كتێبی "گڵێجاڵ لە بەڵگەنامە و بیرەوەرییەكاندا"
ئامادەكردنی: كۆچ

لەم چەند رۆژەی رابردوو كتێبی "گڵێجاڵ لە بەڵگەنامە و بیرەوەرییەكاندا"، بڵاوكرایەوە كە مێژوو كلتوری گەورە دێیەكی جاف لە بناری بەمۆ دەگێڕێتەوە كە ئێستا ناوەندی چوارەم ناحیەی پارێزگای هەڵەبجەیە؛ ناحیەی بەمۆ. بەرهەمەكە كە كۆمەڵێك توێژەر نووسیویانە و "یاسین تەها" دایڕشتووەتەوە، دەچێتە خانەی مێژووی ناوچەیی (التاریخ المحلي) كە تەواوكەر و درێژكراوەی مێژووی گشتییە، جگە لەوەش بەشێوەیەكی بەرفراوان گرنگیی داوە بە "مێژووی زارەكی" كە پشت بەیادەوەری و گێڕانەوە دەبەستێت، ئەمەش بایەخی هیچ كەمتر نییە لە مێژووی نوسراو و بەڵگەنامە، گرنگیی بەرهەمەكە لەوەدایە يه‌كه‌مجاره‌ كۆمەڵە توێژينه‌وه‌يه‌كى پشت ئه‌ستوور به‌ سه‌رچاوه‌ و به‌ڵگه‌، لەبارەی گڵێجاڵ و ناوەندی ناحیەی بەمۆ، له‌ چوارچێوه‌ى پڕۆژه‌يه‌كى زانستيدا ئامادە بكرێت، جگە لەوەش لەم توێژینەوانەدا هەندێك لێكۆڵینەوەی شوێنەواری و نەخشەی جوگرافی خراونەتەڕوو لەبارەی ئەم گوندەی جاف و ناوچەكە، یەكەمجارە بڵاو بكرێنەوە و تایبەت بەم كارە ئامادەكراون، زۆربەی زانیارییەكانی تری ئەم بەرهەمەش یەكەمجارە ڕووناكی دەبینن و بڵاو دەبنەوە. وەك لەناونیشانی دووەمی بەرهەمەكەوە دیارە (تۆمار و بیرەوەرییەكان)، بازنەی زەمەنیی توێژینەوەكە زیاتر سەدەی بیستەم و پاش دەركەوتنی بەڵگەو تۆمارە فەرمییەكانە لە سەرەتای سەدەی بیستەم (1900) لەگەڵ گێڕانەوەی زارەکیی خەڵكانی بەتەمەن كە سنوری زانیاری و بیرەوەرییەكانی ئەوانەی هێشتا لەژیاندا ماون، دەوروبەری 70_80 ساڵە. ‌بەهۆی ئەوەشی كارەكە چەند بوارێك دەگرێتەوە (مێژوو، جوگرافیا، كەلەپوور، شوێنەوار)، هەرەوەها هەر بەشەو لەلایەن توێژەرێكەوە ئامادەكراوە، زیاتر لە شێوازێكی نووسین و داڕشتن و گێڕانەوەیەكیان تێدا بەكارهاتووە، بەڵام لایەنە مێژوییەكەی كە بەشی زۆریەتی پشتی بە "ميتۆدى لێكۆڵینەوەی مێژوويى" لەگەڵ میتۆدی "وه‌سفى شيكارى" بەستووە كە بەشێوەیەكی گشتی ڕەچاوكردنی ڕیزبەندیی مێژووی و بەدواداچوونی پەرەسەندنی ڕووداوەكانن لەگەڵ هەوڵی وێناكردنی بارودۆخی ڕابردوو وەك خۆی. ناوەڕۆكی بەش و توێژینەوەكان: ئەم بەرهەمە لە حەوت بەش و كۆمەڵێك پاشكۆ پێكدێت بەمجۆرەی خوارەوە: ـ بەشی یەكەم: كۆمەڵێك زانیاری بنچینەیی و شوناس ئامێزە لەسەر گڵێجاڵ؛ ڕیشەی ناوی گوندەكە، پاڵنەرەكانی دروستبوونی، تایبەتمەندییەكانی، پەیوەندیی لەگەڵ دەوروبەر و دراوسێكانی لەگەڵ قۆناغە سەرەكییەكانی گەشەكردنی تا ئاستی ناحیە. بەشی دووەم: تایبەتە بە شەن و كەوكردنی ژیانی ئاینی و كۆمەڵایەتی و ئابووری، لەم بەشەدا پوختەی ژیاننامەی مەلاو فەقێكان و زەقترین دیارە كۆمەڵایەتیییەكان باسكراون، لەگەڵ ڕوونكردنەوەی باری بژێوی خەڵك و سەرچاوەكانی داهات و شێوازی ژیان و پیشەو كاری دەستیان لە سەردەمەكانی ڕابردوودا. بەشی سێیەم: لەسەر سێ وێستگەی هەرە گرنگی مێژویی ئاواییەكە هەڵوێستە دەكات كە بریتین لە: كوشتنی مەلا یوسفی گڵێجاڵ و رووداوەكانی دوایی لە تاڵانكردن و ئاوارەكردنی ئاواییەكە لە 1946، پاشان دامەزراندنی ئاوایی سەعداوا لە 1956 لەگەڵ رووداوەكانی سەردەمی شۆڕش و ئازادبوونی ناوچەكە لە چنگی ڕژێمی عێراقی لەساڵانی شەستەكانی تا ڕاگواستنی لە 1978. بەشی چوارەم: گوزەرێكی وردە بەژمارەی دانیشتوانی ئاوایی و ناوەرۆكی ئامارە فەرمییەكان، هەروەها گۆڕانگارییە كارگێڕییەكان لەگەڵ شیكردنەوە و ڕاڤەكردنیان تا دەگاتە قۆناغی ڕاگواستن بۆ ئۆردوگای زەڕایەن، هەر لەم بەشەدا سەرلەنوێ ئاوەدانبوونەوەی گوندەكە و پاشان كردنەوەی ناحیەی بەمۆ و گەڕانەوە بۆ سەر سنوری كارگێڕیی پارێزگای هەڵەبجە خراوەتەڕوو. بەشی پێنجەم: لە مێژووی كۆنی ئاواییەكە دەكۆڵێتەوە، سۆراغی شوێنەوارە دێرین و بەجێماوەكانی دەكات بە پشت بەستن بە كنەو پشكنینی مەیدانی و بەراوردكردنی بەو شوێنەوارە هاوشێوانەی كە لە ناوچەكانی تری كوردستاندا دۆزراونەتەوە، لەم كارە مەیدانییەشدا پشت بەگەلێك سەرچاوەی بیانی و ناوخۆیی و ڕاو بۆچوونی خەڵكانی شارەزا بەستراوە. بەشی شەشەم: تایبەتە بەجوگرافیای گڵێجاڵ، پێگەی لە نەخشەی هەرێمی كوردستان و پارێزگای هەڵەبجە، لەگەڵ جۆری خاك و تۆبۆگرافیا و پێكاتەی خاكەكەی و سنوری لەگەڵ دراوسێكانی، گرنگیی ئەم بەشەش لەوەدایە یەكەم توێژینەوەی مەیدانی و جوگرافییە كە پشت ئەستورە بەنەخشەی تایبەت و نوێ زۆر لایەنی زانستی جوگرافیای سنوورەكە روون دەكاتەوە. بەشی حەوتەم: كەلەپور و بەسەرهات و چیرۆكە دەماودەمەكانی ئاوایی لە خۆ دەگرێت بەدرێژایی قۆناغە جیاوازەكان، لەگەڵ خستنەڕووی ئەو پەند و ئیدیۆم و داستانانەی لەسەر زاری خەڵكی گڵێجاڵ بڵاون و تا ئێستاش بەكاردێت. لە كۆتاییشدا پاشكۆیەكی وێنەیی و نەخشەو پڕ زانیاری و وێنەی شوێنەواریی هاوپێچی كتێبەكە كراوە كە بایەخی زانستیی زیاتر دەكات و گەنجینەیەكی زانیارییە بۆ هەر توێژەرێك بیەوێت درێژەی پێ بدات یان زانیاری لەسەر ناوچەكە كۆ بكاتەوە.
162 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Sunday, October 25, 2020
زیاتر
ئەمریكا و كۆتایی بەرپرسیارێتی
د. سەردار عەزیز
چەق و چێوەی سیاسەتکردن پارتی ،یەکێتی، ئەوانی دیکە
ڕەسوڵ خدر
کورد و عێراق
عەتا قەرەداخی
‏کۆتایی تارماییەکانی عیراق
‏پەری مامەسێنی
له‌نێوان پزیشكی و ئابوریناسیدا (ده‌رباره‌ی ریشه‌ی كێشه‌ ئابوریه‌كان و چاره‌سه‌ر)
جیهانگیر سدیق گوڵپی
ریکلامکردن: کوشتنی بەرهەمی خۆوڵاتی
نەوزاد جەمال
سانسۆر.. بەرهەمی بیرێکی فاشیستانەیە
فەرهاد شاکەلی
قسەیەکی کورت دەربارەی: ڕێکەوتنی نێوان ئیسرائیل و ئیمارات
خەسرەو سایە
كورسی بۆ نەتەوە یان بۆ ئەدەب
جەبار جەمال غەریب
لوبنان و هەرێمی کوردستان
بەیار عومەر
عێراق و ئەمریکا: کۆتایی پشوو؟
د. سه‌ردار عه‌زیز
ئۆپۆزسیۆن لە غیابی حیزبە تەقلیدیەکاندا
گۆران هەلەبجەیی
ئەخلاقیاتی گاڵتەکردن بە ژیانی مرۆڤ
مه‌ریوان وریا قانع
شه‌رم و سیاسه‌ت
ئاراس فەتاح
پڕۆسه‌ی به‌لۆنیا یان پڕۆسه‌ی وێرانکردنی خوێندنی زانکۆیی!!
عبدالقادر گڵۆمانی
لە پەراوێزی پرۆژە یاسای ”ڕێکخستنی میدیای ئەلکترۆنی“دا: بێدەنگیی یان پیسدەنگیی؟
مه‌ریوان وریا قانع
ئارکۆن و ڕەخنەی عەقڵی دینی
ئەحمەد ڕەسوڵ
گـــەورە و گــــرگــــــن (حوکمدارە شۆڕشگێرکانمان)
حەبیب محەممەد دەروێش
زمانی راگەیاندنی کوردی و خاڵیبوونەوە لەواتا
نەوزاد جەمال
م. ئۆنفرێ: سەرمایەداری ئەوەندە بەڕێز نییە پاش پەتاكە بەخۆیا بچێتەوە
ئازاد حەمە
پێگەیی سیاسی کورد و هێزەکانی بە هیچ ڕێژیمێك لەبن نایەت
محەممەد سلێمانی
ئێستا ژیان نیشتیمانمە
بەختیار عەلی
زمان لەنێوان ململانێی شیعر و فەلسەفەدا
مەسعود بابایی
كارەساتی لوبنان و پوچگەرایی!
مەلا بەختیار
ماكرۆن پشتیوانی لەبەغدا كردو هەرێمی ئاگاداركردەوە
سەرتیپ جەوهەر
خۆزگەخواستن بە داگیرکەران: لە چاوەڕوانیی بەربەرییەکاندا
مەریوان وریا قانع
كێ ئه‌و سه‌ری گه‌ردوون ده‌بینێت؟
د. جەواد بشارە
وه‌رگێڕ : تاریق كارێزی
ئایندەی هێزە چەكدارەكانی ناو پەرلەمانی عێراق؛ بەدر و عەسایب
یاسین ته‌ها
سه‌ردانه‌كه‌ى كازمى چیمان پێ ده‌ڵێ؟
سەرتیپ قەشقەیی
بازنەکانى هەڵبژاردن؛ بۆمبى بەردەم هەڵبژاردنى پێشوەختە بە تایبەت بۆ کورد*
هەڤاڵ فەتاح
له‌باره‌ى ئه‌خلاقی سیاسییه‌وه‌
پ.د. ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د فه‌ره‌ج
خەونى کوردەکان بۆ سەربەخۆیى تێکشکا
ئەیهود یەعارى
وەرگێڕان و کورتکردنەوەی : حسن محمود حمەکریم
بێ رێکەوتن کازمی پارە بۆ هەرێم دەنێرێ
سالار مەحمود
شێوازەکانی ڕاهێنان؛ شێوازی وانەگوتنەوەی مۆنتێسۆری
محەمەدموبین حەیدەریی دهۆیی
وەرگێڕ (لە فارسییەوە): کیشوەر پیرۆتی
كازمی.. دوادەرفەتی ئەمەریکاو ھەڵسانەوەی عێراق؟
ئەبوبەکر کاروانی
پەیوەندی نێوان "پێناسەكردن" و هزر و بیری ناسیۆنالیستی
سەلاح بایەزیدی
قەوارەی هەرێم؛ لە هەڵێنجانێکی مێژووییەوە بەرەو گوتارێکی ئایندەساز
د.هەردی مەهدی میکە
پەروەردە و بەهاكان
د.كەريم ئەحمەد عەزيز
کورد و حیزبوڵڵا و ئیسرائیل
ئالان م. نوری
پەروەردە و بەهاكان
د.كەريم ئەحمەد عەزيز
بوون و ماهیەت
شاهۆ عوسمان
بنەماکانی وتارنووسین (وتاری سیاسی)
قەرەنی قادری
کاتێک تەلەفیزیۆنێک ئارامیی وڵاتێک تێکئەدات..!
مه‌ریوان وریا قانع
هێزی نه‌رم و گۆڕانكاریی له‌ مۆراڵی سیاسیدا
شاناز هیرانی
چاكسازیی سیاسی: له‌ چیدا، چۆن و بۆچی؟
د. ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د فه‌ره‌ج
هه‌رێم له ‌نێوان سیستمی‌ كارگێڕیی‌ مه‌ركه‌زیی و لامه‌ركه‌زیدا عه‌بدولقادر محه‌مه‌د ئیبراهیم *
تورکیا چی دەوێ؟ میساقی میللی چیە؟
ئاسۆس هەردی
شۆڕش بەم گوندەدا تێپەڕی
به‌كربایه‌فی پڕ له‌ ئاوه‌دانیی
م. عەلی
پەڕلەمان و کارکردن بۆ سنوردار کردنی ئازادیەکانی تاک و میدیا
عومەر عەلی
کۆرۆنا سه‌لماندی كورد نرخی ئازادیی نازانێت
د. زاهیر سوران*
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010