عەبدولڵا حەسەنی میكایەڵی
شاعیرێكی گومناو
ئا/ ساڵەح هەلاج

هەرجارێ‌ و لەهەر لایەكەوە مەنزڵمان دەكەوێتە ناو گوڵزاری ئەدەبی پێشوومانەوە, كەسانێكی گومناو یان كەمتر ناسراو دێنەسەر رێگامان, بە قسە و گوفتاری شیرینی كۆمەڵێ‌ یادگاری خۆیمان بەگوێدادەچرپێنی, وەك ئەوەی گلەییمانلێدەكات بەوەی ئەومان فەرامۆشكردووە, گەر بۆمانبلوێ‌ و هەندێكی كەم خۆمانی پێوەخەریكبكەین بە سەدان شاعیر و دانا لە گشت كونج و سوچێكی ئەم نیشتمانە چاوەڕوانی وەفا و دڵسۆزی ئێمەیە.. (عەبدوڵڵا حەسەنی میكایەڵی) خەڵكی شاری هەڵەبجە و ئامۆزای (مەولانا خالیدی نەقشبەندی) بووە, ساڵی 1316 كۆچی بەرانبەر بە ساڵی 1898 زایینی, كۆچیدواییكردووە. ئەمە هەموو زانیارییەكە دەربارەی ژیان و مردنی كە لەلایەن مێژووەوە بۆمانمابێتەوە. ئەوەی تەنها پشتیپێدەبەسترێ‌ (مێژووی ئەدەبی كوردی, خوالێیخۆشبێ‌ عەلائەدین سجادی لە بەشی باخی شاعیراندا لە لاپەڕە (589)و زنجیرەی (110) دەڵێت: عەبدوڵڵا حەسەن مكایڵی 1838- 1896 واتە ساڵی 1838 لەدایكبووە و ساڵی 1896 كۆچیدواییكردووە. بەم ئەژمارە بێت نزیكەی 58 ساڵ ژیاوە, وەكو وتراوە خۆشەویستی ئەحمەد بەگی كۆماسی و مەولەوی بووە, بەپێی ژیاننامەی هەرسێكیان لە یەك سەردەمدا ژیاون بەجودایی كەمێك تەمەن, (ئەحمەد بەگی كۆماسی) ساڵی 1793 زایینی لەدایكبووە و ساڵی 1876كۆچی دوای كردووە, و (مەولەوی) ساڵی 1806 زایینی لەدایكبووە و ساڵی 1882 كۆچیدواییكردووە. (عەبدوڵڵا حەسەن) ساڵی 1838 زایینی لەدایكبووە و ساڵی 1896كۆچیدواییكردووە. لە گەڕان و پشكنینی ئەو سەرچاوانەی بەردەستمان هەندێكیان دەخەینەڕوو: - نەجمەدین مەلا, لە كوشكۆڵی (سۆزی نیشتمان) لاپەڕە (230)دا دەڵێت: عەبدوڵڵا حەسەن ئامۆزای (مەولانا خالد)ە قودیسەسیڕوهو, لە ژیانی خۆیدا هیچی نەخوێندووە كەچی شاعیرێكە دەتوانین بڵێین لەهەموو شاعیرەكان فەسیحتر و بەلیغترە و شیرین گوفتارترە, ساڵی 1316ه. لە هەڵەبجە بەڕەحمەتچووە, قەسیدەیەكی دەربارەی (هاوار)ییەكانی كاكەیی وتووە, جارێك شێخ رەزای تاڵەبانی دێتە هەڵەبجە قەسیدەكەی ئەوی بۆ دەخوێننەوە, دەڵی بەخوا بمزانیایە ئەو ئەم قەسیدەیە دەڵێ‌ من ئەو قەسیدەی خۆم نەدەوت. لە سۆزی نیشتماندا نەجمەدین مەلا شیعری (جەیرانی هەردە و گازندە)كەی بڵاوكردووەتەوە. - دیسان نەجمەدین مەلا لە كەشكۆڵی (مینای شكستە) لاپەڕە (202)دا دەڵێت:َ (عەبدوڵڵا حەسەن) لە عەشیرەتی نەورۆڵی و خەڵكی گوندێكی شارەزووە و هاو عەسر و هاودەمی مەلەوییە, شاعیرێكی فیتری و نەخوێندەوارە, مەولەوی زۆری خۆشدەویست مەسلەكێكی فەلسەفی بەرزی بوو, عومری خۆی بە باخەوانی و فەقیری رابوارد لە هەڵەبجە وەفاتیكردووە, لە (مینای شكستە)دا دوو پارچە شیعری بڵاوكردووەتەوە, یەكەمیان شیعری گازندە و ئەویتریان بۆ قائیمقامەكەی هەڵەبجە. - لە كتێبی گوڵدەستەی شعرای هاوعەسرم, عەلی كەمال باپیر, لاپەڕە (46)دا دەڵێت: عەبدوڵڵا حەسەن لە خێڵی جاف و تیرەی مكایەلییە دوایی هاتووە لە هەڵەبجە دانیشتووە, ئامۆزای مەولانا خالید شارەزوورییە و لەژیانیدا هیچی نەخوێندووە كەچی شاعیرێكە دەتوانین بڵێین لەهەموو شاعیرەكان شیعرەكانی راستر و شیرین گوفتارترە, هەتا (شێخ رەزای تاڵەبانی) شیعرەكانی ئەوی پەسەندكردووە لە ساڵی 1316ی لە هەڵەبجە وەفاتیكردووە و قەسیدەیەكی دەربارەی هاوڕییەكانی كاكەیی وتووە, ساڵێ‌ شێخ رەزا دێتە هەڵەبجە قەسیدەكەی ئەوی بۆ دەخوێننەوە دەڵێ‌: بەخوا بمزانیایە ئەو ئەم قەسیدەیەی وتووە، من ئەو قەسیدەیەی خۆم نەدەگوت. - مامۆستا محەممەدی مەلا كەریم لە پاشكۆی عێراق ژمارە (26) مایسی 1979لاپەڕە (13) سێ‌ پارچە شیعری عەبدوڵڵا حەسەنی بڵاوكردووەتەوە, لەپێشەكییەكەدا دەڵێت: عەبدوڵڵا حەسەن شاعیرێكی كوردە (ئەمین زەكی بەگ) لە مێژووی كورد و كوردستانەكەیدا ناویهێناوە، بەڵام هیچی لەبارەوە نەنووسیوە, بە نیشانەی ئەوەدا كە ئەم پارچە شیعرانەی لە ساڵی 1294ی هیجری 1877 زایینیدا نووسراوەتەوە, لایكەمی لە ساڵە پێشینەكانیدا وادیارە خەڵكی ناوچەی (قوبادی)و (باوەجانی)و (مایدەشت)و ئەوناوانە بووبێ‌ بە نیشانەی ناوهێنانی (خاڵۆ) ناوێكدا لەم شیعرانەدا, دوورنییە بۆ (ئەحمەد بەگی كۆماسی) نووسیبێ‌ كە بە (خاڵۆی كۆماسی) بەناوبانگە. ئەم سێ‌ پارچە شیعرەیم لە كەشكۆڵێكی كتێبخانەی مامۆستا شێخ محەممەدی خاڵدا دی بەباشمزانی بیاننووسمەوە و بڵاویانبكەمە. لە كۆتایی كەشكۆڵەدا هاتووە و دەڵێت: "كەلامی عەبدوڵڵا حەسەن تەواوبوو, لە مانگی سەفەردا, رۆژی یەكشەممە, كاتی بەدبەختی و كەنارگیری و ئاوارەیی جوانڕۆ. كاتب (مارف حەمە سەفەر)".. بەپێی لێكدانەوەمان ئەو كاتەی (مارفی حەمە سەفەر) كەشكۆڵەكەی نووسیوەتەوە, هێشتا (عەبدوڵڵا حەسەن) لەژیاندا بووە. - لە بەرگی دووەمی كتێبی (كەشكۆڵی كەلەپووری ئەدەبی) لاپەڕە (190)دا مامۆستا محەممەد عەلی قەرەداغی دەڵێت: عەبدوڵڵا حەسەن لە ئێڵی جاف و لە تیرەی مكایەڵییە, ئامۆزای مەولانا خالدە, لەتەك مەولەویدا هاودەور و هاودەم بووە, ژیانی خۆی بە كشتوكاڵ و باخەوانی لەهەڵەبجەدا بەسەربردووە, لەژیانیا هیچی نەخوێندووە و نەخوێندەواربووە. لەگەڵ ئەوەیشدا بەرانبەر بە شاعیرە زانا و بەرزەكانی كوردستان لە تای ترازوودا وەستاوە. لەشیعردا گەڵێك رێگای گرتووە وەكو: دڵخوازی, هەجو, گاڵتەوگەپ و لە فەلسەفەیش دواوە, ساڵی 1316ه لە هەڵەبجە كۆچیدواییكردووە. - ئەوەی بەلای منەوە گومانە سەرچاوەكان ئاماژە بەوەدەدەن كە عەبدوڵڵا حەسەن كەسێكی نەخوێنەواربووە, بەڵام ئەو زمانە شیعرییەی ئەو بەكاریهێناوە هیچكات زمانی كەسێكی نەخوێنەوارنەبووە و من دەڵێم خوێنەواری هەبووە، بەڵام سەرجەم قۆناغەكانی حوجرەی تەواونەكردووە. عەبدوڵڵا حەسەن لەلای بەگزادەی جافەكان بە (مام عەبدوڵڵای پشتماڵە) ناسراوە, هەڵبەتە پشتماڵە ئەو تیرانە بوون كە هەمیشە نزیكی دەوروبەری رەشماڵی بەگزادەكان بوون, شاعیر دۆستێكی نزیكی حەمە پاشا بووە, زۆر هاوڵ و هاوسەفەریكردووە, لەپاش كوشتنی حەمە پاشا شیننامەیەكی بۆ نووسیووە و دەڵێت: شینی حەمە پاشا(1) فەلەك نەمەندەن, فەلەك نەمەندەن شەوق و شای و زەوق دنیا نەمەندەن بایەقوش نەغمەی وێرانە شودەن مەرگ ئیسرافیل نەفخسوور كەردەن شاهنشای عادل پاشای جاف كوشتەن ئەی دنیا وەنیل قەڵاخی كەردەن حەسرەت برد نەدڵ پەرێی زاڵا خاك كەردەن وەسەر سیاماڵا خانی سەرحەددار سەرحەدنشین بی دەماغیش جە بورج خاقانی چین بی خانی سەرحەددار جەلای تۆ نەبی خۆفیش لە سوپای سەلیم تورك نەبی شاهنشای ئێران مەسڵەحەت كەردەن سەرحەد ئێران وەتۆ سوپەردەن خەڵاتی شـاهـی تۆ بگــرە لە دۆش چوون جاری جاران خوسرەوی لاڵپۆش حەیفەنەن پەی شەوكەت حەسرەت پەناهی پەی رۆژ و بەیان سەڵتەنەت شاهـــی واتـــم شــازادەی شكســـتەی زامــــان وادەی خـەونــییەن ئامان ســەدئامــان وات ئەی فرزەنــد شێـــرانی جەنــگی فریادڕەسیم كەن لە وەختی تەنـگی لەڕووی رەحــمــییەت بــوانامــــەوە لەدەســــت دوژمــن بــسانامـــــەوە دا وەڕانـــیدا پەرییــەی بێكەســی ســەرنیا لەتۆی خەوی خامۆشـــــی. جەیرانی هەردە(2) جەیرانی هەردە, جەیرانی هەردە وەلەدەی خەتا وەتەن گوم كەردە دەلیلی رەمكێش غەزاڵانی چین سەییادی سەر كۆی سەربەرزان نشین موشك ناف لە عەتر مایەی عەتتاران دەماغ لە هەوای بەرزە دیاران ستارەی زوحەل فیتنەی زەمانە جەلادی خوێنڕێژ خوێش و بێگانە دڵەی عاشقان قیمەی كەباب كەر كوشندەی (خوسرەو), (شێرۆ) بەدناوكەر بنج و بنچینەی (هورمز) تەواوكەر توخوا ئازیری زوڵفان عەنبەرین گوێبدە وەحەرف بوندەی كەمترین باسەد بار مەعشوق بانووی شیرین خاسەی جەللادی پڕ خەشم و قین بێ‌ باڵا بنوێنە بەتەرتیبەوە بە خەندەی لەعلی سەرەندیبەوە بنوێنە مینای جەمینت یەكدەم بە وێنەی جامی جیهاننومای جەم بۆ پەروانەكەی شەیدای شەوقی شەم رووتدەرخە لەتۆی عەرەقچین كەمكەم بە جیلوەی چاوت شۆخی دیدەمەست رازیم بە حوكمی رۆژەكەی ئەلەست باماچكەم خاڵت بەحیجابەوە وەك بەردی گۆشەی بینای كابەوە بنۆشم شەربەت لە لێوت بێخەم فەرزە دەمتەڕكا حەجاج وەزەمزەم. ئەم شیعرە لە لاپەڕە (517) مێژووی ناودارانی كورد, دانانی بابە شێخ مەردۆخی رۆحانی (شێوا) وەرگێڕانی بۆ كوردی ماجد مەردۆخ رۆحانی و بڵاوكردنەوەی ئەكادیمیای كوردی ساڵی چاپ 2011 هەولیر, بڵاوكراوەتەوە تەنها لە دێڕی 10دا ئەم دێڕە بەمشێوە هاتووە: (چای بێژەن نە جای ئەفراسیاب كەر). جەمین جامی جەم (شیرین) پەروێز ئاهوی سەحرای دڵ قیامەت ئاخێز سەر دەلیلەی رەم غەزاڵانی چین چنووری كاوان زوڵف عەنبەرین شەوبۆیی وەشبۆی وەشلەنجەی پای تاف چراخی وەسۆز سیاماڵ جاف بەو سفیدەی روخ شەمس نوماوە بەو تاری زوڵفی دەیجور ئاساوە بەو باڵای ئاڵای چون سەروی رەوان بەو قەوسی ئەبرۆی تەسویری مانی دینی عاشقان ئاسن مسانی. *** عەبدوڵڵا حەسەن بە شیعرەكانیدا بەوە ناسراوە كە شاعیرێكی زبردەست بووە, شیعری هەجوی زۆری هەیە, لەم شیعرەدا رەنگە هەندێكی لێقرتابێ‌, هەجوی كاربەدەستێكی عوسمانی دەكات لە مینای شكستەدا دەڵێت قایمقامی هەڵەبجە بووە هەڵبەتە ئەم شیعرە لە چەندین شوێندا نووسراوە و جیاوازی لەنێوان كورت و درێژی و شێوە زارەكەدا هەیە، بەڵام ئەم شێعرە كۆی هەموویانە و لە كەشكۆڵی كەلەپووری ئەدەبی كوردی بەرگی حەوتەم وایتووە و دەڵێت: وەمزانی ئاغا هەوای باغییە(3) نەم زانام هەوای سیكە جاغییە وەسیك سیای سۆغان سەرەوە دەماغ وەهەوای ماچە وەرەوە أولن باغوان نردە اروادم دونن بوقت بوردە سیكردم كەر كە ئەیزانی ئاغا چەباسە واتش ئەو هات بانەچێت خاسە وەقایدەی قانوون ئووسوڵ كەری كەر وەقەوچەقەوچ خۆی خستەبەری كەمێ‌ سەر بۆزەی حەربەی بۆ نمدا كێشا وەجەستەی خاتوو یەكسمدا ئاغا نەو دەمدا خەیلێ‌ دڵشادبی سەد پایە بڵندتر مەكەی قوبادبی چمان كە فەرمان فەتح وەندەوە (قارس)ی لە دەست عەرووس سەندەوە ئەر ئاغا وەی تەور بمێنێتەوە (سیواس تەپۆڵە)یش ئەسێنێتەوە. ئەم شیعرە بە دوو شێوە بڵاوكراوەتەوە, ئیتر نازانین هۆی ئەم كەم و زیادەیە چیبووە, چی مەبەستێكیش بووە, ئێمە هەردوو شیعرەكە بڵاودەكەینەوە بە هیوام بەسوودبێت. لە بەرگی حەوتەمی كەشكۆڵی كەلەپووری ئەدەبی كوردی لاپەڕە (262) مامۆستا قەرەداغیدا هاتووە: (پێشتر سێ‌ بەیتم لەم شیعرە بڵاوكردووەتەوە, بەڵام ئەم پارچە – وەك دەبینی نۆبەیتە و لێرەدا دیاریكراوە كە بۆ (داود ئەفەندی) نووسراوە هەرچەند نازانم داود ئەفەندی كێیە. مەبەستی مامۆستا كەشكۆڵی كەلەپووری ئەدەبی كوردی بەرگی دووەم)ە دیارە مامۆستا بۆ بەرگی دووەم سوودی لە كەشكۆڵی (مینای شكستە)ی نەجمەدین مەلا وەرگرتووە, چونكە لە مینای شكستە لەدوادێڕیدا دەڵێت: "سیواس تەپۆڵەش ئەسێنێتەوە". بەڵام لە كەشكۆڵی بەرگی حەوتەمدا نووسراوە" سیاس تەپۆڵەیش ئەسێنێتەوە". لە كەشكۆڵی (مینای شكستە)ی خوالێخۆشبوو نەجمەدین مەلا ئەم شیعرە بەمشێوە هاتووە. واتە لە شوێنی (سێواس) نووسراوە لە كەشكۆڵی كەلەپووری ئەدەبی كوردی (سیاس) نووسراوە. بەپێی شێعرەكە وادەردەكەوێ‌ لەوڕۆژگارەدا ناوچەی (قارس و سێواس و تەپۆڵە) كە سێ ناوچەی سنووری قەڵەمڕەوی عوسمانییەكان بووە و لەلایەن روسەكانەوە داگیركراوە, عەبدوڵڵا حەسەن هەڵوێستەدەكات, جەنابی كاربەدەستی عوسمانی لە هەڵەبجە بەوكارەی واتە جوتبوونی لەگەڵ كەرەكە, خۆی بە پاڵەوانێك هاتووەتە پێشچاو, كە ناوچەی (قارس و سێواس و تەپۆڵە)ی لە روسەكان سەندبێتەوە و فەتحێكی گەورەی كردووە, ئەوەی بەرگی حەوتەم (9) بەیتە و ئەوەی بەرگی دووەمی كەشكۆڵی كەلەپووری ئەدەبی كوردی, وەك لە مینای شكستەدا (3) بەیتە. دەمزامی ئاغا هەوای باغی هەس نەمزانی تەمای سیكە جاخی هەس سووری سەرخڕی كەمی بۆنمدا كوتای وەژێر كلك خاتو یەكسمدا ئەگەر هەر وەها بمێنینەوە (سێواس تەپۆڵە)ش ئەسێنێتەوە دەلیل دەلیل لەیل نەدیت, دەلیل لەیل نەدیت فەسڵێ‌ تۆ ئامای تۆ خوا لەیل نەدیت ساحێب شەرت و شون وەفا و مەیل نەدیت دڵسۆزی مەجنون كۆی دوجەیل نەدیت هومەیلای پەری سەنگین سام نەدیت قیبلەی عاشقان گوڵەندام نەدیت دەستە كڵافان زوڵفی دێز نەدیت شیرین نازدار شای پەروێز نەدیت ئەو سەرو ئازاد سایەدار نەدیت ساحیب عیشوە و ناز لەنجەولار نەدیت گیسۆ قەڵاخێ‌ شەدەلار نەدیت شەوق شێوەخاس شەم رەفتار نەدیت دیدەمەست ناز پڕخومار نەدیت نیم نیگا چون باز رۆی شكار نەدیت نازار ئازیز نە باوان نەدیت سپی بگ نەڕووی شەتاوان نەدیت ئاهوەكەی خوتەن تاریای گەل نەدیت رەوێڵەی رەمكێش (چرانكل) نەدیت باڵا چون بەیداخ سەر بەرزان نەدیت زوڵف چون بەرەزای قەڵوەزان نەدیت فریشتەی بێعەیب میرەماڵ نەدیت شەمع پەروانەی پەڕزووخاڵ نەدیت زەوق زیندەگی بیساتم نەدیت باعس مەنندەی حەیاتم نەدیت سا توخودا دەلیل شۆ وەلاشەوە رۆخ ماڵە وەخاك گەردی پاشەوە سوجدەبەر نەڕووی خاڵانش خەیلێ‌ داد و ئەحواڵم عەرزكەر وەلەیلێ‌ واچە: مەجنونت وەداخی تۆوە ها وەختەن بنیۆ سەر وەگڵكۆوە تواناش نیەن بدیۆ وەكەسدا هانە غەرغەرەی ئاخر نەفەسدا بەڵ بدیۆ وەڕووی ئیلتیقاتەوە مەسیحا ئاسا ئیحیامكاتەوە (عەبدوڵڵا) وەی رۆ رۆی مەماتەوە ریشەی ئەرواحیش تۆ كێشاتەوە. لە ناوەڕۆكی ئەم شیعرەدا دیارە بۆ دۆستێكی خۆشەویستی خۆی وتووە و بە خاڵۆ ناویبردووە. هاوە نێشەوە(4) هاوە ئێشەوە, هاوە ئێشەوە دڵە پەی تۆ –خاڵۆ – هاوە ئێشەوە هاوە ئێش گاز ریشە كێشەوە بۆی دوود دۆزەخ مەیۆ لێشەوە یەكجار نەتاسەت گلاراوشەن بڵێسەی ئاهیر تەوەن تاوشەن داد ئەحواڵت شنەفتم وەگۆش وێنەی حاڵداران ئەمن شیم نەگۆش نەزانام وەی تەور مەسی زامانی شەیدای شێوەی حاڵ نەو نەمامانی لێَوەی لەبی لاڵ لەیلێ‌ نازانی شێت شەیدای عەشق شیرین رازانی دڵ وەمەیلی كێ‌ مەدەرۆت بازی پێكیای خەدەنگ كام تیرئەندازانی وەنیم نیگای ناز كێ‌ مەدهۆشەنی چون بەهرام پەی كێ‌ سیاپۆشەنی پەی كێ‌ های نەتۆی لۆنگ مەجنوونی چون فەرهاد پەی كێ‌ كەلوەلای هوونی زامانت وەنێش نیگای كێ‌ خەستەن زوننارت پەی دین كام تەرسا بەستەن سا توخوا خاڵۆ وێت نەدەر وەخەم ساتۆیش چون وەلی پەروانەكەی شەم هەر كەرس نە سەودای عەشق یار نەبۆ وەتیر عەشقش دڵ ئەفگار نەبۆ دەرونش وەنێش مەودای خار نەبۆ پەیكانان نەتۆی جەرگیش كار نەبۆ چون فەرهاد نەدا وێش وەتاشەدا تافەی هون نەیۆ وەسەر لاشەدا قەڵوەزە نەكا هۆن نەزامانش گۆڵاو نەوە نێو هۆن نەزاماش نەناڵۆ وەئێش زام تێشەوە یا دۆس نەوا چۆ بەو گشت ئێشەوە نەیۆ پەی شینش بانووی شای پەروێز نەكەنۆ چین چین كۆی كڵافەی دێز گیان تەسلیم نەبۆ نە عشق دڵبەر چەنی مەویەرۆ نەسارای مەحشەر خاڵۆ عەبدوڵڵا ئیدەن تەدبیرش وێت كەر وەنیشان پەیكان تیرش بەڵ نەسایەی شەوق جەماڵ لەیلێ‌ دۆزەخ نەدەرۆ ئازارت خەیلێ‌ هەركەس كوشتەی ناز نیگای یارانەن نەجوملەی شەهید ئیمان دارانەن مەپرسەن نەڕای رەویەی دڵداری پێچ مەدۆ چەنی زامان كاری. عەبدوڵڵا حەسەن هاوتەمەنی مەولەوی تاوەگۆزی و ئەحمەد بەگی كۆماسی بووە, بە هەردووكیانی وتووە خاڵۆ, یان هەروابووە دەستەواژەی خاڵۆی زۆرتر بەكارهێناوە, لە شیعریتریدا كە بۆ كەسانیكەی وتووە ئەو دەستەواژەیەی بەكارهێناوە و هەردوكیشیان شاعیر بوونە, ئیتر نازانین ئەو خاڵۆیە كامیانە یان كەسێكیتر بووە بە خاڵۆ ناویبردووە و لەم شیعرەدا وەڵامی نامەكەی داوەتەوە. جەوابی عەبدوڵڵا حەسەن دەروون نەخەم كەیل, دەروون نەخەم كەیل(5) خاڵۆ خاتر خار دەروون نەخەم كەیل پێكیای تیر عەشق نیگای ناز لەیل قەیس پای كاوان دێوانەی دوجەیل رشتەی موحیبەت یاران نەگەردن قامەت چون كەمان پەی خەم خەم كەردەن مالووم بی لەلام نەزم نامەت پەشێوی ئەحواڵ, سەختی زامەكەت وەتاقیق زانام ئینە ئەو دەردەن فەرهاد ئاوارەی بێستوون كەردەن مەجنوون وێڵ كەرد وەدوجەیلەوە مەسۆچیا وەعەشق تاسەی لەیلەوە سەنعان وەسككەی سفیدوارەوە سەرتاپا قەید بی وەزوننارەوە تازە پێت یاوا ئێش دەرد دڵ نە شنەفتەنی ناڵەی فوغان بولبول سەحەر مەخێزیۆ داخ وەدڵەوە مونتەزیر وەبۆی عەتر گوڵەوە پەیاپەی مەدۆ وێش وەچڵەدا مەوانۆ وەڕووی سەفحەی گوڵەوە توێش هەر ئەو دەرد دڵ زام كاریتەن ئەی ئێش دەروون ئەی سەختی زامە دەوایەش وەعەتر لیمۆی شەمامە ئەی دانە گەوهەر خاسەی شاهانە پەی چێش نیهان بۆ نەتۆی خەزانە شیرینی شەمام شای سەوسەن خاڵان مەنشوورەن چون شەم نەسیاماڵان باڵاش مەنمانۆ لە بەرزە ماڵان مەگریۆ چون شەمع شەو چرای خانان (عەبدوڵڵا) دنیاش تەجرەبە كەردەن خەیلێ‌ كەس وەنێش دەرد دڵ مەردەن ئینشاڵڵا خاڵۆ دنیاش وەكامەن چونكە نە سایەی شێوەی شەمامەن. میرزام(6) میرزام حۆرێ‌ دیم, میرزام حۆرێ‌ دیم ئارۆ نە جایێ‌ عەجەب حۆرێ‌ دیم حۆر ریزوانی نەو زهوورێ‌ دیم سەرتاپا بێعەیب بێقسوورێ‌ دیم ساحێبی عیشوە و لەنجە لارێ‌ دیم لەیلێ‌ عامری وەفادارێ‌ دیم نازكی نەوخێز نازەنینێ‌ دیم نازدار باوان مەهجەمینێ‌ دیم تازە ئارایش زوڵف خاڵش بی ئیرادەی سەفەر چەمچەماڵش بی شەیدای دەماخ بەرز شای گەردن بێگەرد نیگای چون ئاهو دەلیلەی دەرد چون باز تەوار جلغو نەگەردەن ئاخۆ ئیرادەی قەتڵ كێش كەردەن قاتڵ فەرهاد شازادەی چینەن سەر پەنجەش وەهوون خوسرەو رەنگینەن لۆنگی عەبداڵی وەمەجنوون پۆشا زەهر هەلای هیل وەنەوفڵ نۆشا وەڕووی نازەوە دیا پێمەدا ها بیم وەقەقنەس نەجای وێمەدا فبدات بام ئازیز وەنیگاتەوە وە شوعلەی خورشید سەر گۆناتەوە وەی ئیعجاز یەدد بەیزاتەوە وەسۆز و سەدای مەسیحاتەوە دڵ خەستەن كەفتەن هاوەلاتەوە مەناڵۆ وەدەرد سەكەراتەوە هەتا زیندەبام وەحەیاتەوە دڵ فاریغ نیەن وەسەوداتەوە شەوقی شكفتەی خونچەی دەهانی مە كورەی گەوهەر خاسەی خاقانی ئەی بڵێسەی بەرق صەفحەی پێشانی من گەردن وەقەیس مەجنوون سانی سەوزەی خاتر تەڕ دیدە قەترانی یاشا هەر نە دەور دنیا بمانی (عەبدوڵڵا) نە داخ حۆر ڕچوانی وەختەن چون فەرهاد وێش كەرۆ فانی وێشكەردەن زوهور(7) وێش كەردەن زوهور, وێشكەردەن زوهور شەخسی ئەو سەراو وێش كەردەن زوهور شەوق پێشانیش نمانا نە دوور چۆن شەمسی خاوەر نەتۆی پەردەی هوور حەنایی زوڵفان سەر گۆنای مەنشوور مەر باڵی بەیداخ سوپای سەلم و توور كۆرپە حەیوە چان قەترانی دەیجوور چون سوپای ئێران توركان كەرد خاپوور نیمچە خەدەنگان زەهرالووی شەڕ جوور مەر ئێشی پەیكان سەر پەنجەی تەیموور نیم نیگای دیدەی سێوەنگی مەخموور مەسەن وە سورمەی سوبحانی كۆی گور دەهەن پیاڵەی مەیخانەی پڕ شوور كەیلەن نە بادەی شەرابەن تەهوور خاڵ نەقش چینی خاقانی فەخفوور مەر تەختەی نەققاش قەڵەمی شاپوور سفیدەیی سككەی سافی سەر وەموور نەرمتەر لە تووك سافتەر لە بلوور ناف تەلیسم گەنج دەربەستەی لاهوور ئەسكەندەر نە قەعر دەریا سەند وەزۆر ئەو بە شێوەی خاص ڕشتەی حەقەوە بەو ورشەی گۆنای گوڵ زەمەقەوە نیشتەن نەتۆی تاق وەش مەزاقەوە سەرتاپا وە بەرگ تورمە و تاقەوە دەستەی زوڵف دێز كەردەن وە سەیوان چون شیرین نە تاق كیسرای نەوشێروان دەست بەرد تۆی شەدە كێشا بە بەردا هۆر ئاسا وە رووی شەمس و قەمەردا چون بریقەی بەرق ئاما لە دەردا ئاگر وەیانەی عاشقان بەردا بە و لەنجەلارەی شیرین ئاساوە قەدەم بەرد وەپشت شەودێز شاوە مەخرامی وەناز مەشی وەڕاوە فەرهاد كەرد وەتووش تاقی (گەڕا)وە بەس بە نیگای ناز بدیە وەلاوە شێرۆ هاوە قەست كوشتن شاوە شیرین وەنیگای سای تەوارەوە (عەبدوڵڵا) وەئێش جەرگ یارەوە. شیرین جام جەم شیرین جام جەم, شیرین جام جەم(8) توخوا بەس بدەر جەلای جام جەم وەباڵای نەمام بێعەیبەت قەسەم شەوقت لە شوعلەی ئافتاب نییەن كەم چون خورشید نە بورج چەرخ چوارەمین شەوقت دا نەڕووی سەما و سەرزەمین هەر وەخت جەمینت بدەری جەلا مەویت وەباعیس هوون كەلوەلا وەنیم نیگای ناز ئیشارەت عەینەن دنیات كەرد وەڕووی كەلوەلای حسەین موژەت چون پەیكان موهەیای سفتەن كەمەرت پەی هوون عاشقان بەستەن وەی زوڵف سیای سەهمناكەوە چون ماران وەدۆش شای زوحاكەوە كێت غەڵتان نەكەرد وە ڕووی خاكەوە جەرگ كێت نەدا وەناواكەوە وەی شێوەی تەرتیب نازەنینەوە (ویكچی) گۆشەی عەرق چینەوە. تەڵقینی هاواری(9) أیها الحمار, أیها الحمار ئەی بەنی نەسیر أیها الحمار ئیخڵاسی بارگەی (باوەیادگار) كەلبی ئاسانەی (دایە ریزوار) نەتیجەی قەدیم قەومان هاوار قنیات وەبۆی تەرس خووگان مردار لە شەش ماڵە تاك دێ‌ دەرەتۆی توخمی خوانكی ماڵ لە شنروێ‌ وەتاقیق بزان ئیستە مەردنی تەشریفت وەقەور دۆزەخ بەردنی گۆش دەر وەسەدای لەفز تەڵقینت وەئاداب دەتوار ئەركان دینت لە وەقت سوئال مەنكەر نەكیر رەویەی دینداری وێت نەشۆ نە ویر نە ترسی لە سام گورز ئاگرین وەقەول قەدیم یاران وەدین ئەپرسن: ئومەت كام پێغەمەری (ئیبن قبیتیت) یا جووی خەیبەری شیعەیت یاسوونی یا خۆ نەسرانی یا بەنی یەهوود مووسای عیمرانی بەنی سامیریت یا خۆ مەجووسی یا قەوم یەزید شەیتان پەرسی هیچ خەوفت نەبۆ نە ترسی لێشان هەرچی مەپرسان بواچە پێشان واچە: لە یاران مووچە بەشكەرم لە پێغەمەران گشت بێ‌ خەبەرم دین نەسیریم ئیختیار كەردەن سوجدە وەدووكان داوودم بەردەن مونكیر سەدای بانگ روسوڵ ویم مونتەزیر وەدەنگ قۆڕەی گاهووڵ ویم مەر نابەڵەدی ! وێت نمەزانی (قەڵای زنجیری)م ئەسڵم (قەڵخانی) تا كیتاب شەڕ شەیتانیم وانان ئاداب و دەتوار نەسیریم زانان دیارەن نیشانەی پڕی سوێڵم نەسیری زادەی موڵك (سەرپێڵ)م لەو ساوە جە بنەگ (ئادا)ی وێم بیەن هێمان رووخسارم ئاوش نەدیەن لە ئیبتیدای عورمر تا وادەی مەوتم شەو و ڕۆ چەنی سەگەل مەخەوتم وە قەول باگیل (سەید براكە) گۆشت رێوی پیسە, گۆشت بەراز پاكە منیچ وەقسەی باوەڕم كەردەن هەر كەلەوپاچەی خووگانم وەردەن كەلاك خووگان خەستەی كۆی (بێ‌ زەل) كەفتەی هەفت رۆژە پەسەند سەگەل سەد كە پەسەندەی دێڵ و گەماڵ وی لە دەمای هەفت ڕۆژ لە لام حەڵاڵ وی ئیخڵاس بارگەی (سەید رۆسەم) ویم فەڕاش خەڵوەت شەو (جەم جەم) ویم پەی رەواج دین سەید براكە هەر پف پفم وی نەڕووی چراكە .................................................. ................................................... چون شەمع یاران فەرە كەردەنم هەنی نەمەندەن, دەین وەگەردنم وەلەفز شیرین ئێد بواچە و بەس بزان فریشتان فەرمایشتیان هەس تۆ كە بەم نەوعە جەوابت دانۆ ڕازی مبات لێت بێ‌ دەنگ ملانۆ دەك رووسیا بان پەی رەفتارتان پەی دین و مەزهەب پەی دەتوارتان پەی ئیتاعەی ئەمر دین حەقتان پەی خەوف و دەهشەت ڕای دۆزەقتان پەی ئیخڵاس شەرع پێغەمەرتان پەی سەعی تۆشەی ڕۆی مەحشەرتان وە كەردەی شەیتان شووم شەڕ فرۆش كوورەی جەهەننم لێت بیرنە جۆش هانام وەداوود پیرەكەی وێتان لە خەیر بەری ون, شەڕ بێتە رێتان بەری ون لە عەیش (جەنات النعیم) بوسازان وەنار شەرارەی جەحیم وەعەزاب سەخت دۆزەخ بناڵی دین نەسیریت لێ‌ بوێ‌ حاڵی پەند عەبدوڵڵا بمێنەتەوە رەحمەت لەو كەسەی ئەیخوێنێتەوە. پیر قەڵخانی(10) پیر قەڵخانی, پیر قەڵخانی نەجیس ناپاك پیر قەڵخانی لە رەحمەت بەری لوتف رەحمانی داخل وە لەحنەت فیعل شەیتانی بێ‌ خەبەر نەكار كردەی ڕەبانی گومڕای قەوم نوح غەرق تۆفانی وەقامەت قەوی وێنەی قەوم عاد وەقەهر و غەزەب بەباد بین و یاد مەغز كەللەی سەر یەكانەی كڕین پف لە چرا كەر دایكی خۆ تڕین وەها مەنشووری لە هەموو لایی نەجیسولعەینی دەباغت نایی ئەر باوەڕت هەن وەحەرف بەندە لادێ‌ گۆش بدە وەی گشت سەوگەندە بە دین باگل پڕ فێڵ و فەنت بە كردەوەی بەد شەیتان پەسەندت وەكەلەی یاران جەی وەر تەرینت ئابا و ئەجداد كەلب وەرینت وەتیسك مردار ساق سوێڵت وەی نەجاسەت خڕەی كەمێڵت وەتەرس خووگان وەسككەی نوسەیر وەپۆپ ڕێزوار عاقیبەت ناخێر وەتوول داود وەشەی جەمجەم وەبەند شەواڵ دوێت سەید رۆستەم زەرەرم وە توول داود یاوابۆ پۆخم لە سككەی نوسێری دابۆ نەزانام نە حاڵ حەیات مەندەنی شەواڵ عیسمەت گۆران كەندەنی (بكر) مەرجانەی جادوو وەندەنی ئیختیار لە دەست شەیتان سەندەنی شنەووم ماچان خاس بە دەماخی (خرمە)ی ژنان لە خودا یاخی هەر های نە هەوەس دەماخ جاران سیكت تاوداگە بۆ جەمع یاران ئیرسەكەی قەدیم باوای بی پیرت وریابە حیزە نەچوێ‌ لە بیرت ئەر سەد كە گوناه جای (حق الناس)ە میرات سەگ بۆ سەگ بەچە خاسە بۆ جەمع یاران ژنان دەبن جەم شمارەشان كە وەبێ‌ زیاد وكەم تەقصیر مەكە حەتا مەتاوی هەر وەك خوڕەمەی خێڵ سنجاوی سەر پۆزەی حەربەت گیر بكە لێشان بدەن بە سەردا پەی بەخت وێشان بڵا بمانی تۆ لەو ناوەدا زەڕەت بێ‌ چون خەر وەزەهاوەدا *** * هەر وەك مامۆستا قەرەداغی ئاماژەیپێداوە ئەم شیعرە ناتەواوە.. خاڵۆ(11) خاڵۆ ئەپرسی ئەحواڵی دەردم (شاهۆ) تۆف ئەكات لە ئاهی سەردم هەر ئەوەن خەیاڵ دووری تۆم كەردەن (ساراوەن) لە تاو ئاهی من سەردەن وارگەكەی هامن تا سەركۆی (بازان) نشینگەی یاتاخ نازەنین نازان چونكە مزانین تەوەلای توونم سۆچیان وەئاه گڕەی دەروونم لە تاوی هیجران دەردەكەی كاری (پەراو) شینشەن (بێستوون) زاری دووكەڵی هیجران دنیای بێ‌ بنیاد بێ‌ یەن وەڕووكەش تاقەكەی فەرهاد قەڵوەزی زووخاو دڵەی پڕ لە هوون دەشتەكەی (مایدەشت) كەردەن وەجەیحوون سەیلی ئەسرینم مڕێزۆ وەتاو سەر چەشمەی زمكان كەردەن وە لێڵاو (بەنی گەز) رەنگین هۆنی جەرگمەن (داڵەهۆ) خەریك شینی مەرگمەن هەر ئەوەن ناڵام وەداخ تۆوە (باڵوڵ) عاجز بی وەداڵەهۆوە لەو ساوە لە دین تۆ نائومێدم تاقەكەی (گەڕا) بییەن وەزێدم *** ئەم هەموو تانە و توانجانە لەوەدەچێ‌, گیرمەوكێشمەیەكی شیعری یان نامەگۆڕینەوە لەنێوان عەبدوڵڵا حەسەن و ئاغا رۆستەمی قەڵخانیدا هەبووبێ‌, رەنگە دۆست و هاوڕێی یەكتریش بووبن بۆ گاڵتە و خۆشی ئەم كەینوبەینە كەوتبێتە نێوانیانەوە یان هەر بەڕاستی ناحەز و نەیاری یەكبوونە یان ئەو ململاینێ‌ كۆمەڵایەتییەی نێوان جاف و گۆران كە لەكۆندا هەبووە, هۆیەك بێت بۆ ئەم داشۆرینانەی عەبدوڵڵا حەسەن كە ئاغا رۆستەمی قەڵخانی كردبێتە ئامانج؟! لە شیعری (یاران نەخەمەن)دا دەردەكەوێ‌ عەبدوڵڵا حەسەن تەنها داخی دڵی خۆی بەسەر ئاغا رۆستەمدا رژاندووە, ئەوەتا دەڵێت: دوورە لە مەكان بشۆ وەسەرپێڵ رای شەرت و شورووت دینش كەردەن وێڵ بە لێكدانەوەمان شاعیر تەنها لە گەڵ ئاغا رۆستەمدا ئەم هەجووە شیعرانەی وتووە, وەك پاشتر دەڵێت: كوانێ‌ مووچەبەش باوەیادگاری شەیتان شەرمەندەن نە كردەوكاری لێرەدا دیارە مەبەستی ئاغا رۆستەمە, كە شەیتان لە ئاستی كردارەكانیدا شەرمەندەیە, نەك ئەوەی عەبدوڵڵا حەسەن دژایەتی كاكەییەكانی كردبێ‌, ئەوتا دەڵێت: تۆ وازت لە ئاكارەكانی (باوەیادگار) هێناوە و شەیتانیش شەرمەندە و شەرمەزارە لە كردارەكانت. بە هەزاران ساڵە هاواری و كاكەییەكان لەگەڵ خەڵكی ناوچەكەدا پێكەوەژیاون و دۆستایەتیان هەبووە, بەڵام بەداخەوە هیچ بەڵگەیەكی دروستمان لەبارەی ئەم توندوتێژییانەی شیعرەكانی عەبدوڵڵا حەسەن بەرانبەر ئاغا رۆستەمی قەڵخانی دەستنەكەوت یان وڵامەكانی ئاغا رۆستەم بەرانبەر بە شاعیر, رەنگە ئاغا رۆستەمیش كەمی بە عەبدوڵڵا حەسەن نەكردبێ‌ وەك لە شیعری خواجەی خووگپەرسدا دەڵێت: ئارامت بوێ‌ راوێستە تاوێ‌ فڵتەفڵتی تۆم لێحاڵی ناوێ‌ لە شیعری (هامسەران حەرفێ‌)دا دیسان ئاماژە بەوەدەدات كە ئاغا رۆستەم قسەی بە عەبدوڵڵا حەسەن گوتووە وەكو لەم شیعرەدا دەڵێت: حەرفێ‌ پڕوپووچ بێمایە و سەرفێ‌ دیارە وەكو سەگ لە مانگ دەگەفێ‌ واتە "حەرفەكانت پڕوپووچ بێمایە, وەكو حەپەی سەگە بە مانگ" قسەكانی ئەوی بێماناكردووە و خۆی بە مانگ چواندووە. ئەم شیعرانەی ئەو راستییە دەسەلمێنێ‌ كە شاعیر تەنها لەگەڵ ئاغا رۆستەمدا كێشمەكێشی هەبووە نەك لەگەڵ كاكەیی و هاوارییەكاندا. شاعیر بە چەندین شیعریتری بەردەوامدەبێت لەهەجووەكانیدا بەرانبەر بە ئاغا رۆستەمی قەڵخانی: خواجەی خووگپەرس, خواجای خووگپەرس(12) ... هاواری, خواجەی خووگپەرس هەی لە دین بەری لە خودا نەترس رەفیق شەیتان سەگ و خووگ و خرس كاكەیی خووگخۆر سەگ بەچەی بێدین نوتفەی خوانكی و هاواری نشین حیزە (پیستەكە) پێتاندەوێژێ‌ كاسەت پڕ بووگە, مەكە دەیڕێژێ‌ ئارامت بوێ‌ راوێسە تاوێ‌ فڵتە فڵتی تۆم لێحاڵی ناوێ‌ دینەكەی خوانكی تۆ های لەسەری فەسادی بكەم وەنەوسی كەری سەید براكە رەهبەری دینتان سوێڵی بوڕم بیكوتمە قوینتان تووڵە سەوزەكەی عەسایی دەستان بیوڕمە قوونی هەموو كەستان چەند شیكەی مالۆس, یەكانەی لانی بكەین وەخەیری روحی فڵانی فڵانی كێ‌ بوو كوێخا مستەفا نەسیری مەزەو, دایكی خۆی دەگا كردەی بەدی ئەو لە عالەم ئەو دەر بوو باعیس ئیفساد, مووچەبەشكەر بوو لە خودا نەترس لە دین بەریبوو بۆ جەمعی یاران زۆر موشتەری بوو تەقسیم شواڵ ئەو دەیكرد لێتان ئەغڵەب دایكتان دەوەڕیا پێتان فەسڵی هەڵدەسن بێ‌ درۆ و گەزاف زەڕەزەڕتانە وەك (خرمەْ !) جاف هیچ نیەن وەتەك قەهر خوداوە گشت دایكی خۆتان دەگێن وەپاوە ئێوە كافرن موسایی خاسن مووسایش هەیە خودایش دەناسن گاور قەومێكە لە دین تەوەلا دێژێ‌ خودا حەقە, عیسا روحڵڵا ئێوە نە خودا ناس نە پێغەمەری چوونە سەر قەلی خوانكەی قووندەری ئەگەر خوانكی دینی حەق ئەبوو هەتیو دەیانگا, نەوسیان رەقدەبوو؟َ! بۆ دین خۆتان مچە وەكار بوو كۆڵەكەی دینی (دایە رێزوار) بوو ئارامی نەبوو دایم وەڕێوە (خوانكێ‌)ی دەگا وە(شنروێ‌)وە مورشد كامڵ پیر تەوێڵە دەیفەرموو مچە دینەكەت فێڵە باوەڕی نەكرد, نەچووە دڵی تا تۆپی لەسەر دین باتڵی شیوەن كەوتە ناو قەومی هاواری زەڕەزەڕ لە دەور لاشەی مرداری لاشەی نەجیبی وەخاك سپەردەن وەدین خۆتان تەڵقینی كەردەن وەپێشەی خووگان هەڵوەسن قەوری خەیلێ‌ تووڵی سەوز بنێن لە دەوری چوونكە سەر مەزە و ئاواتەواز بی كراسی قیامەت پۆس بەراز بی نە تان برد وەلای سەید براكە سپەردەن وەدەس خوانكی و كاكە مەردەكەی خوانكی ئاگاداری وێ‌ نەوس كەرەكەم وەمەزاری وێ‌ لە هاوارە كۆن تا دەرە توێ‌ بگەڕێن بەڵكەم ماڵۆسی بوێ‌ گۆشتەكەی بكەن وەگەرمە گۆڕی تەرسەكەی بدەن لە سوێڵی شۆڕی عافو دەكرێ‌ وەقەلی وێتان بەڵام دار شەڕ دەوەڕێ‌ تێتان یاران نەخەمەن یاران نەخەمەن, یاران نەخەمەن(13) قەومان گرد نەفەر پەژارە و خەمەن ماتەمی مەجلیس (شەوی جەمجەم)ە دەمەن یانی تازێیەی سەید رۆستەمەن ئەرواح ناكام شێخ ئەكابیر دوساخە نیەن (وەیل) و (زەمهەریر) گا ئەڵهای ئاهیر عەزاب كەبیر گا موحتاج وەتەوف سەرد زەمهەریر لەوساوە سەید لە دنیا شییەن داخڵ وەقەهر جەهەننەم بییەن خووگان گشت جە لان بێشەیی سەهمناك زیڕەشان یاوا چەرخ ئەفلاك (باركۆڵە) رەنگین نازار خانان وەیەخسیر كەفتەن نە دەرگای یانان خەر خانی پەی شین بەیۆ نە دەردا هەر تەرس خووگان بكا وەسەردا چەن كوللەی خووگان: شیكە و یەكانە وەبێناز مەندەن نە دەور یانە ئاغای سەید رۆستەم وەسەتیش كەردەن قەومان كەڵپەی خووگ بكەن نە گەردن ئەر سەد لە مەودای نەشتەر تیژتەرەن ئەواوش نە تووڵ داود فیشتەرەن یە شەرت مەزهەو ئەو بەدبەختە وی وەخەروار كەڵپەی خووگان كەفتەوی ئیستە نە ئەو زەوق هەردە جارانەن نەزار و تەدبیر جەمع یارانەن یاران پەی روخسەت موعەتەل مەندەن مەر ئاغای سەید سیغەش نەوەندەن نیشانەی نەگبەت خاو لێشان سەندەن ژنگەل شەواڵیان هێمان نەكەندەن چرا باقیەن مگریۆ پەی وێش كۆن ئاغای سەید فووێی كەرۆ لێش تاریك بۆ خاسەن نە دیۆ پێشەدا خاس بوا وەكۆم ئادای وێشەدا گەوران (كرن) قەوم سنجاوی دایم هان نە فكر بەزم بەد ناوی وەخدمەت ئاغای سەید عەرزیانە وادەی مرقوهوڕ كەڵەهەرزیانە وەك تەگە و بەران گشت دەڵەسیاگن واچە: روخسەت, ئەڕا وەسیاگن وەشەرتی فەرقی جوان و پیر نەبۆ با شەیتان لە قەوم وێش دڵگیر نەبۆ گا بزەن بزەن گا دەست بازی بۆ تا شەیتان نە دەس قەومان ڕازی بۆ لایەق بە یۆش بی برای ئەلخەناس بكێشۆ پەی وێش ژنگەل خاس خاس ئەو قەفی سوێڵ قازاخی لوولە چون تیسكی مردار بن كلك توولە داوەری رای دین قەوم گۆرانە لە جەنەت بەری دۆزەخ مەكانە هاوقەول شەیتان لە خودا بێ باكە وامەندەی وەجاخ سەید براكە بەر سمێڵ وە(پیو) بەراز گل نایەك جینس خوانكی هەتیم (كل كا یك!) هەر وەك سامیرە لە خودا نەتەرسا قەومی بەری كرد لە دین موسا ئەمیش ناپاكە و نەجیسە وەك ئەو بت و گۆساڵە پەرستە وەك ئەو گاگا تووڵ سەوز وەیاد مەكەردش وەدایە رێزوار سەوگەند موەردش قەوم (قەبادی) فرەدان سزای هانا كەرد داود نەڕەسی وەلای مەر داود نەسای (دووكان) خەفتە بی یا (رێزوار) لە گوێ‌ كوانگ كەفتە بی تەعریفی ئەكەم, گەزافی نەوێ‌ یەكەی وا نەوێ‌ لە هیچ هوو ڕەوێ‌ تازە نە گێزەر ئاخێز كەردە وێ‌ مەزرەعەی زەهاو یەكسەر وەردە بی چەند وەقت مەكانش هەردەی (بێ‌ زەل) بی وادەی مەتش بی گیر ئەجەل بی بێنە تەماشای ڕوخسار تەڵخی كەوەی گێزەری, یەكانەی تەڵخی دێز ناپەسەند, تاڵە, سیاتار لووت وەك سەرسوڕنای حەشفەی حیمار بەر سمێڵ چون یاڵ یابووی عەجەمی {فوشتە!} دەكا نە دەوری دەمی بڕناخ چون دووكەش دەرگای (مغیری) نەجیستەر نەقار بیخ زەرووری چاو وەك چەوریان سەر دەزگای دۆمی دەمی پیستر و نەكومای كۆمی شێخ قەڵغانی قەڵا زنجیر بی ئەجەل ئاوردەش جێگە تەقدیر بی ئیسم مەنشوور... ... بی پیر كارخانەی شەوی جەمجەم بی وەپەند واتەی رۆزگاران بی هۆسای سەردەستەی جەمع یاران بی فاملیای گۆران ساحێب كەماڵ بی داوەش تەقسیم كۆگای شەواڵ بی چەندجار تەقسیمكەرد شەواڵ رەنگ رەنگ چەند شەوق چرای كەرد وەشەوەزەنگ تەقسیر نەكرد نە بێگانە و خوێش نە دایك نە دوێت نە هام شیرەی وێش هەرچەند وەقیسمەت دەكەوتەبەری بۆی ئەچووەسەر مەزهەوی كەری ئیستە فریشتەی ئیقباڵی چەوتەن قیسمەتی نە زێد (كرن) دووركەوتەن دوورە لە مەكان بشۆ وەسەرپێڵ رای شەرت و شوروت دینش كەردەن وێڵ كوا كەیف و سەفای جاری جارانی؟ بزەن های بزەن جەمع یارانی كوانێ‌ مووچەبەش (باوە یادگار)ی شەیتان شەرمەندەن نە كەردەوكاری كوا كەللەی خووگان خەمیرە (پستە!) تەفیری نییە لە گەڵ گووی (قستە!) كوانی شەحم و لەحم چەمی (زمكان)ی ئەیبردو ئەی خوارد هەتا ئەیتوانی وەك ( قاڵاو) لە سەر كەلاك دەیقڕان بەشی خۆی لە دەم سەگەل دەفڕان مەرد ناقۆڵای ماڵ لە (بیوەنیش)(14) هامسەران حەرفێ‌ هامسەران حەرفێ‌, هامسەران حەرفێ‌ (15) مالووم یەهوودی مواچۆ حەرفێ‌ حەرفێ‌ پڕو پووچ بێ‌ مایە و سەرفێ‌ دیارە وەكو سەگ لە مانگ دەگەفێ‌ باوەڕی نییە وەدین عیسا عیسای مەریەمە ساحێب كلیسا وەدوویەم رەسوول (ختم المرسلین) شای قابەقەوسەین (رب العالمین) كافری بێدین لە ئیمان بەری مونكیری دینی دوو پێغەمەری كەری گوێ‌ لەقی ساق و سم قەوی مانگای گەڵباخی ژێر سك لە زەوی ئەوەند زەلامی لە حەود ئەو دەری مانگای گامێشی؟ یا جنسی كەری *** (بەمبۆ) لە تازیەی جەسەی خەمینم(16) هەواسان وەجۆش سەیلی ئەسرینم هەناسەی سەردم سوب نە سەرحەر زوو كەردەن وە(سەیحوون) تاف قۆرەتوو گڕەی هەناسەی دڵەی ئاهیرین تەمام سوچنا قەسرەكەی شیرین خەمبار و خەمگین دەروون پڕ نە داخ بیم وەسیاسەنگ مەنەی ئاخ داخ خاڵۆ شنەفتت ئەی داد و هانا زانات گەردوون ئەی نەردە شانا سا شەرت بۆ نە زید وێم هاوارەكەم كەلەم وەتێشەی فەرهاد هارەكەم وێم كەڵبەڵاكەم نە پای بێستوون سەرتاپای بەرگم رەنگین كەم وەهوون رەنج سەد ساڵەی وێم وەعەبەس كەم لاشەم وەخۆراك داڵ و كەركەس كەم *** لۆنگی مەجنوونی بكەروون ئەو كۆڵ بگێڵووم چەنی وەحشیان چۆڵ وێنەی كەبووتەر بناڵم بە جۆش تا نەوفەڵ ناڵەم بشنەوۆ وەگۆش وەختێ‌ بوینۆ جەستەی پەشێوم نەزانۆ ئادەم یا سنف دێوم شەرتم بۆ چەنی قەبز عزایل بنۆشم بادەی زەهر هەلایل بپۆشم لیباس شێخ سەنعانی تەرك بۆ لەلام زیكر سوبحانی بڕیۆم لە جەمع تایفە و خوێشان گۆش نەدەم وەدەنگ یا هووی دەروێشان زیننار بپۆشم پەی دین موسا بكێشم جاڕووی فەرش كڵێسا شادی وەشێوەن چەرخ چەمەركەم وەڕووی رەستاخێز یەومەلمەحشەركەم خاڵۆ ئەلوەیلا نەتۆ جیامەن نیشانەی ئاخر یەومەلقیامەن (عەبدوڵڵا) نەوەخت وەعدەی مەردەن لازمە خاڵۆ وەیاد كەردەنش *** خوالێیخۆشبی (عەلی كەمال باپیر) لە كتێبی (گوڵدەستەی شوعەرای هاوعەسرم) لە لاپەڕە (46) لە باسی عەبدوڵڵا حەسەندا دوو شیعری بڵاوكردووەتەوە, یەكەمیان بەناوی (جەیرانی هەردە) ئەویتریان لەشیعرێكیتردا هەرچەند ئەم شیعرە بەچەندین شێوە لەلایەن نووسەرانەوە نووسراوەتەوە كە دەڵێت: خوایە من و تۆ بابێنە حەساو(17) درۆی تیا نییە بەبێ‌ چاووڕاو بیرتە لە ماڵی حوسێن قولی خان چەندیان تێهەڵدام لە سەر یەك دوو نان لەپێما بوایە گەر جووتێ‌ كڵاش دێ‌ دێ‌ ئەگەڕام بۆ چەمچەیە ئاش سێ‌ ساڵ لە سەر یەك رەمەزانم گرت قەت لە ماڵی خۆم ئیفتارم نەكرد عومرم رابوارد بە پەنجا گەیی سایەی ماڵی خۆم دەفعەیێ نەدی بە خەڵكت داوە ماینی محنیەك بە منت نەداوە كڵاشێكی چەك ژێرم خاك ئەكەی سەرم سەنگ ئەكەی ئەمن دەنگ ناكەم دەتۆ دەنگ ئەكەی؟ شێعرێكی هاوشێوەی ئەم شیعرە لەلایەن (مەقامبێژان)ی گەرمیانەوە وتراوە بەتایبەتی مەقامێكی (شكور خەیات) وتراوە كە دەڵێت: مەلان هەی مەلان جەمەن لە دەورم مەگەر قەلەكان هەڵكەنن قەورم ژێرم خاك ئەكەی سەرم سەنگ ئەكەی ئەمن دەنگ ناكەم تۆ بۆ دەنگ ئەكەی؟ *** سوودم لەم سەرچاوانە وەرگرتووە 1- كەشكۆڵی شاكەلی, دانراوی خوالێخۆشبوو (شیخ مەحمودی شێخ سڵێمانی شاكەلی) 2- (هەڵەبجە لە ئامێزی مێژوودا) بەرگی دووەم شاعیران لاپەڕە (130) دانانی حەكیم مەلا ساڵەح, بەڕێوەبەرایەتی یادگاری هەڵەبجە, 2010چاپخانەی دیلان سلێمانی بڵاوكراوەتەوە 3- كەشكۆڵی كەلەپووری ئەدەبی كوردی بەرگی دووەم ساڵی چاپ 1982 دانراوی مامۆستا محەممەد عەلی قەرەداغ لاپەڕە (191) 4- مێژووی ناودارانی كورد دانانی بابە مەردۆخ رۆحانی (شێوا) لاپەڕە (518) وەرگێڕانی ماجد مەردۆخ رۆحانی لە بڵاوكراوەكانی ئەكادیمیای كوردی هەولیر 2011 5- كەشكۆڵی كەلەپووری ئەدەبی كوردی بەرگی حەوتەم, لاپەڕە (254) دانراوی مامۆستا (محەممەد عەلی قەرەداغی. بڵاەكراوەكانی دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی ئاراس 2011 هەولیر 6- كەشكۆڵی سۆزی نیشتمان. خوالێخۆشبوو نەجمەدینی مەلا 7- مینای شكستە. لاپەڕە ( 202) خوالێخۆشبوو نەجمەدین مەلا 8- رۆژنامەی پاشكۆی عێراق ژمارە (26) محەممەد مەلا كەریم لاپەڕە (13) ساڵی 1979 9. گوڵدەستەی شوعەرای هاوعەسرم, عەلی كەمال باپیر ساڵی چاپ 1939 لاپەڕە (46)
4280 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |    
زیاتر
ئاناڕشیسمی زمانیی، لە شیعردا
محەممەد ساڵح سووزەنی
میژووی قاڵبی نوێ‌ یان ئازاد
له‌شیعری كوردی،فارسی،عه‌ره‌بیدا
حه‌مید ساعێدی
شیعری مه‌حوی
فێرگه‌یه‌ك بۆ عیرفان و نیگایه‌ك بۆ ژیان
د.سه‌باح به‌رزنجی *
عیشق له‌ عاله‌می بولبول و په‌روانه‌دا
ده‌سته‌واریێ‌ نان بۆ مێژوو...
لێكۆڵه‌رینه‌وه‌یه‌كی پڕله‌ئه‌زمونی داهێنان
خوێندنه‌وه‌ی: عه‌بدوڵڵا كه‌ریم مه‌حمود
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010