سەردەمێكی هاتوو بۆ كورد
ئه‌کره‌م مهیرداد

بۆ ناسین و شارەزابوون دەربارەی پرسی كورد و سیاسەتی جیهانی و ناوچەیی و كاریگەریی ئەو سیاسەتانە لەبەر پرسی كورد، دەبێت دوو سەردەمی گرنگ و كاریگەر لەسەر ئەم پرسە بزانین. سەردەمی یەكەم، لە یەكەمین دابەشكردنی سیاسی و رەسمی كوردستان دەستپێدەكات لەسەر دەستی هەردوو ئیمپراتۆریای عوسمانی و سەفەوی لە ساڵی 1514 ئەم سەردەمە كە هەتا ساڵی 1991 دەخایەنێت بە سەردەمی دژایەتی و نەیاریی و فەرامۆشكردنی پرسی كورد ئەژماردەكرێت لەلایەن سیاسەتی جیهانی و ناوچەیی. لەم سەردەمەدا هەموو هێز و دەوڵەتەكانی بەهێز و كاریگەری جیهانی و ناوچەیی بەتەواوی پرسی كوردیان گەمارۆدابوو كە نەیاندەهێشت سادەترین گۆڕانكاری لە ژیان و چارەنووسی گەورەترین نەتەوەی بێدەوڵەت رووبدات. ئەگەر هەلێك بۆ ئازادی یان باشتربوونی ئەم پرسەش رەخسابێت بێگومان ئەم گەمارۆ جیهانی و ناوچەییە نەیهێشتووە ئەو هەلە  بە ئاكامی دڵخواز بگات بۆ كورد. سەردەمی دووەم، كە لە ساڵی 1991و بە راپەرینی باشووری كوردستان دەستپێدەكات و بە بڕیاری 688ی نێودەوڵەتی بۆ فریاكەوتنی خەڵكی كوردستان و جێبەجێكردنی ناوچەیی دژەفڕین بە ئاكامی نیوەی رێگا دەگات.. لەم ساڵەدا سەرەتای نەمان یان شكاندنی بەستەڵەكی گەمارۆی سیاسی و جیهانی و بەرامبەر بە كورد و پرسی نەتەوەیی ‌و نیشتمانی كوردستان دەستپێدەكات و بەڵام شەڕی ناوخۆیی هەردوو باڵی دەسەڵاتداری حكومەتی هەرێم لە باشووری كوردستان خەریكبوو جارێكیدیكە ئەم بەهرە و هەلومەرجە هاتووە نێو دەوڵەتییەی كورد لەناوبەرێت. سەرئەنجام خۆشبەختانە رێكەوتنی واشنتۆن لە ساڵی 1998و بەچاودێری ئەمریكا ورو هاوپەیمانانی جارێكیدیكە ئەو بناغە و هیوایەی ژیانەوە كە سیاسەت و هێزە كاریگەرە جیهانییەكان دەیانەوێت پرسی كورد بكەنە بەشێك لە سیاسەت ‌و بەرژەوەندی خۆیان. پرۆسەی رزگاركردنی عیراق لەلایەن ئەمریكا و هاوپەیمانانی لە ساڵی 2003 هێز و توانایەكیدیكەی بۆ كوردستانی باشوور و دەسەڵاتی هەرێم زیادكرد و لێرە بەدواوە هەرێمی كوردستان وەكو یەكێك لە بكەر و هێزە سیاسی و ناوچەییەكان لەسەر ئاستی جیهانی و لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەردەكەوێت و كاریگەرییە سیاسی و ئابووری و نەتەوەییەكانی لەم ناوچەیەدا رۆژبەرۆژ زیاتردەبێت. شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی و پەیدابوونی شۆرشی لە سوریا كە یەكێكە لە دەوڵەتە داگیركەر و دابەشكارەكانی كوردستان ئاسۆیەكی نوێ بۆ ئەم هێز و سیاسەتە كوردییە پەیدادەكات و كوردستانی خۆرئاوا یان كوردستانی وابەستەكراو بە سوریا وە دەبێتە یەكێك لە بكەر و  هێزە سیاسییەكانی كورد كە بێگومان وەكو سوودمەنترین و بێزیانترین نەتەوە و پێكهاتووەكانی سوریا (هەرچەند لەڕابردوودا چەوساوەترین و فەرمۆشكراوترین بووە!) دێتە مەیدانی سیاسەت و بەرژەوەندی سیاسی ناوچەیی و جیهانییەوە. لە شۆڕشی سوریادا  هەڵویستی دەوڵەتی ئێران و حكومەتی عیراق بە نوێنەرایەتی نوری مالكی بۆ پشتیوانی لە سوریا ئەم دەوڵەت و حكومەتە دەخاتەناو بەرەی دژایەتی ئێرانی و شیعییەوە بەرامبەر ریزبەندی سیاسەت و بەرژەوەندی ئەمریكا و ئەوروپا و عەرەبەوە. لە سەردەمی شۆڕەشەكانی بەهاری عەرەبیدا و بەرامبەر بە هاوپەیمانی ئێران و سوریا و مالیكی و حیزبوڵڵا و شیعەی  بەحرەین، ریزبەندی و هاوپەیمانییەكی جیهانی و ناوچەیی دروستبووە لە ئەمریكا و ئەوروپا و توركیا و كۆمكاری عەرەبی كە شۆڕشی سوریا و ئەگەری لەناوچوونی دەوڵەتی سوریا باشترین رێگابوو بۆئەوەی كورد لەلایەك جارێكیدیكە ببێتەوە بەشێك لەم هاوپەیمانە جیهانی و ناوچەییە و لەلایەكیدیكەش بەئاشكرا و بەپشتیوانی هێزی نێودەوڵەتی و ناوچەیی و عەرەبی دژایەتی یەكێك لە دەوڵەتە داگیراكارەكانی كوردستان بكات. ئەگەر راپەڕینی 1991 و بڕیاری 688 و رووخاندنی بەعس و سەدام لە 2003 گەورەترین وەرچەرخانی سیاسی و نەتەوەیی بن بۆ كوردستانی باشوور، بێگومان هەل و زەمینەی رزگاربوونی كوردستانی رۆژئاوا هێز و باڵێكیدیكە بۆ ئەم هاوپەیمانییە كوردییە دروستدەكات. شۆڕشی سوریا و ئەگەری رووخانی دەسەڵاتی بەعس و ئەسەد بەپشتیوانی راستەوخۆی ئێران و حكومەتی مالیكی دوو هێز و دەسەڵاتیدیكەی دژی كورد دەخاتە بەرەی دژی هاوپەیمانی جیهانی و ناوچەیی دەسەڵاتدار و كاریگەر لەوناوچەیەدا كە كورد و كوردستانی تێدایە هەروەكو چۆن ئێستا هەموو پارچەكانی كوردستان و هێزە سیاسییەكانی كوردستان بێمنەتن بەرامبەر بە دەوڵەتی سوریا و بوونەتە بەشێك لە هێزەكانی رووخانی ئەو دەوڵەتە ئەگەری هەڵوێستی وەكو ئەمە یان نزیك لەم هەڵوێستە بەرامبەر بە ئێران و حكومەتی مالیكی لەلایەن هێز و پارچەكانی كوردستان لە ئاییندەی نزیك و چاوەڕوانكراودا دەبینین.
شۆڕشی سوریا و هەل و زەمینەی رەخساوی جیهانی و ناوچەیی و عەرەبی بۆ رووخاندنی دەسەڵاتی بەعس و ئەسەد وەكو یەكێك لە دوژمنە سەرەكییەكانی كورد. هەل و زەمینەیەكی گونجاویان رەخساند بۆ پەیدابوونی سێگۆشەیەكی كوردی لە سیاسەت و بەرژەوەندی ناوچەكەدا. ئەم سێگۆشە كوردییە كە پێكهاتووە لە كوردستانی باشوور، باكوور و خۆرئاوا ئێستا هەریەكەیان وەكو بكەر و بەرژەوەندییەكی سیاسی هاتوونەتە مەیدانی سیاسەت و بەرژەوەندی و هاوكێشە سیاسی و ناوچەییەكانەوە و لەمەش گرنگتر ئەوەیە كە راستەوخۆ و سەربەخۆ واتە بەبێ ئەوەی كە لەلایەن یەكێك لە دەوڵەتە داگیركارەكانی ناوچەكەوە نوێنەرایەتیبكرێن هاتوونەتە ناو سیاسەت و بەرژەوەندی سیاسی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست.
شۆڕشی سوریا و سێگۆشەی كوردان
زۆربەی چاودێرانی سیاسی و ناوەندە نێودەوڵەتی و ستراتیژییەكان و دەوڵەتانی پەیوەندیدار دڵنییان كە رژێمی بەعس و ئەسەد لە سوریا دەرۆخێ و شۆڕشی سوریا بە ئاكامی سەركەوتن دەگات. سەرەڕای نەمان و رووخانی یەكێك لە دەسەڵاتە زۆردار و شۆفێنی و دیكتاتۆرەكان، كوردیش یەكێك لە دڕەندەترین داگیركار و دوژمنی لەكۆڵدەبێتەوە كە هێندەی بەعس و سەدامی عیراق زۆردار و خوینمژبووە. ئاكامی لەمانەش باشتر و پرشنگدارتر ئەوەیە كە كوردستانی رۆژئاوا و كوردانی ئەو پارچەیە بۆ یەكەمینجار لەمێژوودا بوونەتە سەردار و خودانی وڵاتی خۆیان. بێگومان ئەم سەروەری و خاوەندارێتییە تەنها بەیەكبوون و رێكخستنی ماڵی كوردی لە سوریا بەئاكام و ئامانج دەگات. سەروەری و خودانبوونی كوردانی رۆژئاوا لە وڵات و نیشتمانی خۆیان، بێگومان پێویستی بە یەكێتی و هاوپەیمانی هەیە لەگەڵ هەردوو بەشی باكوور و باشووری كوردستان كە نەك تەنها كاریگەریی سیاسیان لەسەریەك هەیە، بەڵكو لەهەموو بارەكانی ئابووری و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگیشدا درێژكراوەی یەكن و دەتوانن بۆ یەكتری ببنە قووڵایی ستراتیژی و نەتەوەیی و دیموگرافی.. هەمووان دەزانن كە كورد بەسەر چوار دەوڵەتا دابەشكراون و دەوڵەتەكانی توركیا، ئێران، عیراق و سوریا لە سەد ساڵی رابردوودا كوردانیان كردووەتە پاشكۆی خۆیان لە سایەی بەرەكەتی دەسەڵاتی جیهانی و ناوچەیی هێزە باڵادەستەكانەوە، بەڵام شۆڕشی سوریا و ئاكامەكانی بوونە هۆی ئەوەی كە بۆ یەكەمجار (سێگۆشەی كوردی) لەهەر سێ كوردستانی باكوور و باشوور و  خۆرئاوا، وەكو سێ هێزی سیاسی و جیۆپۆلۆتیكی لەم سەردەمەدا وەكو راستییەكی سیاسی و كۆمەڵایەتی خۆی بنوێنێت. ئەم سێگۆشەیە دەتوانێت لەم رێگایانەوە كاریگەریی  و كارایی خۆی لەم سەردەمەدا بنوێنێت:
یەكەم: ئەگەر بكەران و كاربەدەستانی ئەم سێ پارچەیە بخوازن، دەتوانن و دەبێت یەكێتی و هاوپەیمانی كوردستانی بپارێزن و لەژێر ناوی هیچ رەوش و بە بەهانەی هیچ سیاسەتێكەوە ئەم یەكێتی و هاوپەیمانییە تێكنەدەن. ئەم سێگۆشەیە زۆر چاك  دەتوانێ و دەزانێ كە نابێت بەهیچ ناونیشانێك جارێكیدیكە شەڕی كورد و كورد بەرپابێت.
دووەم: هەوڵدان بۆ پاراستنی هاوسەنگی سیاسی لەنێوان هەردوو بەرەی خۆرئاوا و توركیا و عەرەب لەلایەك و ئێران و روسیا و چین  لەلایەكیدیكە. زۆرجار بیرمەندان و زانایان وتویانە كە دابەشبوون و فرەیی مەرجن بۆ ئازادی و بوونی رێگای هەڵبژاردنی زیاتر. ئەو كوردانەی كە هاوپەیمانی بەرەی یەكەمن و ئەوانەش كە لەگەڵ بەرەی دووهەمدا نێوانیان خۆشە دەتوانن كە چەند كاری گرنگ بۆ كوردستان و سێگۆشەی كوردی بكەن: دەتوانن كە كوردستان و سنوورەكانی كوردستان نەبێتە شوێنی ساغكردنەوەی بەرژەوەندی و هەژموونی دەوڵەتانی ناوچەكە. دەتوانن لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەكە جۆرێك هاوسەنگی رابگرن و  جارێكیدیكە ئەزموونی هەرێمی كوردستانی ساڵانی 1994-1998 دووبارەنەكرێتەوە كە مەیدانی هاتن و چوونی دەوڵەتانی توركیا و ئێران و عیراق بوو. من بڕوام وایە كوردستانی رۆژئاوا نابێت لەگەڵ دراوسێی باكووردا (توركیا) تێكیبدات و سنوورەكان بكرێتە مەیندانی قەیرانەكان، هەروەها دەتوانن  لەڕێگای دۆستایەتی خۆیان لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەكە هەریەك بەجۆرێك سوود لەو دۆستایەتییە وەربگرن.
سێیەم: تۆبڵێی ئێستا كاتی رێكەوتنی ستراتیژی نێوان ئەو سێگۆشەیە نەبێت؟ ئەگەر ئەوە بزانین كە دەسەڵاتی هەرێم جۆرێك ئازادی زیاتری هەیە بۆ هەڵسوكەوت وەكو دەسەڵات و دەوڵەتێكی دیفاكتۆ واتە پەیوەندی باشی هەرێم لەگەڵ توركیا نەك نابێت لەسەر حیسابی پارچەكانیدیكە بێت، بەڵكو لەوانەیە بتوانێت تاڕادەیەك فشاری توركیا لەسەر هەردوو پارچەكەیدیكە كەمبكاتەوە.
چوارەم: تائێستا خراپترین لایەنی سیاسەتی كوردی بەدرێژایی تەمەنی  بزووتنەوەی نەتەوەیی و سیاسی ئەوەبووە كە هەرگیز نەخش و كاریگەریی خەڵك و جەماوەر لەم شۆڕشەدا یان نەبووە یان رێگای پێنەدراوە. سیاسەتمەداران و سەردارانی كورد تائێستا بە عەقڵییەتی نادیموكراتییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسە دەكەن. بەدرێژایی مێژوو خەڵك لە سیاسەتی كوردیدا تەنها لە قەیران و كارەسات و مەرگەساتەكاندا بەشداربوون (كۆچ، كۆڕەو، بۆردمان، كیمیایی). ئێستا كاتی ئەوە هاتووە كە خەڵك و رووناكبیران و رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی هاوبەش و بەشداربكرێن لەم چارەنووسە نیشتمانی و دیموكراتییەدا دروستكردنی  هێزێكی جەماوەری بۆ پشتیوانی كوردستانی رۆژئاوا لەباشووردا یان بۆ ناڕەزایەتی بەرامبەر چەواشەكارییەكانی ئەردۆگان و akp و حكومەتی توركیا بەرامبەر فەرامۆشكردنی پرسی كورد و بەڵێنە بەدینەهاتووەكان و زیندانیكردنی هەموو ئەو تێكۆشەرانەی كە تەنها بەهۆی داكۆكی لە كورد خراوەنەتە زیندانەوە. سیاسەتی جەماوەری دەتوانێ‌ بۆ كۆكردنەوەی یارمەتی و هاوكاری بۆ كوردستانی رۆژئاوا و فریاكەوتنیان لەم سەردەمە چارەنووسسازەدا دەبنە مەیدانەكانی بەرجەستەبوونی ویستی جەماوەری و بەشداری خەڵكی لە بڕیاری  نیشتمانیدا.
پێنجەم: سێگۆشەی كوردان بێگومان هیواو چاوی لەوەیە كە ببێتە چوارگۆشەی كوردستان و پارچەكەیدیكە لە رۆژهەڵات وەكو ئێستای باكوور و باشوور و رۆژئاوا ببێتە یەكێك لە بكەرە سیاسییەكانی ناوچەكە ببێتە یەكێك لە بكەرە سیاسی و نەتەوەییەكانی كورد، بەڵام ئێستا بەهۆی ئەو پارچەیەوە نەك ئەزموونی باشووری كوردستان تاقانە نییە، بەڵكو باكووریش  هێز و توانایەكی زیاتری بۆ پەیدابووە. سەرەنجام لە رۆژهەڵاتیش ئەم  رەوشە دێتەدی و كوردی رۆژهەڵات بەهۆی زۆری دانیشتوانن و نیشتمانی پانوبەرینەوە دەبنە یەكێك لە بكەرە كاریگەرەكانی ناوچەكە.
لەدوای ئەم چاوەڕوانی و ئاماژانە دەبێت پرسێكی زۆر گرنگ  بخرێتەڕوو كە ئەم پرسە ئێستا نەك تەنها لەناو كوردان، بەڵكو لەتەواوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی عەرەبیدا لەسەر ئاستی سیاسی دەركەوتووە یان كاریگەرییەكانی پەیدابووە، ئەو پرسەش چۆنیەتی مامەڵەكردنە لەگەڵ هەلومەرج و دیفاكتۆی سیاسیدا.  شیكردنەوەی پرسەكە لەلای كورد دەتوانێ هەمان ئاكام و مامەڵەی وڵاتانی ناوبراویش رۆشنبكاتەوە هەندێك دەسەڵات و سیاسەت و هەوادارنیان بەشێوەیەك مامەڵە لەگەڵ هەلومەرجی دیفاكۆتی سیاسیدا دەكەن كە دەبێت لەئاڵوگۆڕەكاندا دەسكەوتیان هەبێت و ببنە یەكێك لەلایەنە بەرژەوەندارەكان یان كاریگەرەكان مامەڵەی كوردستانی باشوور و باكوور لە كوردستانی رۆژئاوادا بەمشێوەیە بوو كە بێگومان هێزەمەیدانیەكەی كوردانی رۆژئاوان. دەبێت پشتیوانی لەم هەڵوێستە بكەین و وەكو یەكێك لە بنەما  گرنگەكانی سیاسەت تەماشایبكەین كە ئەویش بوونی دەسەڵات و هەژموون و بەرژەوەندییە نەك تەنها لە دروشم و پشتیوانیدا بەڵكو لەسەر زەوی و لەناو خەڵكدا، بەڵام ئەو هەندە خەڵكە وابیردەكەنەوە یان دەبێت وابكەن كە هێزە گەورەكانی دەوروبەر و جیاواز یان نەیار لە خۆیان نەترسێنن و نەبنە مایەی سەرئێشە و ناخۆشی بۆیان چونكە لەڕاستیدا ئەم ناخۆشیانە سەرئەنجام لە دژی خۆیان زیاتر بەكاردێت.. چونكە هەروەك وتمان هێزەكانی دەوروبەر گەورە و كاریگەریی هەڵوێستی هەرێمی كوردستان و كاریگەر كوردستانی باكوور لەسەر كوردستانی رۆژئاوا نابێت بكەوێتە دژایەتی توركیا و سوریای ئاییندە. هەوڵدان بۆ سازان و تەنانەت سازش لەگەڵ ئەو دوولایەنە دەبێت لەپێناوی پاراستنی دەسەڵات و نیشتمانی كورد بێت لە سوریا.
كە بەشێكیدیكە لە سیاسەتمەداران و دەسەڵاتداران و خەڵكانی لایەنگرییان بڕوایانوایە كە دەبێت چاوەڕوانی ئەنجامەكان بكەین و دەبێت لەگەڵ هێزە براوەكانی ئاییندە رێكبكەوین و ئەوان لە مەیدان و ئاڵوگۆڕەكان و هەلومەرجە سیاسییەكانی ئێستادا یان هیچ ناكەن یان بێلایەنی نێگەتیڤن واتە نە بۆخۆیان لە سەرزەوی و لەناو خەڵكا كاریگەرییان هەیە و نە بەرامبەر هێزە كاریگەرەكان بەتایبەتی دژەكان هەڵوێستیان رۆشنە. ئەم هەڵوێستە پاسیڤە بێگومان نەك تەنها لەئاییندەدا هیچی بەرناكەوێت، چونكە لایەنەكانیدیكە شوێنەكانی ئەویان پڕكردووەتەوە تەنانەت ناشتوانن بۆ ماوەیەكی درێژتر پێگەكانی خۆشیان بپارێزن. هەڵوێستی سێیەم ئەوەیە كە خێرا و یەكسەر بەرامبەر لایەنی جیاواز و نەیار هەڵوێستی دژ بنوێنێت یان ئاماژەكانت لە دژی ئەوبن. هەڵوێستی pvdی خۆرئاوا و حكومەتی ئەردۆگان لەم زەمینەیەدا نزیكە لەیەك.. پارتی یەكێتی دیموكراتی كوردستانی خۆرئاوا پێویستی بەوەنەبووە لەم سەردەمەدا دروشم و وێنە و ئاڵاكانی pkk و ئۆجەلان بڵندبكەن و ئاماژەكانیان بۆنی دژایەتیلێبێت لەگەڵ توركیا و ئەردۆگان و akp پێویستناكات هەروا زوو دژایەتی لەگەڵ هێز و دەسەڵاتێكی ئاییندە بوروژێنێ كە بەدرێژایی چەندە سەد كیلۆمەتر لەسنوورەكانیدایە. بێگومان لەهەردوو بەری سنووری سوریا و توركیا عەقڵییەتی بەرەنگاربوونەوە و ئاماژەدان بۆ بەرەنگاربوونەوەی پێشوەخت یەكێكە لە عەقڵییەتە كارەساتبارەكان كە سەرەتای هەموو جەنگ و ماڵوێرانییەكانی ناوخۆو دەرەوەی سنوورەكان بوون.
لەدوای شۆڕشی سوریا ئەگەرچی كورد سێگۆشەیەكی نیشتمانی و نەتەوەیی و كۆمەڵایەتی بەرهەمهێناوە، بەڵام لەهەمانكاتیشدا سێگۆشەیەكی سیاسیشی ئەفراندووە لەنێوان كاریگەری بێبەرەنگاری، هەڵوێستی چاوەڕوانی كارنەكردن و بەرنگاربوونەوەی ناوەخت یان پێشوەخت من هیوادارم كورد هەموومان كاریگەری بێبەرەنگاری هەڵببژێرین و خۆمان لە چاوەڕوانی بێهودەی  پاسڤبوون و بەرنگاربوونەوەی ناوەخت بپارێزن و تەنهاش بەم هەڵوێستە دەتوانین سێگۆشەی كوردی بەرەو چوارگۆشەی كوردستانی بەرین و كورد بكەینە هێزێكی كاریگەری سیاسی و  ئابووری و دیموگرافی و كۆمەڵایەتی.


لاوازی یان هەڵوەشانەوەی رێكەوتن و
پیلانی دەوڵەتانی هەرێمایەتی بەرامبەر بە كورد
یەكێك لە كێشە و ئاستەنگە كاریگەرەكانی سەر رێگای هیوا و بزاڤی كوردان بۆ رزگاری و ئازادی و دیموكراسی، بێگومان رێكەوتن و پیلانی دەوڵەتانی داگیركار و دابەشكاری كوردستان بووە لە سەد ساڵی رابردوودا. دەسەڵاتەكانی توركیا، ئێران، عیراق، سوریا بەردەوام سەرەڕای كێشە و نەیاری ناوخۆیان، بەڵام بەرامبەر نەیاری و دژایەتی پرسی كورد هەموو رێگاكانی رێكەوتن و پیلانی دژی كوردانیان بەكارهێناوە، لەم زەمینەیەشدا هەموو هۆكارەكانی سیاسی و ئاسایش و ئابووری و سەربازیان لە دژی كورد و بەڕێكەوتن و هاوبەشی نێوانیان بەكارهێناوە.
بەڵام سەرەتای درز یان كەلێنی ئەم رێككەوتن و پیلانانە لەدوای دروستبوونی قەوارەی كوردی دیفاكتۆ لە باشووری كوردستان دەستپێدەكات. هەرچەندە بۆ ماوەی ساڵانێكی زۆر حكومەتەكانی ئێران، سوریا و توركیا بەردەوام كۆبوونەوە و پیلانی خۆیان بەئاشكرا دژی كورد رادەگەیاند، بەڵام مامەڵەی دیفاكتۆی توركیا و ئێران و سوریا لەگەڵ ئەم دەسەڵاتە كوردییە دەبێتە سەرەتای كۆتایی بۆ ئەو رێكەوتن و پیلانانە. رووخاندنی دەسەڵاتی بەعس و سەدام لە عیراقی ساڵی (2003)و گەورەبوون و كاریگەربوونی نەخشی دەسەڵاتی هەرێم وەكو دەوڵەتی سەربەخۆی دیفاكتۆ ئەو دەوڵەتانەی ناچاركرد كە مامەڵەی سیاسی ئابووری و جیۆپۆلەتیكی لەگەڵ كورد بكەن وەكو دەسەڵاتێك یان هەرێمێك كە ئەوانیش دەتوانن بەرژەوەندی و سیاسەتەكانی خۆیان بەرامبەر كورد بگرنەپێش، لەم سەردەمە بەدواوە دەسەڵاتی عیراق لە بەغدادیش دەبێتە یەكێك لەو دەوڵەتانەی كە هەمان مامەڵە و پەیوەندی سیاسی دیفاكتۆ یان ناچاری بەرامبەر بە كورد پیادەدەكەن، لەم سەردەمە بەدواوە دژایەتی و پیلانی دەوڵەتانی هەرێمایەتی داگیركار و دابەشكاری كورد، هەریەكەیان هەوڵدەدات كە سیاسەتی كوردییان هەبێت، واتە پەڕینەوە لە فەرامۆشكرن و پیلان و دژایەتی بۆ سیاسەتی ناچاری و بەرژەوەندیخواز.
شۆڕشی سوریا و بەهێزبوونی ئەو شۆڕشە بۆ رووخانی بەعس و ئەسەد و كاریگەربوونی ئاڕاستە سیاسییەكانی ئەمریكا و ئەوروپا و توركیا و زۆرینەی عەرەبی بۆ نەهێشتنی دەسەڵاتی بەعس و ئەسەد، جارێكیدیكە ئەم سیاسەتە بەهێزتردەكات و ئێستا هەر یەكێك لەو دەوڵەتانە (عیراق، ئێران، توركیا) جگەلە سوریا دەیەوێت بەجۆرێك كە لەگەڵ بەرژەوەندی خۆیان بگونجێت سیاسەت و بەرژەوەندی خۆیان لەگەڵ كورد بەرنەپێشەوە، حكومەتی توركیا دەیەوێت دەسەڵاتی هەرێمی باشوور و بەشێك لە ئەحزابی كوردی خۆرئاوا (سوریا) بكاتە هاوپەیمانی خۆی دژی حكومەتی سوریا و PKKو PYD. دەسەڵاتی ئێران دەیەوێت كوردی باكوور و بەشێك لە كوردانی خۆرئاوا و باشوور رازیبكات كە ببنە بەشێك لە سیاسەت و ستراتیژی ئەو لەناوچەكەدا، عیراق دەیەوێت كوردی باشوور و باكوور و خۆرئاوا رێكەوتنی لەگەڵ بكەن بۆ ئاییندەی عیراق و ناوچەكە و بەتایبەتی دژی هەژموونی عەرەبی سوننی و توركیا، سوریاش سەرەڕای رەوشی سیاسی ناهەمواری خۆی بەردەوامە لە پەیوەندییەكانی لەگەل PKKو PYD بۆ دژایەتیكردنی توركیا، سەرەنجام هەموو دەوڵەتانی داگیركار و دابەشكاری كوردستان ئێستا هەریەكەیان شێوازێك لە سیاسەتی كوردییان هەیە و هەریەكەیان بەجۆرێك دەیەوێت رێكەوتن و سازش لەگەڵ كورد بكات بۆ سیاسەت و بەرژەوەندییەكانی خۆیان.
ئەگەر ئێستا كورد دامەزراوەیەكی نەتەوەیی و نیشتمانی باڵای هەبوایە كە بێگومان ئێستا پێداویستییەكی گرنگ و كاریگەر دەبوو، ئەوسا دەیتوانی لەسەر بنەمای دابەشكردنی نەخشەكان (توزیع الادوار) بۆ هەریەكێك لەو بەشە كوردییانە سیاسەت و بەرژەوەندی نەتەوەیی و نیشتمانی دابڕێژێت.
ئەگەرچی ئێستا كورد خاوەنی ئەو دەزگا باڵا نیشتمانی و نەتەوەییە نییە، بەڵام چاكتروایە كورد ئەم خاڵانە بكاتە بەرنامە و مانیفێستی سیاسەت و بەرژەوەندی كوردی لەم قۆناغەدا:
1. بڕیاردان لەوەی كە دەسەڵاتی هەرێم و هەرێمی باشووری كوردستان كۆبەندی سیاسەت و چارەسەری بزاڤی رزگاریخوازی كوردە لەم سەردەمەدا و ئەم دەسەڵات و هەرێمەش دەبێت سیاسەت و بەرژەوەندی هەریەكێك لەو پارچانە بەچاوی سەرنج و جیاوازی لەوانیدیكە ئەژماربكات و تایبەتمەندی هەریەكەیان بكاتە بەشێك لە هێڵە گشتییەكانی سیاسەتی كوردی ئەم قۆناغە.
2. بڕیاردان لەوەی كە كورد دەتوانێ سوودی هێجگار مەزن لە هاوپەیمانی و ریزبەندی (ئەمریكا، ئەوروپا، توركیا و كۆمكاری عەرەبی) ببینێت، بەتایبەتی سەبارەت بە هەرسێ پارچەی رۆژهەڵات و باشوور و خۆرئاوای كوردستان كە بەرژەوەندی و سیاسەت و ئامانجیان هەتادێت نزیكدەبێتەوە لە سیاسەت و بەرژەوەندییەكانی ئەو هاوپەیمانییە جیهانی و ناوچەییە.
3. لەم سەردەمەدا كێشەی هەستیاری كوردی باكوور و دەسەڵاتی توركیا و بەتایبەتی رەوشی سیاسی و سەربازی نێوان توركیا و PKK هەتادێت كاریگەری هەستیار یان نێگەتیڤی دەبێت لەسەر كۆی كێشەی كورد لە خۆرهەڵاتی ناویندا. ئەگەر PKKو توركیا لەم سەردەمەدا هیچ نەبێت لەسەر نەهێشتنی جەنگی سەربازی و گرتنەبەری رێگای دانوستانی سیاسی دەستبكەن بەكردنەوەی رێگاچارە و گفتوگۆی سیاسی، بێگومان كاریگەری زۆر گرنگ و بەهێزی لەسەر ئەوەدەبێت كە توركیا هەڵوێستی دژایەتی خۆی بەرامبەر بە كوردستانی باكوور و خۆرئاوا سستبكات یان دوایبخات و دەستی ئێران و سوریاش (وەكو دوو دەوڵەتی دژی هاوپەیمانی جیهانی و ناوچەیی یان دوو دەوڵەتی بەرەی شەڕ وەكو ئەمریكا و ئەوروپا ناویانناوە) لەناو ئەم دوو سیاسەتەی باكوور و خۆرئاوا كۆتادەكرێت، بێگومان ئەم كاریگەرییە بەرەو ئەوەش دەچێت كە چیدی حكومەتی نوری مالیكی مەلە لە ئاوی لێڵی توركیا و ئەو دوو بەشەی كوردستاندا نەكات. رازیكردنی توركیا و PKK بەوەی كە ئاییندە و چارەنووسی هاوبەشیان هەیە بەرەو ئەمریكا و ئەوروپا و رێكەوتنی ناوچەیی و هێزی دیفاكتۆی كوردی و كاریگەری توركیا لەم هاوكێشانەدا، دەبێتە گەورەترین وەرچەرخانی سیاسەت و بەرژەوەندی كوردی لەدوای راپەڕین و پێكهێنانی حكومەتی هەرێمی كوردستان.
5. ئەگەر دەسەڵاتی هەرێم و PKK (یان بۆئەوەی كە هەستیاری توركیا لەوە زیاترنەكرێت لە دژایەتی كوردی باكوور و خۆرئاوا) پارتە رەسمییەكانی كوردی باكوور بخوازن، دەتوانن رێكەوتنبكەن كە چاكترە ئەو رێكەوتنە دەوڵەتی توركیاشی تێدابێت، بۆئەوەی كوردستانی خۆرئاوا و توركیا شێوازێك لەنێوان خۆشی دراوسێیەتی بڕیاربدەن، لۆجیكی سیاسەت و بەرژەوەندییەكانی سیاسەت وادەخوازێت كە توركیا و كوردستانی خۆرئاوا (كە بەدرێژایی سنووری توركیا و سوریا دراوسێن) رێكبكەون لەسەر پاراستنی بەرژەوەندی و ئاسایشی یەكتر، پێویست ناكات PKK كوردستانی خۆرئاوا بكاتە پێگەی دژایەتی توركیا و توركیاش دەتوانێ و دەبێ ئەم هاوكێشە سیاسی و ئاسایشە بپارێزێت.
6. لە سەردەمی رووبەڕووبوونەوەی هاوپەیمانی جیهانی و ناوچەیی بەرامبەر بە ئێران، گرنگترین كار ئەوەدەبێت كە كوردستانی هەرێمی باشوور نەبێتە بەشێك لە رووبەڕووبوونەوەی سەربازی و ئەمنی لە دژی ئێران و بەتایبەتی لە قۆناغەكانی یەكەمدا، لەم سەردەمەدا نەخشی (ی.ن.ك) وەكو بەشێك لە دەسەڵاتی هەرێم دەبێت خۆپارێزبێت لە ئەگەری رووبەڕووبوونەوە. ئۆپۆزسیۆنی (گۆڕان)یش دەبێت ئەم خۆپارێزییە هەستیارە بكاتە سیاسەتی سەرەكی لەوسەردەمەدا.
سەرەنجام هەموو ئەو خاڵانەی باسكراون وەكو ئەگەرێكی بەهێز و وەكو زەمینەیەكی گرنگی هەلی سیاسەت و بەرژەوەندی كوردی لە ئاییندەی نزیكدا دەرئەكەون، ئەگەرچی رەنگە دروست بەوشێوەیە نەبێت (كە من خەونی پێوەدەبینم)، بەڵام گرنگترین وەرچەرخانی سیاسی لەدوای راپەڕینی 1991 دروستبوونی دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان لە عیراق و بەهێزبوونی بزاڤی كوردی لە هەرسێ پارچەی باكوور و باشوور و خۆرئاوا، دەبێتە ئەوەی كە رێككەوتن و پیلانی هەرێمایەتی دەوڵەتانی دابەشكاری كوردستان دوایەمین بزمارەكان لە تابووتەكەی دەدرێت. ئێستا هەرچوار دەوڵەتی (توركیا، عیراق، ئێران، سوریا) ناتوانن وەكو جاران راستەوخۆ و ئاشكرا سیاسەتی دژی كوردیان هەبێت یان رێكەون لە سیاسەتی هاوبەش لە دژی كورد ئەگەرچی هاوپەیمانییەكی سیاسی و ئەمنی بەهێز هەیە لەنێوان ئێران و سوریا و (حكومەتی مالیكی) نەك هەموو عیراق، بەڵام خودی ئەم هاوپەیمانییە نەك بەشێك نییە لە سیاسەت و بەرژەوەندی ناوچەیی، هەروەكو چۆن هەتا ساڵی (2011) وابوو، ئێستا وەكو هەڕەشەیەك بەرامبەر هەلومەرجی سیاسی و بەرژەوەندی و ئاسایشی تەواوی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست ئەژماردەكرێت. هەموو دەوڵەتانی ئەمریكا و، ئەوروپا، توركیا و عەرەب ئەم هاوپەیمانییە بە دژی بەرژەوەندی و چارەنووسی خۆیان دەزانن و ئەمەش گەورەترین دەستكەوتە بۆ پرسی كورد لەدوای هێنانەدی حكومەتی هەرێم و لەوانەشە لەئاییندەدا لەوەش گرنگتر و كاریگەرتربێت.
بەهۆی سیاسەتی هەڵەی ئێران و سوریا و حكومەتی مالیكییەوە، كورد وەكو ئاڕاستەی نەیاری بابەتی و مێژوویی و بەرژەوەندی بەرامبەر بەو سیاسەتانە دەبێتە بەشێك لە سیاسەت و بەرژەوەندی جیهانی و ناوچەیی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستا، ئەم هەلومەرجە و سیاسەتی هەڵە و نەزانی ئێران و سوریا بۆ دژایەتیكردنی ئەمریكا و ئەوروپا و عەرەب و (خۆگونجاندنی شەرمن و رانەگەیەندراوی حكومەتی مالیكیش لەگەڵ ئەو نەزانی و دژایەتییە) گەورەترین ئاستەنگ و تەلیسمی سیاسی و ناوچەیی و جیهانی بەرامبەر و لە دژی كورد بەرەو نەماندەبات. بۆیە زۆرێك لەب یرمەندانی سیاسی و شارەزایانی جیهانی دەڵێن، سەدەی بیست و سەدەی دابەشكردن و كۆیلەكردنی كوردان بوو لە سەردەستی توركیا و ئێران و عیراق و سوریا بە چاوپۆشی و هاوكاری ئەمریكا و سۆڤیەت و ئەوروپا و چین، بێگومان سەدەی بیست و یەك دەبێتە سەدەی رزگاری و ئازادی بۆ كوردان، كوردیش دەبێت بە شارەزایی و زانایی و پەیگیرییەوە ئەم هەلە لەدەستنەدات!
گرنگی و كاریگەری دیموكراسی و نەتەوایەتی لە هەرێمی باشوور
رزگاربوونی كورد لە رێگری و ناچارییەكانی دەوڵەتانی هەرێمایەتی دابەشكاری كوردستان و گرفتاربوونی سیان لەو دەسەڵاتانە بە كێشەی ناوخۆیی و نەیاریی هێزە دەسەڵاتدارە كاریگەرەكانی جیهان، گرنگترین هۆكار و زەمینەی سەرهەڵدان و بەرەوپێشچوونی بزاڤی كوردییە لەهەموو پارچەكاندا، بەڵام گرنگی و كاریگەری یەكەم لە سەرجەم بزاڤی رزگاریخوازی كورد هێز و توانای نەتەوەیی و دیموكراسییە لەهەرێمدا، دەسەڵاتی هەرێمی باشوور وەكو دەوڵەتی دیفاكتۆ یان رانەگەیەندراوی كورد، نەك تەنها بووەتە كۆبەندی بەرژەوەندی و سیاسەتەكانی كورد لە خۆرهەڵاتی ناویندا، بەڵكو تەواوی دەوڵەتانی ناوچە و هێزە باڵادەستەكانی جیهان وەكو یەكێك لە ناوەندە گرنگەكانی ئەم ناوچەیە تەماشایدەكەن كە بێگومان گرنگی و كاریگەری یەكەمی ئەم دەسەڵاتەش لەوەدایە كە كوردە و كوردیش نەتەوەیەكی زۆرە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەگەرچی ئێستا هەرێم بووەتە بەشێك لە سیاسەت و بەرژەوەندی وڵاتانی ناوچەكە و بەتایبەتی لە ریزبەندی جیهانی و ناوچەیی (ئەمریكا و، ئەوروپا، توركیا و عەرەب) بەڵام دەبێت ئەوە بزانین كە نرخ و بایەخی گرنگی ئەم هەرێم لەوەدا دەبێت كە سیاسەتی كوردی و دیموكراسی هەبێت.
پەیگیربوونی سیاسەتی نەتەوایەتی هەرێم، نەك تەنها بۆ خودی كورد گرنگ و كاریگەردەبێت، بەڵكو تەواوی وڵاتانی یارونەیاری ناوچەكە و جیهان لەسەر ئەو پێوەرە كە ئاخۆ ئەم هەرێمە چەند دەتوانێت ببێتە كۆبەندی سیاسەت و بەرژەوەندی كوردی مامەڵەی لەگەڵ دەكەن، چونكە خودی بوونی هەرێم و مانەوە و مامەڵەی دەوروبەر لەگەڵیدا، بووەتە كارێك بەشێكە لە رابردوو، هەموو ئەوانەی كە كورد نین (یارونەیار) بێگومان واتەماشای هەرێم دەكەن كە داخوا توانیوێتی یان دەیەوێت ببێتە كۆبەندی سیاسەت و بەرژەوەندی تەواوی كوردان. ئەوانەی كە دەیانەوێت پرسی كورد لەمەی ئێستا زیاتر بچێتەپێشەوە بێگومان مامەڵەی پۆزەتیڤ و هاندانی لەگەڵ دەكەن و دەشتوانن بەهۆی ئەم سیاسەتەوە بەرامبەر وڵاتانی دابەشكاری كوردستانیش هەڵوێستی رۆشنیان هەبێت سەبارەت بەپرسی كورد، مەبەست لەوەیە كە ئەگەر هەرێم پەیگیربێت لە سیاسەتی نەتەوەیی و نیشتمانی بەرامبەر كوردی پارچەكانیدیكە، ئەوانیش (هێزە دۆستەكانی كورد) باشتر دەتوانن هەڵوێستیان لەهەمبەر ئەم پرسەدا هەبێت و تاڕادەیەكیش فشارەكانیان بە قازانجی كورد لەسەر دەوڵەتانی هەرێم زیاتردەبێت. دەوڵەتانی نەیار و دۆستەكانیشیان ناچاردەبن كە بەرامبەر بەو راستییە هەڵوێستی دیفاكتۆیان هەبێت بەرامبەر پرسی كورد و بەتایبەتیش بەرامبەر بە هەرێم.
بەڵام زەمینە و هۆكارەكانی ئەوەی كە هەرێمی باشوور سیاسەت و بەرژەوەندی رۆشنی هەبێت لەهەمبەر تەواوی پرسی نەتەوایەتی كورد، لەم خاڵانەدا زیاتر رۆشن یان بەهێزدەبێت:
1. هەرێمی باشوور نەك تەنها دەبێت پاڵپشتی نەتەوایەتی و نیشتمانی كوردی پارچەكانیدیكە بێت (بێگومان بە لەبەرچاوگرتنی هەلومەرجی نێودەوڵەتی و ناوچەیی و بەتایبەتیش پەیڕەوكردنی یاسا جیهانییەكان)، بەڵكو دەبێت بۆ خۆشی ناوەندی یەكبوون و كۆدەنگی بێت بۆ چارەسەری پرسەكانی خۆی. لەم زەمینەیەدا گرنگترین و كاریگەرترین هۆكار و هێز لە پەیوەندی و هاوكاری نێوان (ی.ن.ك)و (پ.د.ك)دا دەبێت كە نەك پێویست دەبێت رێكەوتنی ستراتیژی نێوانیان پارێزراوبێت، بەڵكو دەبێت (یان هەوڵبدەن) پارتەكانی دیكەی باشووری كوردستان و توركمان و مەسیحییەكانی كوردستانیش بكەنە بەشێك لەو رێككەوتنە ستراتیژییە.
2. كاریگەری و پەیگیری هەرێم لەسەر توركیا و PKK بۆ چارەسەری ئاشتییانەی پرسی كورد لەباكووردا، گەورەترین وەرچەرخانی سیاسی و بەرژەوەندی نەتەوەیی بۆ كورد دروستدەكات، ئەگەر كورد و تورك بتوانن ببنە هاوپەیمانی ستراتیژی لەم ناوچەیەدا، گەورەترین سوودی سیاسی و ستراتیژی بەدیدەهێنن و جارێكیدیكە ئەوان دەتوانن (ئەگەر بیانەوێت) ئەزموونی هاوكاری بەریتانیا و ئەمریكا و لەدوای دوژمنایەتی و داگیركاری دووبارەبكەنەوە. رازیكردنی توركیا و كوردی باكوور لە چارەسەری ئاشتییانەی پرس و كێشەكانیان دەتوانێت گەورەترین ئاستەنگی سەر رێگای كوردستان لابەرێت و دەروازەیەكی فراوانیش بۆ توركیا بكاتەوە بەرەو ئەوروپا.
3. بەدەستهێنانی هەموو مافەكانی كورد لە باشووری كوردستان و گێڕانەوەی ناوچە دابڕێنراوەكان بۆ سەر كوردستان (هەرێم) كە ئێستا پرس و كێشەی ناوەندییە لەلایەن دەسەڵاتی هەرێمەوە، دەبێتە گەورەترین دەستكەوتی نەك تەنها سیاسی، بەڵكو كاریگەرترین دەستكەوتی ستراتیژییە بۆ كورد. ئەگەر كورد لەم پرسەدا ناكام بێت یان شكست بەدەستبهێنێ، بێگومان ناشتوانێت لەپرسەكانیدیكەدا سەركەوتووبێت، سیاسەتی نەتەوەیی و نیشتمانی كوردی باشوور لەم پرسەدا، پێویستی بە یەكێتی و لەخۆبوردنی زیاتردەبێت بەتایبەتی لەلایەن هەردوو باڵی دەسەڵاتدار و لەلایەن پارتەكانی ئۆپۆزسیۆنیش.
4. بەردەوامبوون و پەیگیربوون لە بەهێزكردنی دیموكراسی لەهەرێمدا هێندەی سیاسەتی نەتەوایەتی گرنگ و كاریگەرە، ئەگەرچی زۆربەی چاودێرانی ئەوروپی و ئەمریكی ئەزموونی دیموكراسی هەرێم لەتەواوی ناوچەكانیدیكەی عیراق و لە سەرجەم وڵاتەكانی ناوچەكە بە چاكتر و سەركەوتووتر دەزانن، بەڵام خۆمان باشتر دەزانین كە زەمینە و هۆكارەكانی لاوازی یان ناكاریگەرییەكەی لەچیدایە!
باشترین ئاڕاستە و سەركەوتووترین زەمینەی دیموكراسی و بەهێزبوون و پایەداربوونی دیموكراسی لەوەدایە كە سیستم و دەسەڵاتی یاسایی بكرێتە ناوەڕۆكی هێز و سیستمی بەڕێوەبردن لەهەموو كایە و بوارەكاندا، لەم زەمینەیەدا دەسەڵاتی هەرێم كەمایەتی زۆری هەیە و هەوڵ و تواناكانیشی بۆ نەڕەخساندووە. دەسەڵاتی هەرێم دەبێت و دەتوانێت هەموو كاروبارەكانی سیاسی، ئابووری، فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی بە یاسا بەڕێوەبەرێت و رێكیانبخات، بوونی یاسا و سیستم بۆ كار، تەندروستی، نیشتەجێ، ئاسایش، ریفۆرم و خۆشگوزەرانی و تەواوی لایەنەكانیدیكەی ژیان، نەك تەنها دیموكراسی لەهەرێمدا بەهێزدەكات بەڵكو هێز و توانای سیاسی گرنگیشی پێدەدات لەناو وڵات و دەوڵەتانی ناوچەكەدا.
دیموكراسی لەهەرێمدا تەنها بەوە ناوەستێ كە كاریگەری ناوخۆیی لەسەر كوردی هەرێم هەبێت، بەڵكو دەتوانێ نەتەوەكانیدیكەی توركمان، عەرەب و مەسیحییەكانیش (كە لە كوردستان دەژین) پابەندبكات بەم هەرێمەوە و ئەوانیش بێگومان گرنگییاندەبێت لە مامەڵە و ئاماژە نێودەوڵەتییەكاندا.
هەروەها كوردانی دەرەوەی هەرێمیش زیاتر بەرەو ئەزموونی هەرێم پابەنددەكات و لەهەمووشیان گرنگتر ئەوەیە كە وڵاتان و دەوڵەتانی ئەمریكا و ئەوروپا باشتر دەتوانن داكۆكیمان لێبكەن و رای گشتی جیهانیش دەبنە هاوكار و پشتیوانمان.


توانا و سیاسەتی نەوت لەهەرێمدا
بەشێك لە ناوەندە سیاسی و ئابووریی و میدیاكانی جیهان بڕوایانوایە:
(كوردەكان بەدوای دەسەڵاتێكی باشتر دەگەڕێن لە سیاسەتی نەوتدا)، ئەگەرچی حكومەتی بەغدا هەموو گرێبەستێكی نەوتی لەنێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و كۆمپانیا جیهانییەكاندا بە نایاسایی دەزانێت و داوادەكات نەوتی هەرێمی كوردستان لەڕێگای حكومەتی عیراقەوە بفرۆشرێت و بنرێتەدەرەوە، بەڵام لەهەمانكاتدا هەندێك لە گەورەترین و بەناوبانگترین كۆمپانیا نەوتییەكانی جیهان گرێبەستی نەوتیان لەگەڵ حكومەتی هەرێمدا ئیمزاكردووە بۆ ناردنەدەرەوەی نەوتی هەرێم.
كۆمپانیا جیهانییەكان وادەخوازن و هەوڵدەدەن نەوتی هەرێم بۆ چەند ملیۆن بەرمیل لەڕۆژێكدا زیادبكەن، بەوپێیەی كە كوردستان ئارامترە لە بەغداد و خزمەتگوزاری لە هەرێمی كوردستان پێشكەوتووترە كە ئەمە كاری ناردنەدەرەوەی نەوت ئاسانتردەكات.
هەمووان دەزانن كە توانا و سیاسەتی نەوتی، ئەگەر لە دەستی دەسەڵات و دەوڵەتێكی شایستەدا بێت دەبێتە سوود و بەهرەیەكی گرنگ و كاریگەر بۆ دانیشتووانی ئەو وڵاتە و پێگە و كاریگەریی وڵاتەكەش لەناوچەكەدا زیاتر بەهێزدەكات. ئەمە ئەو هۆكارەیە كە دەوڵەتێكی بچووكی وەكو  (قەتەر) بەهێز و كاریگەردەكات لە بڕیار و هاوكێشە ناوچەییەكانیدا و وڵاتێكی گەورەی وەكو (میسر)یش بێهێز و بێكاریگەریدەكات، هەرچەندە وڵاتانی لیبیا و عیراق و ئێرانیش توانای نەوتیان زۆرە، بەڵام چونكە سیاسەتی گشتی و نەوتیان نەگونجاو و ناشایستەیە، بۆیە ئەم بەهرەیە بووەتە زیان و دەردیسەری بۆ دانیشتووان و ئەگەری لەناوچوونیشی تێدایە بۆ دەسەڵاتدارەكان (هەروەكو چۆن لە لیبیا و عیراق روویدا). سیاسەتی ناشایستە یان نەگونجاوی مالیكی هەلێكی باشی بۆ كورد و نەوتی هەرێم رەخساند كە راستەوخۆ ببێتە بەشێك لە بازاڕەكانی جیهان، ئەگەرچی لەسەر ئەم پرسەو لەماوەی رابردوودا دەیان و سەدان وتار و لێكۆڵینەوەی كوردی و عەرەبی و جیهانی نووسراوە و پێویستناكات منیش ئەو شتانە دووبارەبكەمەوە، بەڵام دەبێت چەند خاڵی گرنگ بەچاوی سەرنج و كاریگەری بزانین:
1. هەندێكجار لەوانەیە دەوڵەتێكی نوێ دروستببێت، بەبێ ئەوەی یەك فیشەك بتەقێنرێت یان یەك هاوڵاتی ناڕازیش بچێتەسەر جادە، بەڵام هێز و توانای نەوت و ئابووری دەتوانێت هەموو ئاستەنگ و تەلیسمە بەهێزەكانی سەر رێگای نەتەوەكان نەهێڵێت و تەنانەت ئەو دەوڵەتانەش كە راستەوخۆ نەیار یان (دوژمن) ناچاربن كە مامەڵەی ئابووری و نەوتی لەگەڵ نەتەوە یان (دەوڵەتی) خاوەن نەوت بكەن. مامەڵەی باكووری سودان لەگەڵ دەوڵەتی باشووری سودان و مامەڵەی توركیا لەگەڵ نەوتی هەرێمی كوردستان ئەو راستییە باشتر نیشاندەدەن.
1-  دەبێت هەرێمی كوردستان سیاسەت و توانای نەوتی تەنها وەكو بەشێك لە سیاسەت و پێداویستییەكانی دەسەڵات نەباتەپێشەوە، بەڵكو دەبێت وەك بەشێك لە سیاسەت و ستراتیژی نەتەوەیی بەكاریبهێنێ و لەم پرسەشدا هۆشداربێت نەكەوێتە داو یان تەلیسمی ناچاری فرۆشتن و فرۆشتنی بەهەر نرخێك بێت، وڵاتێكی وەكو توركیا ناچارە كە نەوت و گازی هەرێم بەخاكی ئەودا بڕوات و سوودمەند بێت لەم بەهرانە، بوونی توانا و سیاسەتی نەوتی هێندەی دروستبوونی هەرێمی كوردستان گرنگ و كاریگەرن.
2- حكومەتی هەرێم و خەڵكی هەرێم دەبێت باش بزانن كە گەورەترین كێشەی نەوت و سیاسەتی نەوتی عیراق بەدرێژایی مێژووی ئەم دەوڵەتە ئەوەبووە كە لەكام رێگاوە نەوت دەنێرێتە دەرەوە، رێگای سوریا بۆ نەوتی عیراق هەمیشە نەك كێشەی هەبووە، بەڵكو كارەساتباریش بووە و لەدوای رووخاندنی بەعس و ئەسەد و بەردەوامبوونی دەسەڵاتی مالیكی ئەم كێشەیە نەك تەنها زیاددەبێت، بەڵكو قەبە و زەبەللاح دەبێت. رێگای نەوتی كەنداویش لە رابردووی جەنگی ئەو ناوچەیە و ئاییندەی تێكچوونی زیاتری پەیوەندییەكانی ئێران و دەوڵەتانی كەنداو و ئەمریكا و هاوپەیمانی جیهانی، بەرەو ئەوە ناچێت كە رێگایەكی دڵنیا و بێكێشە بێت بۆ دەسەڵاتی ناوەندی لەعیراقدا، سەرەنجام تەنها رێگای توركیا دەمێنێتەوە و كە لە كۆتایی كارواندا بە خاكی كوردستاندا تێدەپەڕێت و خەڵكی كوردستان دەبێت باش بزانن كە لەم مەسەلەیەدا، حكومەتی عیراق دەكەوێتە ژێر رەحمەتی ئێمەوە، نەك بەپێچەوانەوە، بۆیە دەبێت دانوستان و سازشی بەغداد لەگەڵ ئێمە بە چاوی سەرنجەوە بزانین و نەكەوینە داوی لێكدانەوەی هەڵە و لاوازیی ناچاریمان بۆ ناردنەدەرەوەی نەوت بەهەر نرخێك بێت.
3- رێگای نەوتی عیراق- توركیا و كوردستان- توركیا یەكێكە لە پرۆژە گرنگەكانی سیاسەت و ستراتیژی كوردی و نابێت بە چاوی كەمەوە تەماشابكەین، لەم زەمینەیەدا دەبێت دوو هۆكاری گرنگ لەبەرچاوبگرین و عیراق و توركیاش ئەمە چاك بزانن كە هەردوو هۆكارەكە سەرەنجام لە دەستی كورددا دەبێت:
یەكەم: سوننەی عیراق كە لە ناوچەكانی نێوان كەركوك و هەرێمی كوردستان و رێگای ئەم بۆرییە نەوتانەدان، بەرژەوەندییان لەگەڵ كورددا زیاترە تا لەگەڵ شیعە و دەسەڵاتی مالیكیدا.
دووەم: ناوچەكانی خۆرئاوای دیجلە كە زۆرینەیان كوردن و ئەگەرچی بەشێك نین لە هەرێم، بەڵام لە سیاسەتی راستەقینە و ئەمری واقیعدا بەشێكن لە سیاسەت و بەرژەوەندی هەرێم، كۆتایی كاروانی نەوتی كەركوك- توركیا بە خاكی ئەواندا تێدەپەڕێت و حكومەتی هەرێمیش دەبێت چاك ئەم پرسە لەبەرچاوبگرێت و ئەو ناوچانە هەم بەوان بپارێزێت و هەم ئەوانیش لێیسوودمەند و بەهرمەندبن.
4- شارەزایانی پرسی نەوت و دیموكراسی كە بەشێكی گرنگ و كاریگەرە لە گەشە و پەرەپێدانی سیاسی و ئابووری، بڕوایانوایە كە دەسەڵاتە دیموكراتەكان بەهۆی نەوتەوە بەهێزتر و بەهرەمەندتردەبن و خەڵكیش زیاتر سوودمەند و بەهرەمەند دەبێت و سەرەنجام دیموكراسی و ئابووریی دیموكراسی بەهێزتر و پایەدارتردەبێ.
بەڵام دەوڵەتە زۆردارەكان و دیكتاتۆرە چاوچنۆكەكان زیاتر خەڵك دەچەوسێننەوە و بە پارەی نەوت و بە چەكی دزێو زیاتر خەڵك وێراندەكەن (عیراق، ئێران، لیبیا). حكومەتی هەرێم دەبێت رێگای وڵاتانی دیموكراسی و بەهرەمەندی دیموكراسی بگرێتەپێش، باشترین كار ئەوە نییە كە حكومەتی هەرێم هەموو گرێبەست و ئابووریی نەوت ئاشكرابكات (سەبارەت بە پرسی كورد و هەرێم لەمكاتەدا)، بەڵام باشترین كار ئەوەیە كە خەڵكی هەرێم زیاتر سوودمەند و بەهرەمەندتر بكات لە قازانجەكانی نەوت و گازی هەرێم، هەر دەسەڵاتێك بتوانێت بەهەر ئەندازەیەك ژیانی ئابووری خەڵك باشتربكات، ئەو دەسەڵاتە باشتر دەتوانێ دیموكراسی بێت و پەیگیرتریش سیاسەت و بەرژەوەندی و ئاسایشی نەتەوەیی خۆی بەڕێوەدەبات.

22646 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |    
زیاتر
پشكوتنی دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخ
به‌رزان مه‌لا ته‌ها
كاره‌كته‌ره‌ ئایینییه‌كان له‌نێوان تێڕوانینی مه‌حوی وحافزی شیرازیدا
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
پێكهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان
هادی محه‌مه‌دی
پرۆفیسۆر دوكتۆر(ئیبراهیم ئه‌حمه‌د شــــــوان) :
ســــه‌ره‌تا كه‌"دیوانی مه‌حوی"م خوێنده‌وه‌ ده‌تگوت ده‌قێكی بێگانه‌ ده‌خوێنمه‌وه‌ و
گه‌ر راڤه‌كه‌ی مامۆستای موده‌ڕیس نه‌بوایه‌ تێینه‌ده‌گه‌یشتم.
كۆتایی دەوڵەتی شۆرشگێڕەكان
حەبیب محەمەد دەرویش
خوێندنه‌وه‌ی كتێبی
(الفكر العربی و صراع الاضداد)
شیروان كه‌ریم محه‌ممه‌د
مژمۆری چاوی شێخ ره‌زا و دیده‌ی رۆشنی مه‌وله‌وی
سونبولی ئایینی كاكه‌یی له‌ نێوان تێڕوانینه‌كانی
شێخ ره‌زا و مه‌وله‌ویدا
همایۆن ساحیب
رۆژئاوا ناسی
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
چاكشوێن و به‌دشوێنی شێخ ره‌زا
له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج
له‌ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی خۆرهه‌ڵاتناسیدا
د. مه‌حمود زه‌قزوق
وه‌رگێڕانی: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
شێخ ره‌زای تاڵه‌بانی كێیه‌ ؟
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د
ئاركۆن و ره‌خنه‌ی رۆژهه‌ڵاتناسی
ن. مه‌حمود عه‌زه‌ب
و. ئومێد تۆفیق
باسوخواسواسێكی شێخ ره‌زا له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا
حه‌كیم مه‌لا ساڵح
رۆژهه‌ڵاتناسی.. ده‌ركه‌وتن و ئامانجه‌كانی
نه‌ریمان عه‌بدوڵڵا
مامۆستای زانكۆ
شێخ ره‌زا شایه‌تحاڵێكی وریای سه‌رده‌می خۆی
ئه‌مین شوان
چینه‌كانی رۆژهه‌ڵاتناسان

كۆكردنه‌وه‌ی: عه‌بدولغه‌ففار حه‌میده‌
و: ئامانج عه‌بدولكه‌ریم
هاوكێشه‌كانی ده‌سه‌ڵات
كاتێك شـــــیعر هاوكێشه‌كان لاســــه‌نگده‌كات
شێخ ره‌زای سه‌ركز
شێخ ره‌زا و هێستره‌كه‌ی میر
ع. باخانی
له‌ ئیسلامی شوناسه‌وه‌ تا سیاسه‌تی باو
و: هه‌ردی مه‌هدی
جیهانگیری ‌و جیۆئه‌تنیكی ئێران
مامه‌ند رۆژه‌
بیندیتۆكرۆچه ‌و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: محمودسید عبدالله
دیموكراسییه‌ت و پرسی مافی كه‌مایه‌تییه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كان
جه‌لیل مرادی
هیگڵ و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
كریم مجتهدی
و:رۆژان سیفور
چه‌مكی كه‌مایه‌تی و پێناسه‌ی له‌ په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا
نووسنی: موه‌فه‌ق محه‌ممه‌د
وه‌رگێڕانی: بلال اسماعیل
موحسین محه‌مه‌د حسێن
و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: كۆچ
كه‌مینه‌كان وه‌ك چه‌مكێكی كۆمه‌ڵناسی
ئه‌رسه‌لان تۆفیق
فه‌لسه‌فه‌ى مێژوو لای تۆینبی
له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌: كارزان عه‌لی
بیركردنه‌وه‌ی ئیسلامیانه‌ ده‌رباره‌ی كه‌مایه‌تییه‌كان
سه‌ید محه‌ممه‌د حسێن فه‌زلوڵڵا
و / كارۆ عه‌لی
رۆڵی تۆبۆگرافیاله‌ ئاڕاسته‌كردنی
ره‌وتی مێژوولای ڤه‌رنان پرۆدیل
ئاماده‌كردنی: سامان حسین ئه‌حمد
كه‌مینه‌ ره‌گه‌زییه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بدا
نووسینی: نورانی هه‌دیه‌
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: هێمن مه‌حمود
كورد و
پێویستی به‌ زانستی رۆژئاواناسیی

حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
كێشه‌ی كه‌مینه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بی
نووسینی: محه‌مه‌د مێرگه‌سۆری
پیاویك له‌ عه‌قڵانیه‌ت و مه‌عنه‌ویه‌ت
خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ هزری سروش
پێشه‌كیه‌ك بۆ خوێندنه‌وه‌ی هزری سروش
موسعه‌ب ئه‌دهه‌م زه‌ڵمی
كورد:
ته‌وه‌ری جیۆپۆلیتیكی خۆرئاوای ئێران
به‌ ته‌ركیزكردن له‌سه‌ر روانگه‌ جیۆپۆلیتیكییه‌كان
م. رۆژه‌
خوێندنگه‌ رۆژهه‌ڵاتناسییه‌كان
‌و: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
كێشه‌ و گرفتی كه‌مینه‌كان له‌ جیهاندا
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د*
كوردناسی لای ئینگلیزه‌كان
سه‌ركه‌وت شه‌ریف ئیسماعیل
كێشه‌ی كه‌مینه‌ ره‌گه‌زی و ئایینی و نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست
ن/ حسقیل قوجمان
و: هێمن مه‌حمود
ساتێك له‌سایه‌ی
حه‌زره‌تی (مه‌ولانا خالید) دا
مه‌لا نه‌وزاد
که‌مینه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌کان
له‌نێوان خۆسه‌لماندن و په‌راوێزخستندا
حه‌سن حسێن
له‌یادی (233) ساڵه‌ی له‌دایك بونی
مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی شاره‌زووری دا
سه‌رنوسه‌ر
ژیاننامه‌ی مه‌حوی
ئاماده‌كردنی: گۆڤاری كۆچ
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010