له‌باره‌ى ئه‌خلاقی سیاسییه‌وه‌
پ.د. ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د فه‌ره‌ج

(ئه‌خلاقی سیاسی، PoliticalEthics) یان (ئه‌خلاقی گشتی، PublicEthics) بریتیه‌ له‌ داوه‌ریكردنی و حوكمدان به‌ دروستی یان نادروستی گوتارو ره‌فتاره‌ سیاسییه‌كان له‌ روانگه‌ی ئه‌خلاقیه‌وه‌. ئه‌خلاقی سیاسی، دابه‌شده‌بێت بۆ دوو به‌ش: یه‌كه‌م: ئه‌خلاقی پیاده‌كردن‌، دووه‌م: ئه‌خلاقی سیاسه‌ته‌كان، لێره‌‌دا باسی یه‌كه‌م ده‌كه‌ین.
یه‌كه‌م: ئه‌خلاقی پیاده‌كردن‌ (EthicsofProcess) یان ئه‌خلاقی خاوه‌ن پله‌و پۆسته‌كان‌ (EthicsofOffice):
ئه‌م به‌شه‌ی ئه‌خلاقی سیاسی جه‌ختده‌كاته‌وه‌ له‌ ئه‌خلاقی فه‌رمانبه‌ری گشتی و ئه‌و شێوازانه‌ى به‌كاریان دێنێت له‌ ئه‌نجامدانی كاره‌كانیدا. به‌ ده‌ربڕینێكی دیكه‌ بریتیه‌ له‌ ئه‌خلاقی ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ پله‌و پۆستی گشتیدان و به‌شدارن له‌ پرۆسه‌ى حوكمڕانیدا. كێشه‌ى سه‌ره‌كی كه‌ دووچاری ئه‌م كه‌سانه‌ ده‌بێته‌وه‌ بریتیه‌ له‌ ئه‌نجامدانی كردارێكی نادروست یان كردارێكی پێچه‌وانه‌ له‌گه‌ڵ به‌ڵێنه‌كانی پێشوویاندا، به‌ ده‌ربڕینی (مایكڵ واڵزه‌ر،Michael Walzer) بریتیه‌ له‌ (كێشه‌ى ده‌سته‌ پیسه‌كان، Problem of Dirty Hands)، واته‌ له‌ سیاسه‌تدا هه‌ندێك كاری هه‌ڵه‌ ئه‌نجامده‌درێت كه‌ له‌ رووی ئه‌خلاقیه‌وه‌ نادروستن. له‌ داموده‌زگا گه‌وره‌كانیشدا به‌هۆی هه‌بوونی زیاد له‌ به‌رپرسێكی كارگێڕی، كێشه‌كه‌ ئاڵۆزتر ده‌بێت و ناتوانرێت به‌ ئاسانی كه‌سی به‌رپرس له‌ هه‌ڵه‌كه‌ دیاری بكرێت، ئه‌مه‌ش به‌ (كێشه‌ى زۆری ده‌سته‌كان، Problem of Many Hands) ناسراوه‌.
نموونه‌ى نا ئه‌خلاقی سیاسی پله‌و پۆست (گه‌نده‌ڵی‌،Corruption )ـه‌ واته‌ به‌كارهێنانی پله‌و پۆستی گشتی بۆ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی، گه‌نده‌ڵی كێشه‌ى ده‌ستی پیسه‌، به‌ڵام كاتێك ده‌بێته‌ تۆڕو رێكخراو كێشه‌ى زۆری ده‌سته‌كانیش په‌یدا ده‌بێت. بۆ نموونه‌ هه‌موو كه‌س ده‌زانێت له‌ كوردستاندا گه‌نده‌ڵی هه‌یه‌، به‌ڵام كه‌سیش راسته‌وخۆ خۆی به‌ به‌رپرسیار نازانێت، بگره‌ هه‌مووان بانگه‌شه‌ی چاكسازی ده‌كه‌ن! له‌ روانگه‌ی ئه‌خلاقیه‌وه‌ یه‌كه‌م سیفه‌تی ئه‌خلاقی كه‌ پێویسته‌ له‌ كه‌سانی خاوه‌ن پله‌و پۆستدا هه‌بێت بریتیه‌ له (راستگۆیی، Honesty) یان پابه‌ندبوون به‌‌ (حه‌قیقه‌ت، Truth). بۆیه‌ (دێنیس تۆمسۆن، DennisThompson) بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات له‌ دیمۆكراسیدا پێویسته‌ خه‌ڵك به‌رپرسیاریه‌تی بخه‌نه‌ ئه‌ستۆی سه‌ركرده‌كان و خۆشیان به‌رپرسیاریه‌تی هه‌ڵبگرن، بۆ نموونه‌ كاتێك سه‌ركرده‌كان كارێكیان ئه‌نجامدا له‌ رووی ئه‌خلاقیه‌وه‌ پاساوی نه‌بوو، ئه‌وا ته‌نها ده‌ستی سیاسییه‌كان پیس نابن، به‌ڵكو ده‌ستی خه‌ڵكیش پیس ده‌بێت، ئه‌م پرۆسه‌یه‌ش ناوده‌نێت (Democratic Dirty Hands). باوه‌ڕبوون به‌ (فه‌زیله‌ته‌ ئه‌خلاقیه‌كان، پابه‌ندبوونی كه‌سی، په‌روه‌رده‌ی شیاو) كاریگه‌رییان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌خلاقی سیاسی خاوه‌ن پله‌و پۆسته‌كان.
دووه‌م: ئه‌خلاقی سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان:
ئه‌م بواره‌ى ئه‌خلاقی سیاسی تایبه‌ته‌ به‌ په‌یوه‌ندی نێوان (ئه‌خلاق و سیاسه‌تی گشتی، Ethics and Public Policy)، واته‌ حوكمدان له‌سه‌ر ره‌چاوكردنی پێوه‌ره‌ ئه‌خلاقیه‌كان له‌ پرۆسه‌كانی داڕشتن و جێبه‌جێكردنی سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان له‌ حوكمڕانی وڵاتدا، وه‌ك بواره‌كانی: (دابینكردنی خزمه‌تگوزارییه‌‌كان، په‌روه‌رده‌و فێركردن، ته‌ندروستی، نیشته‌جێبوون). یه‌كه‌مین ده‌رئه‌نجامی ئه‌خلاقیبوونی سیاسه‌ته‌كان بریتیه‌ له‌ به‌ده‌ستهێنانی (متمانه‌، Credibility)، هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێكیش كێشه‌ى به‌ده‌ستهێنانی متمانه‌ى خه‌ڵكی هه‌بێت، واته‌ كێشه‌ى له‌ ئه‌خلاقیبوونی سیاسه‌ته‌كانیدا هه‌یه‌.
ئه‌خلاقیبوونی سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان له‌سه‌ر دوو ئاست بڕیاری له‌سه‌ر ده‌درێت:
ئه‌خلاقیبوون له‌ داڕشتنی سیاسه‌ته‌كاندا: مه‌به‌ست له‌ داڕشتنی سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان بریتییه‌ له‌ به‌دیهێنانی ئامانجێكی سه‌ره‌كی وه‌ك (عه‌داله‌ت، Justice)، واته‌ ده‌بێت سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان بخرێنه‌ خزمه‌ت به‌دیهێنانی عه‌داله‌ت و له‌ فه‌‌لسه‌فه‌ی یاسادانان و سزادانی وڵاتیشدا ره‌نگبداته‌وه‌.
(هارۆڵد لازوێڵ، Harold Lasswell): له‌ پێناسه‌ی سیاسه‌تدا ده‌ڵێت: (كێ، چی ده‌ستده‌كه‌وێت، كه‌ی، و چۆن؟، Politics: Who Gets What, When, and How?). ئه‌مه‌ش بریتیه‌ له‌ پرۆسه‌ى داڕشتنی سیاسه‌ته‌ گشتیه‌كان‌. یه‌كێك له‌كێشه‌كانی ئه‌خلاقیبوون له‌ داڕشتنی سیاسه‌ته‌كاندا (ره‌چاونه‌كردنی بنه‌ماكانی عه‌داله‌ت)ـه، واته‌ پشتگوێخستنی بنه‌ما داموده‌زگاییه‌كانی عه‌داله‌ت، بۆ نموونه‌: یه‌كێك له‌ بنه‌ما‌كانی پیاده‌كردنی عه‌داله‌ت بریتیه‌ له‌ دابینكردنی هه‌لی یه‌كسان بۆ هاوڵاتیان، به‌ڵام له‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌بینین به‌مه‌به‌ستی سوودمه‌ندبوونی (ئه‌ندامانی حیزب، خزم و خێڵ، ناوچه‌گه‌رێتی) ئه‌م بنه‌مایه‌ پێشێلكراوه‌، له‌رێگه‌ى:‌ (ته‌زكیه‌ی حیزبی، دیارده‌ى به‌ده‌ر له‌ رێنماییه‌كان، دیارده‌ى شازاده‌ی سیاسی واته‌ كوڕی به‌رپرس ده‌بێته‌ به‌رپرس).
ئه‌خلاقیبوون له‌ جێبه‌جێكردنی سیاسه‌ته‌كاندا:
جێبه‌جێكردنی سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان له‌ هه‌ر وڵاتێكدا واته‌ گرتنه‌به‌ری میكانیزمی جیاواز له‌ پێناو به‌دیهێنانی ئامانجه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌دا وه‌ك سیاسه‌ته‌كانی (عه‌داله‌تی دابه‌شكردن، Distributive Justice)، وه‌ك: ره‌چاوكردنی عه‌داله‌ت له‌ دابه‌شكردنی داهاته‌كان و دانانی باج و سیستمی موچه‌. (ده‌یڤید ئیستن، David Easton): رای وایه‌ پرۆسه‌ى سیاسه‌ت بریتیه‌ له‌: (دیاریكردنی ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ى به‌هاكان، Authoritative Allocation of Values). واته‌ پرۆسه‌ى جێبه‌جێكردنی سیاسه‌ته‌‌كان و دابه‌شكردنی به‌هاو داهاته‌كان.
یه‌كێك له‌كێشه‌كانی ئه‌خلاقیبوون له‌ جێبه‌جێكردنی سیاسه‌ته‌كاندا (ناكۆكی نێوان ئامانج و ئامرازه‌كان)ـه، واته‌ گرتنه‌به‌ری ئامرازی نائه‌خلاقی بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كان، وه‌ك جێبه‌جێكردنی رێسا‌ی میكاڤیلیزمی سیاسی (ئامانج پاساوه‌ بۆ ئامراز، The End justifies The Means)، بۆ نموونه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان به‌ پاساوی مانه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات، یان پاراستنی ئه‌زموونی حوكمڕانی چه‌ندین ئامرازی نائه‌خلاقی و پێشێلكردنی مافی خه‌ڵك گیراوه‌ته‌به‌ر، خراپترین نموونه‌كان:‌ (موچه‌ى بندیوار، گرێبه‌ستی كۆمپانیاكانی به‌رپرس و حیزبه‌كان، ناعه‌داله‌تی سیستمی موچه‌، خانه‌نشینكردنی ناشایسته‌).
297 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Sunday, September 6, 2020
زیاتر
بێ رێکەوتن کازمی پارە بۆ هەرێم دەنێرێ
سالار مەحمود
شێوازەکانی ڕاهێنان؛ شێوازی وانەگوتنەوەی مۆنتێسۆری
محەمەدموبین حەیدەریی دهۆیی
وەرگێڕ (لە فارسییەوە): کیشوەر پیرۆتی
كازمی.. دوادەرفەتی ئەمەریکاو ھەڵسانەوەی عێراق؟
ئەبوبەکر کاروانی
پەیوەندی نێوان "پێناسەكردن" و هزر و بیری ناسیۆنالیستی
سەلاح بایەزیدی
قەوارەی هەرێم؛ لە هەڵێنجانێکی مێژووییەوە بەرەو گوتارێکی ئایندەساز
د.هەردی مەهدی میکە
پەروەردە و بەهاكان
د.كەريم ئەحمەد عەزيز
کورد و حیزبوڵڵا و ئیسرائیل
ئالان م. نوری
پەروەردە و بەهاكان
د.كەريم ئەحمەد عەزيز
بوون و ماهیەت
شاهۆ عوسمان
بنەماکانی وتارنووسین (وتاری سیاسی)
قەرەنی قادری
کاتێک تەلەفیزیۆنێک ئارامیی وڵاتێک تێکئەدات..!
مه‌ریوان وریا قانع
هێزی نه‌رم و گۆڕانكاریی له‌ مۆراڵی سیاسیدا
شاناز هیرانی
چاكسازیی سیاسی: له‌ چیدا، چۆن و بۆچی؟
د. ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د فه‌ره‌ج
هه‌رێم له ‌نێوان سیستمی‌ كارگێڕیی‌ مه‌ركه‌زیی و لامه‌ركه‌زیدا عه‌بدولقادر محه‌مه‌د ئیبراهیم *
تورکیا چی دەوێ؟ میساقی میللی چیە؟
ئاسۆس هەردی
شۆڕش بەم گوندەدا تێپەڕی
به‌كربایه‌فی پڕ له‌ ئاوه‌دانیی
م. عەلی
پەڕلەمان و کارکردن بۆ سنوردار کردنی ئازادیەکانی تاک و میدیا
عومەر عەلی
کۆرۆنا سه‌لماندی كورد نرخی ئازادیی نازانێت
د. زاهیر سوران*
چەق و چێوەی سیاسەتکردن پارتی ،یەکێتی، ئەوانی دیکە
ڕەسوڵ خدر
جەدەلێکی وجوودی لە نێوان تایەر بەگی جاف و نـــــــــــــــــــاری
حەبیب محمەد دەروێش
‏کۆتایی تارماییەکانی عیراق
‏پەری مامەسێنی
یازدە ساڵەی دامەزراندنی بزوتنەوەیەکی هیواکوژ
کەمال چۆمانی
ریکلامکردن: کوشتنی بەرهەمی خۆوڵاتی
نەوزاد جەمال
سۆفیگەری - ئەحمەد کسرەوی*
قسەیەکی کورت دەربارەی: ڕێکەوتنی نێوان ئیسرائیل و ئیمارات
خەسرەو سایە
سەرهەڵدانی تەسەوف لە وڵاتی كوردەواریدا
یاسین تەها
لوبنان و هەرێمی کوردستان
بەیار عومەر
بەرگریكردن لە زارا، بەرگریكردن لە شوناس
نەبەز گۆران
ئۆپۆزسیۆن لە غیابی حیزبە تەقلیدیەکاندا
گۆران هەلەبجەیی
هەرێم و بەغدا
شوان کەریم کابان
شه‌رم و سیاسه‌ت
ئاراس فەتاح
هه‌ڕه‌شه‌كانی كۆرۆنا له‌سه‌ر كه‌رتی نه‌وتی كوردستان
شه‌هریار شێخله‌ر
لە پەراوێزی پرۆژە یاسای ”ڕێکخستنی میدیای ئەلکترۆنی“دا: بێدەنگیی یان پیسدەنگیی؟
مه‌ریوان وریا قانع
میدیا له‌نێوانی گه‌شه‌پێکردنی کۆمه‌ڵ و ژماره‌دا
پۆڵا سەعید
گـــەورە و گــــرگــــــن (حوکمدارە شۆڕشگێرکانمان)
حەبیب محەممەد دەروێش
كالیسێۆم و كۆرۆنا
د. زاهیر سوران سه‌نته‌ری پزیشكی نوێ، سلێمانی
م. ئۆنفرێ: سەرمایەداری ئەوەندە بەڕێز نییە پاش پەتاكە بەخۆیا بچێتەوە
ئازاد حەمە
له‌ یادی قوتابییه‌كی قوتابخانه‌ی ئه‌ندیشه‌ و هزری قاسملوو:
ناسر ساڵحی
ئێستا ژیان نیشتیمانمە
بەختیار عەلی
پەتای كۆرۆناو تیۆریزەی سیاسی بیرمەند فرانسیس فۆكۆیاما لە توێژینەوەیەكی گرنگدا: پەتاو سیستەمی سیاسی
د. شیرزاد نجار
كارەساتی لوبنان و پوچگەرایی!
مەلا بەختیار
کۆ ڤید ١٩ و ئاسایشی ژمارەیی ((ئەمنی رەقەمی))
د. نەزاكەت حسێن
خۆزگەخواستن بە داگیرکەران: لە چاوەڕوانیی بەربەرییەکاندا
مەریوان وریا قانع
هۆشیاری تاك و میكانیزمی رێگەگرتن لە هزری توندڕەوی
یوسف عوسمان حەمەد
ئایندەی هێزە چەكدارەكانی ناو پەرلەمانی عێراق؛ بەدر و عەسایب
یاسین ته‌ها
دەستووری کوردستانێ لە نێوان هزری سیاسیی و مەودای یاسایی
د. کرمانج گوندیی
بازنەکانى هەڵبژاردن؛ بۆمبى بەردەم هەڵبژاردنى پێشوەختە بە تایبەت بۆ کورد*
هەڤاڵ فەتاح
ڕوانگەی ئۆجەلان بۆ كورد
شاتوو محمد كریم
خەونى کوردەکان بۆ سەربەخۆیى تێکشکا
ئەیهود یەعارى
وەرگێڕان و کورتکردنەوەی : حسن محمود حمەکریم
ێشتا پێش كۆرۆنا وپاش كۆرۆنامان نه‌دیوه !
د . زاهیر سوران*
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010