گرنگی جیۆپۆلەتیكی نەوت بۆ كورد
د. شێركۆ كرمانج

كێشەی ھەرە گەورەی ئینسانی كورد ئەوەیە كە لە دیدێكی نیشتیمانیی كوردستانیی پرسەكان‌و ترسەكان نەدەبینێت نە هەڵدەسەنگێنێت. نە دەسەڵات، پارتی و یەكێتی، نە ئۆپۆزسیۆن، كۆمەڵ و گۆڕان‌و یەكگرتوو، نەبەشێكی زۆر لە ڕوناكبیرانی كورد، تا ئێستا نەیانتوانیەوەو نایانەوێت لە قاڵب‌و دیدگا تەسكە حیزبییەكانیان، کەسییەکان، دەرچن و پرسە ناوخۆیی‌و ھەڕەشە دەرەكییەكان لەبان حیزب و گوتارە سواوە سادەگۆییەكان ببینن.
لێرە بە قسەكردن لەسەر گرنگی نەوت هەوڵدەدەم تیشك بخەمە سەر ئەم دەردە گەورەیەی كورد كە ئەگەر تێینەگات ناتوانێت لە پەراوێزی ڕووداوەكان دەربچێت‌و ببێتە ژمارەیەك لە هاوكێشە ئیقلیمی‌و نێودەوڵەتییەكان.
ئینسانی كورد لە گرنگی‌و سەنگی نەوت‌ لە هاوكێشە ناخۆییەكان‌و ئیقلیمییەكان‌و جیهانییەكان نەگەیشتووە. نەوت تەنیا دەبەستێتەوە بە تەماح‌و چاوچنۆكی كۆمەڵێك بەرپرس‌و دەسەڵاتدار، كورد نایەت نەوت وەك كەرەستەیەك‌و فاكتەرێك ببینێت‌و بەكاریبێنێت لە هاوكێشە ناوخۆییەكان‌و ئیقلیمییەكان‌و نێودەوڵەتیەكان.
كورد تا ئێستا دركی ئەوەی نەكردووە یان نازانێت كە عێراق كاتێك دەیەوێت دەست بەسەر نەوتی كوردستاندا بگرێت تەنیا مەبەستی ئەوە نییە كە نەوتی كەركوك بدزێت، واتە ئەمە تەماحی چەند بەرپرسێكی عێراقی نییە، بەڵكو عێراق وەك دەوڵەت مەبەستیەتی كە پێگەی كورد لە هاوكێشە ناوخۆییەكان لاوازبكات‌و كورد ملكەچی داواو فەرمانەكانی خۆی بكات. ئینسانی كورد نەوت‌و داهاتی نەوتی لە پرسی موچەو قەیرانی ئابوری بچوككردۆتەوە. خۆ ئەگەر ئەوەش پرسێك یان ڕەهەندێكی پرسەكە بێت ئەوە مانای ئەوە نییە كە دەبێت كورد بێت دەستەبەرداری نەوت بێت بۆ بەغدا تاوەكو موچەی بۆ دابینبكات، بەڵكو دەبێت ئینسانی كورد یەخەی دەسەڵاتدارانی هەرێم بگرێت‌و یەخەیان دادڕێت تاوەكو موچە بۆ خەڵك زامنبكەن‌و مافەكانی بۆ بگێڕنەوە. ئەو كەس‌و لایەنانەی كە دەیانەوێت نەوت ڕادەستی بەغدا بكەن، یان دانوستان لەسەر ئەم كاڵا گرنگە بكەن، بۆ ئەوەی لەبەردەستی دەسەڵاتدارانی هەرێمی دەربێنن، ئەوە ئەوان ڕاستناكەن كە تەنیا بۆ زامنكردنی موچە دەیانەوێت ئەو سەودایە بكەن، چونكە لەڕاستیدا مەبەستی ئەوان لاوازكردنی نەیارەكەیانە كە پارتی‌و یەكێتین. پارتی و یەکێتیش لە سەنگی نەوت گەیشتبان کەرکوک و ناوچە نەوتییەکانیان ڕادەستی عێراق نەدەکردەوە.
بەداخەوە یەکێتیی و پارتی و لایەنە کوردییەکان بەگشتی لەوە نەگەیشتوون یان دركی ئەوەیان نەكردوە كاتێك نەوت ڕادەستی بەغدا دەكەن ئەوە نەتەوەیەك بێهێز دەكەن‌و تەرازوی هێز بەلای نەیارانێك دەشكێننەوە كە هەر خودی خۆیان پێش دەسەڵات زەرەری تێدادەكەن. نەوت نابێ‌و ناكرێت، چاکتر بڵێم نەدەبوا، تەسلیم بەغدا بكرێتەوە، ئەوەی ئەم كارە دەكات، ئەم کارەی کرد، گەورەترین ناهەقی بەرابەر میللەتێك دەكات، یان کردی. ئەوەی داوای ئەمە دەكات كەمترین ئاگایی لە زانستی سیاسەت‌و سیاسەتی هێزو جیۆپۆلەتیكی نەوت نیە. ئەو سادە گۆییانەی كە دەڵێن ململانێی بەغداو ھەولێر لەسەر نەوتە، شەڕەكە لەسەر نەوتە، ڕاستدەكەن بەڵام نەك بەو تێگەیشتنە سادەی ئەوان. كێ بێ ئەم ڕاستییە نەزانێت، خۆ ئەوە ئەمڕۆ نییە شەڕو ململانێی كوردو عێراق لەسەر نەوتە. گوندەكەی ئێمە، گابەرەكە، كە ڕاست كەوتۆتە نێوان سەر چاڵە نەوتەكانی بای حەسەن‌و ئاڤانە، دوو جار لە تەمەنی مندا سوتێنراوەو ڕوخێنراوە تەنیا لەبەرئەوەی دانیشتوانەكەی كوردبوون‌و لەو ناوچانە دەژیان.
ڕاستییەكە ئەو قسەیە نییە بەڵكو ئەوەیە كە ئەوە حكومەتی عێراقییە، جا لە بەرگی حەرەس قەومی بووبێت لە شەستەكان، لە بەرگی بەعس بووبێت لە حەفتاكان‌و هەشتاكان، لەبەرگی داعش بووبێت لەم سەدەیە یان لەبەرگی حەشدی شەعبی بێت دوێنێ‌و پێرێ، شەڕ بۆ نەوت دەكەن و گوندی كوردان دەسوتێنن. بەڵام وەك گوتم ئەوانیش تەنیا بۆ چاوچنۆكیان نییە بەڵكو بۆ لاوازكردنی پێگەی كوردە لە ناو عێراق‌و لە ناوچەكەو لە جیهان. ئەگەر كورد بەرگری لە ئاڤانەو لە نەوت بكات ئەوە بەرگری لە حەق‌و خاك‌و نیشتیمان دەكات كەچی كاتێك حكومەتی عێراقی یان حەشدی شەعبی دێت ئەوە بۆ دزینی نەوت‌و زەوتكردنی مافەكانی تۆ لەو ناوچانە دێت‌و دەكوژێت‌و تاڵانیشدەكات. كەواتە كاتێك كورد شەڕ بۆ کەرکوک دەكات شەڕ لە دژی چاوچنۆكی دەكات نەك لەبەر چاوچنۆكی. عێراق بەگێڕانەوەی ئەو ناوچانە دەیەوێت باڵادەستی خۆی لە عێراق زامنبكات‌و كورد لاوازو پەراوێزبكات‌. عێراقییەكان زۆر باشتر لە كورد لە سەنگی نەوت گەیشتون. ئەوان سەدام حوسین‌و تاریق عەزیز فێریكردون كە كورد نەوتی كەركوكی هەبێت جیادەبێتەوە، نەوتی كەركوكی نەبێت هەتا دنیا ماوە بە ملكەچی و ڕەزیلی لە عێراق سەردەنێتەوە. ئەوەی یەك لاپەڕەی لە مێژووی كورد لە عێراق خوێندبێتەوە ئەم قسانەی سەدام‌و تاریقی دەیانجار بەرچاوكەوتوە. گرنگی چاڵە نەوتەكانی کەرکوک و ناوچە دەبڕاوەکان لە هاوكێشە ئیقلیمییەكان لە هەڵوێستی توركیاو ئێران دەردەكەوێت. ئەوەی بیەوێت لە گرنگی سەنگی نەوت بگات با بەدواداچوونێكی كرۆنۆلۆجی بۆ هەڵوێستی ئێران‌و توركیا بۆ پرسی سەربەخۆیی كوردستان لەماوەی چەند ساڵی ڕابردودا بكات. ئەوكات ئەوەی بەزەقی بۆ دەردەكەوێت كە ئێران‌و توركیا تەنیا كاتێك دژی ڕیفراندۆم‌و ڕاپرسی ڕاوەستانەوە كە بڕیاردرا ڕیفراندۆم ناوچە دابڕاوە دەوڵەمەند بە نەوتەكانیش بگرێتەوە. ئەم دوو وڵاتە كێشەیان لەگەڵ كوردستانێكی سەربەخۆ نییە كە ناوچە دابڕاوەكان نەگرێتەوە چونكە ئەوان دەزانن دەوڵەتێكی كوردی بێ ناوچە نەوتییەكان دەوڵەتێكی لاوازی كۆیلەی لێدەردەچێت. كورد دەبێت لەوە تێبگات كە ئەوە پرس‌و سەنگی نەوتە توركیاو ئێرانی كردوە بە دژە سەربەخۆیی نەك بەس لەبەرئەوەی ئەوان دژی كوردن. كورد دەبێت لێرەوە جارێكی دیكە لە سەنگی نەوت بڕوانێتەوە، بزانێت كە گرنگی نەوت لەوەدایە كە وادەكات كورد سەربەخۆو سەروەرو ئازاد بێت. بێ نەوت كورد كۆیلەی ئێران‌و عێراق‌و توركیا دەبێت ئەگەر وڵاتیشی هەبێت. بۆیە دەبێت لەو دیدە حیزبییە تەسكانەوە دەربچێت‌و وێنە گەورەكە ببینێت. بەهەمانشێوە، كورد دەبێت بزانێت كە ئەمریكاش كێشەی نەبوو لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بێ ناوچە دەوڵەمەند بە نەوتەكان، چەندینجاریش ئەمەیان ڕاشكاوانە ڕاگەیاند. ئەمریكا پێیوایە كە كورد بە گێڕانەوەی ناوچە دابڕاوەكان‌و نەوتەكەی ژێری دەبێت بە ژمارەیەك لە هاوكێشەكان‌و چیدی نایكات بە داشی دامە.
كورد دەبێت بزانێت كاتێك وڵاتێكی وەكو سعودیە پشتیوانی لە ئەمریكا مسۆگەر دەكات تەنیا پەیوەندی بەوەوە نییە كە دیبلۆماتە سعودیەکان لە دیبلۆماتە كوردییەكان عاقڵترو بەهێزترن بەڵكو لەبەرئەوەیە كە نەوتی سعودیە سەنگی خۆی هەیە لە هاوكێشە ئیقلیمی‌و نێودەوڵەتییەكان. لەكۆتایی دەمەوێت ئەوە بڵێم كە ئەوەی من باسی دەكەم قسەكردن نییە لەسەر دنیا لە دیدیكی عاتیفی‌و ئەخلاقی. دیدی عاتیفی‌و ئەخلاقی ناتوانێت گۆڕانكارییەكانی دنیا شەنوكەو بكات.
من باس لە مافەكانی مرۆڤ‌ ناكەم، ئەمانە كێشەگەلێكن كە گرنگی خۆیان هەیە، بەڵام كورد دەبێت ئەو پرسانە نەكاتە بەهانە بۆ باڵادەستكردنی نەیارەکانی بەڵكو لەناوخۆ چارەسەریان بكات. من باس لەوە دەكەم كورد بۆئەوەی لە دنیاكەی خۆی‌و لە دنیاكەی دەوروبەری تێبگات دەبێت لە هاوكێشەی هێزو پۆلیتیكی هێز بگات لە پەیوەندییە نێوەدەوڵەتییەكان. كورد دەبێت لە جیوپۆلەتیكی نەوت بگات. دەبێت لە سەنگ‌و پێگەی نەوت بگات. دەبێت خۆی خاوەندارێتی نەوتەكەی بكات دەنا نە سەنگی دەبێت نە پێگە، نە بە ئازادی‌و سەربەخۆیی دەگات نە دەوڵەت.
67 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Wednesday, November 7, 2018
زیاتر
سیاسه‌ت و فاڵگرتنه‌وه‌
سمکۆ محەمەد
نابێت قازانجی گەشتیاری بە زیانی ژینگە تەواو بێت
عه‌بدولره‌حمان سدیق
نیولیبڕاڵیزم و دامه‌زراوه‌ی خێزان
په‌یڕه‌و ئه‌نوه‌ر
جۆره‌كانی‌ هزری‌ میدیایی‌
م.كاروان محەمەد
به‌شی‌ راگه‌یاندن – زانكۆی‌ سلیمانی
گرێی مێدیاو دیدێكی مۆدێرن ‌ ‌
دانا ڕه‌ئووف
عەفرین و تێڕوانینێکی مارکسستی!
سامان کەریم
لەبارەی مەحویەکەی “هێمن خۆشناو”ەوە …
عەلی مستەفا
چۆن سەرۆک کۆمار دەتوانێت پارێزگاری پابەندبوون بەدەستورەوە بکات
حبیب محمد دەرویش
وشەی مامۆستا لە چییەوە هاتووە؟
دوکتۆر حوسێن موحەممەد عەزیز
عەفرین پەیامێک بۆ ئەمەریکا…
زیگمار گابریل، وەزیری دەرەوەی پێشووی ئەڵمانی
لە ئەڵمانییەوە:هەڵۆ بەرزنجی
شێرکۆ بێکەس ئیمپراتۆری شیعری هاوچەرخی کوردی
د.لوقمان رەئوف
وەزیروپەرلەمانتاری نادەستوری!!
حەبب محمد دەروێش
ئاخۆ ئه‌کرێت شێعری مودێڕنیش شرۆڤه‌ و شی بکرێته‌وه‌؟
نووسینی : ره‌زا ئولمه‌له‌کی
وه‌رگێڕانی: ره‌ئوف مه‌حموودپوور
بڕیاری (باخ) کە ی پەرلەمان
حەبیب محەمەد دەروێش
“خوێندنەوەیەک بەکەڵک وەرگرتن لەپارادایمی دابرانی ئێروین پانۆفسکی”
شاهۆ حوسینی
یاسا بۆ پەرلەمانی نەخوێندەوار و خوێندەوار
حەبیب محمد دەروێش
چۆن دەبیت بە فەیلەسوف
ئیان راڤێنسۆفت
لە ئینگلیزییەوە: نەبەز سەمەد
کۆتایی جینۆساید،
حەفتا ساڵەی سەربەخۆیی ھیندستان
ئاوارە حسێن
ژمارەی نوێی گۆڤاری کۆچ‌و کتێبێک لەبارەی مەولەوییەوە بڵاوبوویەوە
گەنج لەنێوان ڕۆشنبیری و گەمەسیاسیەکاندا
هاژە شیخ سالار
بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری دیموکراتی چییه‌؟
حه‌سه‌ن جودی
سەرمایەداری و دوژمنایەتی كردنی كۆمەڵگە
جوتیار كەمانگەر
ئۆجه‌لان و خه‌ونی ده‌رچون له‌ هیگڵ
هیوا موسا
ئەلبێر كامۆ:مرۆڤی یاخی
ریچارد كامبەر
لەفارسیەوە: ئەكرەمی میهرداد
دیاردەی خۆکوشتنن!
پارێزەر: لوقمان مصطفی
کاریگەری تەلەفزێۆن لەسەرگەشەی زمانی منداڵ
د.ڕێدار محەمەد ئەمین
دەوڵەت و کۆمەڵگە شکستخواردوەکان , عێراق و کوردستان بە نمونە
هەورامان عەلی
کورد لەنێوان هزری کۆیلەبوون و دروستکردنی دەوڵەتدا
بەهرە حەمەڕەش
شەنگار سابیر
پەیوەندی نێوان ئیمان و ئەدەب، وەستان لەسەر وەختەکانی تەورات وەک ڕۆمانێکی ناوازە.
هەرای هەڵبژاردنەکانی عێراق
دوور لەسیاسەت، نزیک لە یاسا
حەبیب محمد دەروێش
سیستەم و ڕەوشی ئابوورى لە وڵاتانى جیهانى سێهەم
د.محەمەد ئەمین
کێ دوژمنی خەلکی کوردستانە؟
حاکم شێخ لەتیف
دو قودس و یه‌ك چاره‌نوس
سه‌باح محه‌مه‌د
دوور لەسیاسەت، نزیک لە دادوەری
حەبیب محمد دەروێش
دەربارەی پیناسەی عه‌قڵ
دکتۆر کەمال میراودەلی
دیسانەوە دژ بە بەرگریی لە بەعس:
وەڵامێکی درێژتر بۆ "حاکم لەتیفەکان"
د.نیاز نەجمەدین
گەڕانەوە بۆ ناوەوە
حەبیب محەمەد دەروێش
فەیسبووک شوێنی دیاره‌ نادیاره‌کان
هه‌رێم عوسمان
گەڕانەوە بۆ ناوەوە
حەبیب محەمەد دەروێش
سۆزی بیرکردنەوە
هانا ئارێنت
وەرگێڕانی: د.محەمەد کەمال
سێكوچكه‌ی دیكتاتۆرییه‌ت و ئیرهاب و مه‌زهه‌بگه‌را
فاتیح سه‌نگاوی
پەرلەمانی کوردستان دامەزراوەیەکی دوور لە یاسادانن
حەبیب محمد دەروێش
هه‌نگاوی سێیه‌میش بۆ دواوه‌ ‌
خاید سلێمان
عیراق بەرەو كوێ؟
رێبین عومەر
بە ژن کردنی فەلسەفەو
ژن بوون بە دیدی دلۆز
بەفراو نوری
دروشمی بریقەدار و ئەستەم
هەڵكەوت عەبدوڵا
ژن لە هزری نیچەدا
شۆڕش غەفوری
سه‌له‌فییه‌كانی‌ میسر، سیاسه‌ت دەخەنە پێش بانگه‌واز‌ ئایینی‌
كه‌ریم شه‌فه‌ق
ستیڤن هاوکینگ دانیدا بەوەدا کە بیردۆزی (دیزاینی زیرەک)
ئەگەری زۆرە راست بێت!!
دیلمان لەتیف
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010