكەم بزوێنەری پاڵپێوەنەری بزاڤی شێغ عوبەیدولڵا بوو، لەنێو هۆكاری جۆراوجۆری دروستكەری راپەڕینی وەك هەڵپەرستی سیاسی بۆ دامەزراندنی میرنشینی كوردی، دەمارگرژی ئایینی و ورووژاندنی ناڕەزایی و هەڵكشانی چینی زەویداری  كورد لە كۆتایی سەدەی نۆزدەیەم لەبەرامبەر گەشەكردنی و پەرەسەندنی  رۆژبەڕۆژی دەزگاكانی بەڕێوەبەرایەتی ئێران و عوسمانی و ستەمكاری سەرانەسەندن بووە، شێخ خاوەن دووسەد دێ‌ بوو لە ساڵی راپەڕیندا هاوپەیمانە سەرەكییەكانی ئەو زەویدارە گەورانە بوون كە وەك خۆی بەرامبەر گوشاری سەرانەوەرگرانی عوسمانی، بەرژەوەندییەكانیان كەوتبووە مەترسییەوە(6).
شێخ عوبەیدوڵڵا  لە ناوجە سنوورییەكانی عوسمانی – ئێرانیدا نفوزی زۆربوو دەسەڵاتی باشی هەبوو لەنامەیەكدا ((مەیجەر ترۆتەر)) بۆ ((مستر گۆشن))دا هاتووە ((شێخ نفوزترین كەسە لە رۆژهەڵاتی كوردستاندا هەروەها شەخسی خۆی  و دەسەڵاتی لەناو كوردەكانی سنووردا زۆر لە هی سوڵتان پیرۆزتربووە، ئامانجی ئەم پیاوە رزگاركردنی ەڵاتەكەیە  لە دەسەڵاتی عوسمانی. لەبارەی راپەڕینەكەی  شێخ بە سەرەتای خەمڵێنی هۆشی  نەتەوەی كورد دادەنێ و دەلێت: خەباتی گەلی كورد بەرامبەر شێخی نەهری چووە قۆناغێكی نوێوە كە دەگونجێت بە سەرەتای  گۆڕانی ((هەستی  نەتەوایەتی كورد بۆ هۆشی نەتەوەیی و دانانی بناغەی سەرەتایی گشتییەكانی پێكهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆ دابنرێ))
(درك كنیان)یش  لەبارەی ئامانجی  راپەڕینەكەی شێخ عوبەیدوڵڵا دەلێت: ((راپەڕینەكەی شێخ بە گوشاری بەریتانیا و روسیا هاوكاری ئێرانی كرد لە سەركوتكردنیدا)) لە بەڵگیەكیتردا هاتووە پرۆژەی شێخ ئەوەیە خۆی وەك سەرۆكی میرنشینێكی كورد دابنێت و هەموو كوردستانیش لە  توركیا و ئێراندا بلكێنێت بەیەكەوە. شێخ هەردوو پارچەكەی كوردستان  رزگاربكات و ریزەكانی كورد یەكبخات و سەرۆكهۆزەكانی كوردیش  لە یەك رێخراودا كۆبكاتەوە، وێڕای دامەزراندنی پەیوەندی دۆستانە لەگەڵ ئایین و نەتەوە جیاوازەكان و هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی دەوڵەتە گەورەكانی ئەوكاتەی  ئەوروپا بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجەش شێوازی جیاجیای خەباتی سیاسی و دیبلۆماسی بەكارهێناوە، هەر لە سەردەمی شێخدا یەكەمین رێكخراوی سیاسی لە مێژووی كوردا دامەزرێنرا كە خۆی سەرۆكی بوو (بەحری بەگ)یش كارگێڕی بوو كە رێخراوێكی یەكیەتی كوردان بوو(7).
         لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا راپەڕینی كوردەكان لە ساڵی 1880 بە سەركردایەتی شێخ عوبەیدوڵڵا بایەخێكی مێژووی گرنگی هەبوو. لەڕاستیدا هەنگاوێكی گرنگ بوو بۆ بەرەوپێشچوون. ئەگەر چی سەركەوتوونەبوو لەوەی كە كۆتایی بهێنێت بە قۆناغی جیاخوازی- دەرەبەگایەتی لە مێژووی جموجووڵەكانی كورد و گۆڕینی بە كوردایەتی سەرانسەری، بەڵام لەڕاستیدا ئەم راپەڕینە لەهەموو جموجووڵ و بزووتنەوەكانی پێشووی كورد بەتواناتربوو لەهەردوو لایەنی سیاسی و رێكخستنەوە و كپكردن و دامركانەوەی راپەڕینەكەی شێخ عوبەیدوڵڵا نەبووە مایەی ئارامی لەكوردستاندا.
بەڵكو بەپێچەوانەوە بەرگری و بەڵهەڵستییەكانی كورد  بەردەوامبوو، بەڵام ئەمجارەیان بەشێوەیەكی سەرەكی  لەسەر ناوچەكانی توركیا. هەرچەندە لە چوارچێوەیەكی تەسكدابوو، بۆیە هەردوو دەسەڵاتدارانی توركیا و ئێران زەنگی ترسناكییان لێدا و هەستان بە كۆكردنەوەی هێزێكی سەربازی گەورە بۆ شەڕ لەگەڵ شێخی یاخیبوو. لەڕاستیدا ئەم هێزانە گەلێك بەتواناتربوون لە هێزەكەی شێخ و شێخ خۆی راگرت لە قەڵای (هەورامار) تا ناوەڕاستی ئەیلول، دوای ئەوەی بەدیلگیرا توركەكان بردیان بۆ شاری موسڵ، بەڵام لەوێش بەردەوامبوو لە بانگەشە و بانگەوازەكانی لەنێو خێڵە كوردەكان، بۆیە دەسەڵاتدارانی توركیا خوازیاربوون دووریبخەنەوە بۆ جێگایەكی دوورتر، بەڵام عەبدولقادری كوڕی توانی لەڕێگادا ئازادیبكات، بەڵام دواجار توركەكان توانیان دووریبخەنەوە بۆ مەككە. بەمجۆرەش گرژی و ئاڵۆزییەكان تاماوەیەك لە باشووری خۆرئاوای كوردستان هێوربووەوە هەروەها حكومەتی ئێران نەیتوانی خێڵە كوردەكان هێوربكاتەوە هەتا پۆستە ئیدارییەكانی ناوچەكانی خۆیان دا بەدەست سەركردەكانیان. هەستان بە گۆڕینی ئەو فەرمانبەرانەی كە كورد رقوكینەیان بەرامبەر هەبووە بە فەرمانبەرانیتر(8).
لەكۆتاییدا دەگەینە ئەو راستییەی كە شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵلا یەكێكە لەو شۆڕشانەی كورد كە بەوە جیادەكرێتەوە لە شۆڕشەكانیتری كورد كە گوڕوتینێكی ئەوتۆی بەخۆوە بینیوە كە توانی زۆربەی كوردەكان لەخۆی كۆبكاتەوە و سوپایەكی بەهێز دروستبكات و لە ئامانج و ستراتیجییەتی ئەوە بووە كە هەمیشە هەوڵی ئەوەیداوە كە دەوڵەتێكی كوردی دابمەزرێنێت و كورد رزگاربكات لەژێر دەستی دەوڵەتی عوسمانی و سەفەوی و خاوەنی 200 گوند بووە و لەلایەن دەوڵەتە زلهێزەكانەوە حیسابی بۆكراوە و رێزی لەهەموو نەتەوەكانیتر گرتووە و لەلایەن عوسمانییەوە هەوڵدراوە شەڕی ئەرمەنەكانی پێبكەن، بەڵام ئەمەی نەكردووە و لە دەرەنجامی ئەم بابەتە بۆماندەردەكەوێت لە درێژەی شۆڕشەكانی كورد كە مەبەستیان هەوڵدانبووە بۆ رزگاربوونی كورد و دروستبوونی كیانێكی كوردی، بەڵام لە شۆڕشەكەی شێخ عوبەیدوڵڵا ئەمە دەخوێندرێتەوە كە شێخ جیاواز لە سەركردەكانیتری كورد نامەی بۆ زۆر لە سەركردەكانی وڵاتان ناردووە بەتایبەتی شەریفی مەككە و خدێوی ئیسماعیل..  مەبەستیشی لەوە ئەمە بووە كە بتوانێت كێشەی كورد بەجیهان ئاشنابكات و رای گشتی جیهان وەربگرێت و زۆربەی كوردەكانی لەخۆكۆكردەوە و هێزێكی ئەوتۆی دروستكرد كە توانی مەترسی دروستبكات لەسەر دەوڵەتی عوسمانی و سەفەویی و شۆڕشەكەی بە پیلانی بریتانیا گواستەوە بۆ ئێران بۆئەوەی دژی دەوڵەتی سەفەوی بێت. ئەگەر سەیری كورد بكەین لەمێژوودا هەمیشە كورد وەكو داردەستێك بەكارهێنراوە بۆ بەرژەوەندی خۆیان یەكێك بەناوی ئایین و یەكێك بەناوی مرۆڤایەتی ئازادیپێدانەوە كە گوایە لەژێر دەستی عوسمانییەكان دەچەوسێندرێنەوە و مافیاندەدەنێ. گەرچی كوردیان لەپێشەوەی بەرەی جەنگ داناوە و سەرەڕای ئەوەش باجیان لێوەرگرتووە، بەڵام تائەوكاتەی كاریانپێبوون دواتر فەرامۆشیانكردوون تائەوەبوو لە پەیمانی زەهاودا كوردیان دابەشكرد لەنێوان خۆیاندا.


لیستی سەرچاوەكان
1- دیڤد ماكداوڵ، مێژووی هاوچەرخی كورد، وەرگێڕانی: ئەبوبكر خۆشناو، چاپی دووەم، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر 2005، لا125
2- هەمانسەرچاوەی پێشوو، لا96
3- د.عەبدوڵڵا عەلیاوەیی، كوردستان لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا، سلێمانی 2004، لا 126 – 128
4- د. عوسمان عەلی، چەند لێكۆڵینەوەیەك دەربارەی بزاڤی هاوچەرخی كورد، وەرگێڕانی: كامەران بابان زادە، بەرگی یەكەم، چابخانەی دێكان، سلێمانی، 2005؟، لا 104
5- ئەحمەد حەمەئەمین (رەنجیار)، شێخ عوبەیدوڵلا و ئامانجی كوردستانێكی سەربەخۆ، گۆڤاری بوار، ژمارە (3 – 4)، هەڵەبجەی شەهید، 2001، لا203
6- موجتەبا بورزوویی، بارودۆخی سیاسی كوردستان (1880-1946)، وەرگێڕانی:  نازناز محەممەد عەبدولقادر و ئەوانیتر، چاپی یەكەم، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر، 2005، لا97
7- جەعفەر عەلی، ناسیۆنالیزم و ناسیۆنالیزمی كوردی، چاپخانەی رەنج، سلێمانی،2004، لا159-161
8- كێس كۆچیرا،كورد لە سەدەی نۆزدە و بیستەمدا، وەرگێڕانی: حەمە كەریم عارف، چاپخانەی شڤان چاپی دووەم، سلێمانی 2004، لا54. 

21720 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |    
زیاتر
دەوڵەتی كوردی
حەقیقەتە یان یۆتۆپیا
ن: ئەبرەم شبیرا
و: بیلال ئیسماعیل
ژیاننامه‌ی مه‌حوی
ئاماده‌كردنی: گۆڤاری كۆچ
سەردەمێكی هاتوو بۆ كورد
ئه‌کره‌م مهیرداد
كاره‌كته‌ره‌ ئایینییه‌كان له‌نێوان تێڕوانینی مه‌حوی وحافزی شیرازیدا
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
پشكوتنی دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخ
به‌رزان مه‌لا ته‌ها
پرۆفیسۆر دوكتۆر(ئیبراهیم ئه‌حمه‌د شــــــوان) :
ســــه‌ره‌تا كه‌"دیوانی مه‌حوی"م خوێنده‌وه‌ ده‌تگوت ده‌قێكی بێگانه‌ ده‌خوێنمه‌وه‌ و
گه‌ر راڤه‌كه‌ی مامۆستای موده‌ڕیس نه‌بوایه‌ تێینه‌ده‌گه‌یشتم.
پێكهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان
هادی محه‌مه‌دی
خوێندنه‌وه‌ی كتێبی
(الفكر العربی و صراع الاضداد)
شیروان كه‌ریم محه‌ممه‌د
كۆتایی دەوڵەتی شۆرشگێڕەكان
حەبیب محەمەد دەرویش
رۆژئاوا ناسی
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
مژمۆری چاوی شێخ ره‌زا و دیده‌ی رۆشنی مه‌وله‌وی
سونبولی ئایینی كاكه‌یی له‌ نێوان تێڕوانینه‌كانی
شێخ ره‌زا و مه‌وله‌ویدا
همایۆن ساحیب
له‌ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی خۆرهه‌ڵاتناسیدا
د. مه‌حمود زه‌قزوق
وه‌رگێڕانی: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
چاكشوێن و به‌دشوێنی شێخ ره‌زا
له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج
ئاركۆن و ره‌خنه‌ی رۆژهه‌ڵاتناسی
ن. مه‌حمود عه‌زه‌ب
و. ئومێد تۆفیق
شێخ ره‌زای تاڵه‌بانی كێیه‌ ؟
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د
رۆژهه‌ڵاتناسی.. ده‌ركه‌وتن و ئامانجه‌كانی
نه‌ریمان عه‌بدوڵڵا
مامۆستای زانكۆ
باسوخواسواسێكی شێخ ره‌زا له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا
حه‌كیم مه‌لا ساڵح
چینه‌كانی رۆژهه‌ڵاتناسان

كۆكردنه‌وه‌ی: عه‌بدولغه‌ففار حه‌میده‌
و: ئامانج عه‌بدولكه‌ریم
شێخ ره‌زا شایه‌تحاڵێكی وریای سه‌رده‌می خۆی
ئه‌مین شوان
له‌ ئیسلامی شوناسه‌وه‌ تا سیاسه‌تی باو
و: هه‌ردی مه‌هدی
هاوكێشه‌كانی ده‌سه‌ڵات
كاتێك شـــــیعر هاوكێشه‌كان لاســــه‌نگده‌كات
شێخ ره‌زای سه‌ركز
شێخ ره‌زا و هێستره‌كه‌ی میر
ع. باخانی
بیندیتۆكرۆچه ‌و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: محمودسید عبدالله
جیهانگیری ‌و جیۆئه‌تنیكی ئێران
مامه‌ند رۆژه‌
هیگڵ و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
كریم مجتهدی
و:رۆژان سیفور
دیموكراسییه‌ت و پرسی مافی كه‌مایه‌تییه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كان
جه‌لیل مرادی
موحسین محه‌مه‌د حسێن
و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: كۆچ
چه‌مكی كه‌مایه‌تی و پێناسه‌ی له‌ په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا
نووسنی: موه‌فه‌ق محه‌ممه‌د
وه‌رگێڕانی: بلال اسماعیل
فه‌لسه‌فه‌ى مێژوو لای تۆینبی
له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌: كارزان عه‌لی
كه‌مینه‌كان وه‌ك چه‌مكێكی كۆمه‌ڵناسی
ئه‌رسه‌لان تۆفیق
رۆڵی تۆبۆگرافیاله‌ ئاڕاسته‌كردنی
ره‌وتی مێژوولای ڤه‌رنان پرۆدیل
ئاماده‌كردنی: سامان حسین ئه‌حمد
بیركردنه‌وه‌ی ئیسلامیانه‌ ده‌رباره‌ی كه‌مایه‌تییه‌كان
سه‌ید محه‌ممه‌د حسێن فه‌زلوڵڵا
و / كارۆ عه‌لی
كورد و
پێویستی به‌ زانستی رۆژئاواناسیی

حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
كه‌مینه‌ ره‌گه‌زییه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بدا
نووسینی: نورانی هه‌دیه‌
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: هێمن مه‌حمود
پیاویك له‌ عه‌قڵانیه‌ت و مه‌عنه‌ویه‌ت
خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ هزری سروش
پێشه‌كیه‌ك بۆ خوێندنه‌وه‌ی هزری سروش
موسعه‌ب ئه‌دهه‌م زه‌ڵمی
كێشه‌ی كه‌مینه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بی
نووسینی: محه‌مه‌د مێرگه‌سۆری
خوێندنگه‌ رۆژهه‌ڵاتناسییه‌كان
‌و: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
كورد:
ته‌وه‌ری جیۆپۆلیتیكی خۆرئاوای ئێران
به‌ ته‌ركیزكردن له‌سه‌ر روانگه‌ جیۆپۆلیتیكییه‌كان
م. رۆژه‌
كوردناسی لای ئینگلیزه‌كان
سه‌ركه‌وت شه‌ریف ئیسماعیل
كێشه‌ و گرفتی كه‌مینه‌كان له‌ جیهاندا
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د*
ساتێك له‌سایه‌ی
حه‌زره‌تی (مه‌ولانا خالید) دا
مه‌لا نه‌وزاد
كێشه‌ی كه‌مینه‌ ره‌گه‌زی و ئایینی و نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست
ن/ حسقیل قوجمان
و: هێمن مه‌حمود
له‌یادی (233) ساڵه‌ی له‌دایك بونی
مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی شاره‌زووری دا
سه‌رنوسه‌ر
که‌مینه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌کان
له‌نێوان خۆسه‌لماندن و په‌راوێزخستندا
حه‌سن حسێن
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010