تێستی په‌سه‌ندكردنی فاشیزم
پژمان شەریعەتی

زمان به‌ گرنگترین و بناغەییترین توخمی پێکهێنەری هویه‌ت یان شوناس به‌ ئه‌ژمار دێت و دەکرێ وەک پێناسه‌یه‌كی "هویه‌تی"‌ بۆ تاك، گرووپ و نه‌ته‌وه‌كان سەیر بکرێت. مرۆڤ به‌ زمانی دایكی خۆی بیر ده‌كاته‌وه‌ و تواناكانی، چ لە ئاستی تاكەکەسی و چ لە ئاستی كۆمه‌ڵا‌یه‌تیدا دەبووژێنێتەوە و كه‌سایه‌تی خۆی ده‌بینێته‌وه‌، کەواتە زمان میراتێكی مه‌عنه‌وی مرۆڤانەیه‌ کە دەکرێ بڵێین ڕه‌وتی کامڵبوونی ئینسان نه‌سڵ به‌ نه‌سڵ دەگوازێتەوه‌. هاوکات زمان وه‌كوو سه‌رمایه‌یه‌كی فه‌رهه‌نگیش پێناسه‌ ده‌كرێت کە ڕابردوو و ئیستای هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك پێکەوە گرێ ده‌دات و نه‌خشی سه‌ره‌كی دەگێڕێ‌ له‌ پاراستن، گه‌شهدان‌ و به‌هێزکردنی فه‌رهه‌نگی كۆمه‌ڵگاكان.
زمانی دایكی و فێربوون به‌ زمانی دایكی هه‌ر وه‌ك ئاماژه‌ی پێكرا كاریگه‌رییه‌كی سه‌ره‌كی له‌ چۆنییه‌تی بیركردنەوە و ئاست وپلەی كه‌سایه‌تی مرۆڤه‌كاندا هه‌یه‌، زمانناسان، ژینگەناسان و ژینگەده‌روونناسه‌كان له‌و باوه‌ڕه‌دان، كه‌ ڕیتم و موسیقا و ڕه‌نگ و جوانی ده‌نگی دایك، له‌و كاته‌وه‌ كە منداڵ له‌ سگی دایكییه‌تی بۆی دەگوازرێتەوە و له‌ راستیدا میراتێك كه‌ منداڵ له‌ كاتی له‌دایكبوونی له‌گه‌ڵ خۆی هه‌ڵده‌گرێت، پریاسکەیەکە‌ له‌ زمانی دایكی. زمانی منداڵ، زمانێكی ساده‌ نییه‌، زمانێكه‌ كه‌ پڕه‌ له‌ ورووژان، هه‌ست، وێنا‌ و خولیا و كاتێك ده‌گوترێت به‌ زمانی منداڵ قسه‌ بكه‌، به‌و واتایه‌ نییه‌ كه‌ به‌ شێوه‌ی ساده‌ قسه‌ بكرێت، به‌ڵكوو زمانی منداڵ هه‌ر ئه‌و زمانه‌ی دایكییه‌یەتی کە هەڵگری ئەم تایبەتمەندییە جوانانەیە. سه‌ره‌تاییترین واتاسازییه‌كان له‌ مێشكی منداڵدا له‌ سه‌ر ئه‌ساسی زمانی دایكی شكڵ ده‌گرێت و له‌ ڕوانگه‌ی ده‌روونناسانی بواری هەڵدان، ئەبستیمگەرا و پێکهاتەگەرا ده‌توانین بڵێین، بناغه‌ و پێکهاتە و بنچینەکانی زەینی هه‌ر تاكێك له‌ هەڕەتی منداڵی، یه‌كه‌م له‌ رێگه‌ی زمانی دایكی و دووهه‌م له‌ ڕێگه‌ی بنه‌ماڵهوە‌ شكڵ ده‌گرێت. به‌پێی ئه‌و پێناسانه‌ كه‌ باسی لێكرا له‌سه‌ر گرنگی زمانی دایكی، مافێك دێته‌ ئاراوه‌ كه‌ مافی په‌روه‌رده‌ و گرنگی په‌روه‌رده‌ به‌ زمانی دایكییه‌.
كاتێك كه‌ باس و به‌رگری له‌ په‌وروه‌رده‌ به‌ زمانی دایكی ده‌كرێت، هه‌ندێك وا بیر ده‌كه‌نەوە‌ و باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌و بیركردنه‌وه‌ و گوتارە كاتی به‌سه‌رچووه‌ و لە سەردەمی بەجیهانیبووندا نابێ باسی لیوە بکرێت‌، به‌ڵام زمان ته‌نیا كه‌ره‌سته‌ی قسه‌كردن نییه‌، به‌ڵكوو شێوازی بیركردنه‌وه‌ و هویه‌ت و شوناسی نه‌ته‌وه‌یشه‌.
هه‌ر بۆیه‌ گرنگییه‌كی زۆری هه‌یه‌ و مافی بنه‌ڕه‌تی هه‌موو ئینسانێكه‌ كه‌ به‌ زمانی دایكی خۆی بخوێنێت و بنووسێت؛ له‌ مه‌نشووری زمانی دایكی كه‌ له‌ دامەزراوەی زانستی، فه‌رهه‌نگی و په‌روه‌رده‌یی سەر بە ڕێکخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان داڕێژراوه‌ و په‌سه‌ند كراوه‌، به‌پێی به‌نده‌كانی ئه‌و مه‌نشووره‌، هه‌موو ده‌وڵه‌ته‌كان ئه‌ركدارن كه‌ بۆ به‌هێزكردن و فێركاری زمانی دایكی، سه‌رچاوه‌كان، مه‌واد و كه‌ره‌سته‌كانی پێویست به‌رهه‌م بهێنن و دابه‌شی بكه‌ن. له‌و مه‌نشووره‌دا په‌روه‌رده‌ به‌ زمانی دایكی وه‌كوو كه‌ره‌سته‌یه‌ك بۆ یەکسانی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ ئه‌ژمار دێت. ئه‌مه‌ له‌حاڵیكدایه‌ كه‌ له‌ ئێراندا كه‌ چه‌ندین نه‌ته‌وه‌ به‌ زمانی جیاواز و کلتوور و فەرهەنگی جیاواز له‌و هاوکێشە سیاسییه‌دا ده‌ژین هه‌ر له‌ سه‌رده‌می قاجاره‌كانەوە كه‌ به‌ شێوه‌ی مودێڕن قوتابخانه‌ داده‌مەزرێت، ته‌نیا له‌ ناوه‌ندی ئێرانن و قوتابیان به‌ زمانی فارسی په‌روه‌رده‌ ده‌كرێن، له‌ به‌شه‌كانی دیكه‌ی ئێراندا كه‌ له‌ژێر ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌دان ته‌نیا مه‌كته‌بخانه‌یان هه‌بووه‌ و چه‌ند ده‌یه‌ ده‌خایه‌نێت كه‌ له‌ سه‌رده‌می پاڵه‌وی له‌ جوغرافیای نه‌ته‌وه‌كانی ئێران، قوتابخانه‌ ساز ده‌كرێت و به‌ شێوه‌ی فه‌رمی له‌ ساڵی ١٣٤٣ی هه‌تاوی وەزاره‌تی په‌روه‌رده‌ و بارهێنان داده‌مه‌زرێت و سیستمی په‌روه‌رده‌یی ئێران به‌ شێوه‌یه‌ك داده‌ڕێژرێت كه‌ ئیدئۆلۆژی ده‌سه‌ڵاتدارانی ناوه‌ندی ئێران به‌ زمانی فارسی له‌ جوغرافیای هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانی ئێران له‌ ڕێگه‌ی قوتابخانه‌كان ئاموزش بدرێت و كولتور و زمانی هه‌موو نه‌ته‌وه‌كان لێیان زه‌وت بكرێت و ته‌نیا و ته‌نیا زمانی فارسی ڕه‌سمیه‌تی پێ ده‌درێت. به‌گشتی له‌ كاتی دامه‌زرانی ده‌وڵه‌تی مودێڕن له‌ ناوه‌ندی ئێران له‌ سیستمی ده‌سه‌ڵاتداران هه‌تاكوو ئەمڕۆ مافی هیچكام له‌ نه‌ته‌وه‌كان جیا له‌ نه‌ته‌وه‌ی باڵاده‌ست له‌به‌رچاو نه‌گیراوه و ئەمەش یەکەم ستەمی سیستماتیک بووە لە نەتەوە ستەملێکراوەکانی ئێران‌.
پاش ساڵی ١٣٥٧ی هه‌تاوییش كه‌ ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی ده‌سه‌ڵات به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌گرێت، نه‌ته‌نیا ئاڵوگۆڕێك له‌ سیستمی ده‌سه‌ڵاتداری ئێران پێك نایه‌ت، به‌ڵكوو ئه‌م ڕێژیمه‌یش به‌ شێوازی داهێنراوی خۆی و لەسەر هەمان ڕێچکەی پێشوو و ته‌نانەت ‌ به‌ شێوازێكی توندتریش هه‌وڵی سڕینه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ غه‌یرەفارسەكان له‌ ئێران ده‌دات.
له‌ تازه‌ترین به‌رنامه‌ و سیاسه‌تی دژه‌ئینسانی ڕێژیم بۆ سڕینه‌وه‌ی زمان و كولتور و مێژووی نه‌ته‌وه‌كانی ئێران، "رزوان حه‌كیم‌زاده"‌ جێگری په‌رورده‌ی سه‌ره‌تایی وەزاره‌تی په‌روه‌رده‌ و بارهێنان، له‌ دانیشتنی هه‌ڵسه‌نگاندنی سڵامه‌تی جه‌سته‌یی و ئاماده‌یی خوێندنی فێرخوازان له‌ ده‌سپێكی چوونه‌وه‌ بۆ قوتابخانه‌ وتوویه‌تی: "وەزاره‌تی په‌روه‌رده‌ به‌رنامه‌یه‌كی به‌ ناوی( تست بسندگی زبان فارسی) به‌ سیستمی په‌روه‌رده‌ زیاد ده‌كات كه‌ به‌ ڕاوێژ له‌گه‌ڵ وه‌ز‌یری په‌روه‌رده له‌سه‌ر ئه‌ساسی قسه‌كانی ڕێبه‌ر له‌م ماوه‌یه‌دا كه‌ جه‌ختی كردبوو له‌سه‌ر گرنگی فێربوون و په‌ره‌پێدان به‌ زمانی فارسی، ئه‌و بڕیاره‌مان داوه‌ كه‌ بتوانین بارودۆخێك پێك بێنین کە منداڵان باشتر زمانی فارسی ده‌رك بكه‌ن".
هه‌روه‌ها حه‌كیم زاده‌ له‌ قسه‌كانیدا، ئاماژه‌ی به‌وه‌ كردووه له‌و ناوچانه‌دا كه‌ دوو زمانه‌ن، "ئوفتی ته‌حسیلی" زۆره‌ و به‌ دانانی (بسندگی زبان فارسی) له‌ گەڵاڵه‌ی سه‌نجش ده‌توانین قوتابیان ئاماده‌ بكه‌ین.
ئه‌م بڕیاره‌ی وەزاره‌تی په‌روه‌رده‌ی ڕێژیم و قسه‌كانی خامنه‌یی له‌ حاڵێكدایه‌ كه‌ له‌ ساختاری ئه‌و ڕێژیمه‌ فاشیستییهدا‌، خه‌سارناسی و له‌به‌رچاوگرتنی مافی نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌ و چاره‌سه‌ری گرفته‌كان هیچ واتایه‌كی نییه‌ و ته‌نیا ده‌سه‌ڵات و زمانی فه‌رمی خۆیان له‌به‌رچاو ده‌گیرێت و ئامانجیان سڕینه‌وه‌ی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی نه‌ته‌وه‌ غه‌یرەفارسەكان ‌له‌ ئێرانە. ئه‌م ڕوانگه‌ فاشیستییه‌ به‌ تایبه‌تی له‌سه‌ر زمان له‌كاتێكدا بەدژی نەتەوەکانی ئێران ڕەجاو دەکرێت كه‌ ریچارد هادسن، زمانناسی كۆمه‌ڵایه‌تی باس له‌وه‌ ده‌كات: "زمانه‌كان هیچیان له‌وه‌ی دیكه‌ سه‌رتر و باشتر نین، ته‌نیا له‌گه‌ڵ یه‌ك جیاوازن و له‌ ڕاستیدا هیچ زمانێك کەرت و ناسالم نییه‌، به‌ڵام له‌ بیاڤی‌ په‌روه‌ردەدا‌، سیاسه‌تی زمانی له‌ شوێنه‌ جیاوازه‌كانی دونیا، هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ زانست و ده‌سكه‌وته‌ زانستییه‌كان ناچێتە پێش و ده‌سه‌ڵاتداران، ڕاستییه‌كان، زانست و لێكۆڵینه‌وه‌كان فیدای به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان ده‌كه‌ن. له‌و په‌یوه‌ندییه‌دا ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ ئێرانی ژێر دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی بكه‌ین کە هه‌ر وه‌ك پێشتر باسمان كرد، ئامانجی سه‌رەكی ئه‌و ڕێژیمه‌ زاڵكردنی ئیدئۆلۆژی خۆی و سڕینه‌وه‌ی زمان و فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌كان و له‌ راستیدا له‌نێوبردنی توانایی بیركردنه‌وه‌ و كه‌سایه‌تی تاكه‌كانی نەتەوەکانی ئێرانە.
باشترین كه‌ره‌سته‌ی ڕێژیم بۆ پێکانی ئەم ئامانجە هه‌تا ئێستا قوتابخانەکان‌ بووه‌ کە به‌ شێویه‌كی جیددی و به‌ ته‌رخانكردنی بوودجه‌ی تایبه‌ت نه‌ك بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی زانستی به‌ڵكوو بۆ پێشبردنی سیاسته‌ دژه‌مرۆڤانه‌كانی خۆی کەڵکاژۆی لێوەرگرتووە و له‌درێژه‌ی ئه‌و به‌رنامانەدا‌، به‌ دانانی سیستمی تێستی شیاوی زمانی فارسی، له ‌هه‌وڵدایه‌ كه‌ له‌ نێو نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌فارسه‌كاندا، بنه‌ماڵه‌كان و دایك و باوكەکان ناچار بكات بۆ ئه‌وه‌ی منداڵه‌كانیان بتوانن درێژه‌ به‌ خوێندن بده‌ن، مافی فێربوونی زمانی دایكی له‌ لا‌یه‌ن بنه‌ماڵه‌ی منداڵانه‌وه‌ زه‌وت بكرێت و دایك و بابی منداڵه‌كان تاوانبار بكات و له‌ڕاستیدا بیانكاته‌ شه‌ریكی تاوانێکی نەکراوە!
100 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Tuesday, July 2, 2019
زیاتر
ئایا کاک مەسرور دەتوانێت کابینەیەکی جیاواز پێکبێنێت؟
د. رەئوف کەریم پێنجوێنی
"ئەگەر بخزێت، دەکەوێت، ئەگەر بکەوێت، دەمرێت"
وەرگێڕانی: هێڤار هیوا
ئاین لەسەرخانەوە بۆ ژێرخان
خوێندنەوەیەك بۆ هزری سیاسی و رۆشنبیری عەلی شەریعەتی‌
زاهیر محەمەدی
تەلسکۆپی زەبەلاحی ماجەلان GMT
وەرگێڕانی: زیوار ئەحمەد
خەڵك لە نێوان بەردەكانی سیزیف و بیلالی حەبەشیدا
عیماد تەیب
بەرنامەی فەیس بووک بەکارهێنراوە بۆ سیخوریکردن
وەرگێڕان:هەرێز تارق
ئاوابوونی خۆری بەختی کوردان (باشووری کوردستان)
فارین پاڵیسی – جوست هیلتەرمەن
و: کەماڵ حەسەنپوور
چین بەخێرهاتنی ساڵی نوێ بەراز دەكات
وەرگێڕانی: دلارا حەمید ڕەشید
کوردستان لە سەرەتاکانی سەدەی ١٩ی زایینی هەتا کۆتایی شەڕی یەکەمی جیهانی
د. کامڕان ئەمین ئاوە
پێوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان و پرسی ئه‌رمه‌نه‌كان وه‌ك قوربانی
په‌یڕه‌و ئه‌نوه‌ر
ئومێد لە گەمەی سیاسەتدا
ڕزگار ئەمین نژاد
دیموكراسى كوردى خۆماڵییه‌
یوسف له‌تیف
قەیرانی ئابووری ئێران و دژکردەوەی خەڵک
ساتیر شنۆیی
رۆژی جیهانی زمانی دایکی و حکوومەتی ئێران
ئیسماعیل ئیسماعیل زادە
دەوری ئاڵوگۆڕی سیاسیی نێوخۆیی و دەرەکی لەسەر هزری دوکتور قاسملوو
شاهۆ حوسێنی
چۆن لە ژیاندا کۆتای بە بێزاری دەهێنین؟
نووسینی:دەیڤد جی ئایلان
وەرگێڕانی: ڕێبەر عبدلڵە
دەروێــــش لای حـــــــــافــزی شــــــیــــــــراز
حبیب محمد دەروێش
زەوی تەختە؟
وەرگێرانی: ڕەوا فەرمان
کیم جۆن ئون سەرۆکی کۆریای باکور بە سەردانێک گەیشتە ڕۆژهەڵاتی ڕوسیا بە مەبەستی کۆبونەوەی لوتکە لەگەڵ پۆتین
و.سەفین حاجی سەعید
‎هێلكه‌یه‌ك ژماره‌ی پێوانه‌ی تۆمار كرد
وەرگێڕانی: سەفین سەعید
داعش له‌ بێشكه‌وه‌ تا گۆڕ
بورهان شێخ ڕه‌ئوف
تەقەکردنی لە دەمی چاوپێکەوتندا
وەرگێران: ڤارین سالح
هزری پوچگەرایی
سابیر بۆکانی
گەورەترین ئاگر هەتاوەکو ئێستا لە کالیفۆرنیادا کەوتبێتەوە
ئاکام ئومێد
چەمکی ئازادی لە هزری حوکمڕانی کوردیدا
سیروان مەحمود
پەیكەرێك ئازادی بەدەست دەهێنێت
نووسەر: ئالیس یوو
وەرگێڕانی: چۆڤین محمدئەمین
تەماتە:سەرچاوەیەکی گرنگی خۆراک و تەندروستیە
ڤارین ساڵح
حه وت ھونەری خەیالی ڤاتگۆ لەسەرگوڵەبەرۆژە
وەرگێڕانی:شانیا بورهان
پێویستە چەند ئاو بخورێتەوە لە ڕۆژێکدا؟
وەرگێڕان: شادیار ھۆشیار
داعشەکانی مێدیای کوردی
ئامانج شاکەلی
تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
کەیوان دروودی
لە بارەی وتاری ئەدەبی و وتاری رۆژنامەوانیەوە
ئه‌رسه‌لان ره‌حمان
ئه‌ردۆغان و هاوڕێكانی
په‌یڕه‌و ئه‌نوه‌ر
وتاری ئەدەبی و ڕۆشنگەری
ژینۆ عەبدوڵڵا
بۆنه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان وه‌ك پڕۆژه‌ی به‌رهه‌مێنانه‌وه‌ی شوناس
نوری بێخاڵ
بووکە تەمەن ٢٩ ساڵەکەی داعش گەڕایەوە بەریتانیا
وەرگێڕانی: ڤارین سالح
بە ھەڵە دیاریکردنی شێرپەنجەی کۆڵۆن
وەرگێڕانی:هێرۆ ماهیر
چۆن پارێزگاری لە تەندروستیت دەکەیت
وەرگێڕانی:یۆنان مقداد
زانینی كۆلیسترۆڵ وەك ژمارەی نهێنیت
وەرگێڕانی: شایی یاسین
خەوتن و ئارامی تەندروستبوون
زێوار ئەحمەد
سیستەمی ئابووری هەرێمی كوردستان
ئابووری هەرێم نێچیرێكی باشی ئابوورییە دەرەكییەكانە
سەردار عەزیز
چەمکی ئازادی لە هزری حوکمڕانی کوردیدا
سیروان مەحمود
ئابوری سلێمانی‌و مەترسی هەرەسهێنان
هونەر تۆفیق
هزری سیاسی ئەکادیمیا
د.فایەق گوڵپی
کیم جۆن ئون کۆریای باشوری بە جیهێشت بۆ ڤێتنام بە شەمەندەفەر
وەرگێرانی:شادیار هۆشیار
خۆشەویستی کۆن و نوێ
شانیا بورهان
بۆچی ئەو پیاوانەی کە توانای ٤٠شناویان هەیە تەندروستی دڵیان باشترە؟
وەرگێڕانی: ڕێژین ئیبراهیم
ئاڵاو نیشتمانپەروەری
وەرگێڕانی: بژار ئاوات
‎چی بخورێت پێش ڕاهێنانكردن
وەرگێڕانی: سەفین سەعید
چۆن موزیک دەتوانێت لە هەست و ڕەفتاری مرۆڤدا گۆڕانکاری بکات؟
وەرگێڕانی:ڕێبەر عەبدووڵڵا
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010