پێكهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان
هادی محه‌مه‌دی

بەپێی تیۆری و زانستی سیاسی نوێ، دەوڵەتی مۆدێرن یان دەوڵەتی نەتەوەیی (nation state) كاتێك پێكدێت كە سیستمی كۆنی فیۆداڵی لێكدەترازێ و سیستمی تازەی سەرمایەداری جێگەیدەگرێتەوە یانی تا لە كۆمەڵگەیەك پێوەندییەكانی سەرمایەداری سەرنەگرێ و پەرەنەستێنێ بوار بۆ پێكهاتنی دەوڵەتی نەتەوەیی ناڕەخسێت. لە سیستمی كۆنی فیۆداڵیدا دەسەڵاتداری لە چەشنی ئەمپراتۆری زاڵە كە بە دیسكۆرسی ئایین و دروشمی ئۆمەتی تاقانە چەندین نەتەوە و ئێتنیكی جیاواز لەژێر چەتری خۆیدا كۆدەكاتەوە،‌ بەڵام زۆرجار زمان و كولتوری نەتەوەیەك بەسەر نەتەوەكانیتردا دەسەپێنێ. بۆ نموونە لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەمپراتۆری رۆمدا زمانی لاتین زاڵبوو و زمانەكانیتری نەتەوەكانیتری ئورووپی قەدەغە بوون، لە سەردەمی ئەمپراتۆری عوسمانیشدا زمانی عەرەبی زمانی رەسمی دەسەڵات بوو.
بەڵام هەركە پێوەندییەكانی سەرمایەداری گەشەدەكات و پەرەدەستێنێ، پێش هەموو شتێ دەسەڵات و دیسكۆرسی دینی ناچار بە پاشەكشە و رێفۆرم دەكات، بەجۆرێك كە لە درێژەی پرۆسەیەكدا دین دەبێتە پرسێكی تاكی و ئیتر خۆی لە كاری سیاسی وەرنادات. بە نەمان و فەوتانی‌ دیسكۆرسی دینی و دروشمی ئۆمەتی تاقانە، هاوكات دوو پێكهاتەی مەزن و بچووك لێكدەترازێن و دەڕووخێن، یەكەم پێكهاتەی گشتگیری ئەمپراتۆری، دووهەم پێكهاتەی بچووكی خێڵ و عەشیرەت. بە رووخانی ئەم دوو پێكهاتەیە، چینی ناوەڕاست (middle class)ی شارنشین و خوێندەوار پێكدێ و پێكهاتەی مۆدێرنی دەوڵەتی نەتەوەیی دەخولقێنێت. دەوڵەتی نەتەوەیی زۆرجار بەپێی زمان و مێژوو و كەلتورێكی هاوبەش پێكدێ و هەندێجاریش بەپێی مافی شارۆمەندی و كونتراكتی كۆمەڵایەتی دروستدەبێت.
"سێ فاكتەری ناسیۆناڵیزم، دیموكراسی و تێكنۆلۆژی رۆڵیكی چەندلایەنە و دیالكتیكییان لەسەر یەكتر هەیە و یەكتر تەواودەكەن‌ یانی تا لە وڵاتێك مناسباتی پیشەسازی و تێكنۆلۆژی گەشەینەكردبێت، بوار بۆ دروستبوونی ئینتما و خواستی نەتەوەیی پێكنایەت و یەكێتی و تەبایی فەرهەنگی و زمانی دروستنابێت، چونكە لەڕاستیدا و لە درێژەی پرۆسەی مودێرنیزاسیۆندایە كە رەوتی مێژوو پێكهاتە گەورە نەریتییەكان دەرووخێنێ و پێكهاتە بچووكە خێڵەكییەكان لەبەریەك هەڵدەوەشێنێ و بە پێكهاتنی چینی ناوەڕاست، زەمینەی گەشە و هەڵدانی بزاڤی نەتەڤی دەخوڵقێنێ.(1) بەڵام چینی ناوەڕاست چۆن پێكدێ و بەپێی چ مكانیزمێك دەوڵەتی مۆدێرن/ دەوڵەتی نەتەوەیی دەخولقێنێ؟ چ پێوەندییەكی لۆژیكی و ئەنتۆلۆژیكی لەنێوان چینی نێوەڕاست و دەوڵەتی مۆدێرندایە؟
 كاتێ چاو لە مێژووی وڵاتانی ئوروپی دەكەین، دەبینین كە لە كۆتایی سەدەی هەژدەهەمدا بەهۆی گەشەكردنی سەنعەت و مناسباتی سەرمایەداری، مناسباتی فیۆداڵی دەفەوتێ و هەردوو چینی وەرزێر و دەرەبەگ لەمێژوودا دەوریاننامێنێ؛ لەم نێوەدا شارنشینی پەرەدەستێنێ و چینی نێوەڕاست پێكدێت، چینی نێوەڕاست خاوەن مڵك و سامانێكی زۆر نییە كە بترسێ لەدەستیبدات، بۆیە هەڵوێستی محافزەكارانە/ كۆنسێرڤاتیڤ ناگرێت و داكۆكی لە بیر و ئەندێشەی‌ دواكەوتوانە و كۆنەپەرستانە ناكات، هەروەها چینی ناوەڕاست هێندە هەژار و چارەڕەش نییە كە هەموو وزە و توانای خۆی بۆ بەدەستهێنانی بژیوی ژیان تەرخانبكات و ئیتر دەرفەتی خوێندن و پەروەردە و بیركردنەوەی نەمێنێ. كەوابوو چینێ نێوەڕاست بەهۆی خەسڵەتی چینایەتی و پێگەی كۆمەڵایەتی خۆی، چینێكی میانەڕەوە، چینێكە كە داكۆكی لە ئازادی و مافەكانی مرۆڤ دەكا و زۆرجاریش كاتی خۆی بۆ خوێندن و خزمەت بە فەرهەنگ و هونەر تەرخاندەكات.. كەوابوو بەمجۆرەیە كە دەبینین ساڵی 1789 بەهۆی سوژە/ بكەرێكی كۆمەڵایەتی و بە رێبەری ناپلیۆن بۆناپارت شۆڕشی مەزنی فەرانسە سەردەگرێ و یەكەم مانیفێستی مافەكانی مرۆڤ وەك بەیاننامەیەكی جیهانی رادەگەیەنێ و دەوڵەتی مۆدێرن/ نەتەڤی پێكدێنێ و بەشێنەیی هەموو وڵاتانی ئوروپایی دەگرێتەوە و دواتر لەهەموو جیهان دەبێت بە مۆدێلی زاڵ. (بەپێی توێژینەوەیەكی جۆرج لوكاچ/ رمان تاریخی، رێك هەر لەم سەردەمەدایە كە ژانری رۆمانی مێژوویی بەدیدێت و پەرەدەستێنێ؛ وەك لە درێژەی ئەم وتارەدا دەیبینین خوێندنەوەی رۆمان لە پێكهێنانی رۆحی نەتەوەدا رۆڵی گرنگی هەیە).
كەوابوو دەتوانین بێژین لە درێژەی گەشەی مناسباتی سەرمایەداریدا چینی ناوەڕاست پێكدێت، چینی ناوەڕاست بەپێی سرووشتی چینایەتی خۆی، چینێكی دیموكرات و ئازادیخوازە، چینێكی لایەنگری خوێندن و كەلتورە، بۆیە كە دەوڵەتی مۆدیرنیش پێكدێنێ، سەرەڕای داكۆكی لە مافەكانی تاك و برەودان بە دیموكراسی و ئازادیخوازی، دەگەڕێتەوە بۆ سەرچاوەكانی زمان و كەلتوری نەتەوایەتی و زۆرجار بەپێی زمان و كەلتور و مێژوو، ناسنامەی نەتەوایەتی خۆی دەخولقێنێ.  
لە نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەمدا ئاتاتورك و رەزا شا ویستیان لاسایی مۆدێلی دەوڵەتی مۆدێرنی ئوروپایی بكەنەوە و لە هەردوو وڵاتی توركیا و ئێران پرۆژەی مۆدێرنیزاسیۆن بچەسپێنن، بەڵام پاش دەیانساڵ هێشتا لەهیچ كام لەم دوو وڵاتە دەوڵەتی مۆدێرن پێكنەهاتووە؛ بۆ وێنە دەوڵەتی توركیا هەم ناسیۆناڵیستە و هەم سەنعەتییە، بەڵام چونكە دیموكراتیك نییە و بەشێوازێكی فاشیستی حاشا لە بوون و مان و مێژوو و ناسنامەی نەتەوەی كورد دەكا و بەخەستی رێز و كەرامەتی پێشێلدەكات، دەوڵەتێكی دواكەوتووە و زۆر كێشە و قەیران هەڵدەگیرسێنێ، بەڵام دەوڵەتی ئێران خاوەن هیچكام لەو سێ فاكتە‌ نییە! كۆماری ئیسلامی دەسەڵاتێكی مافییایی فاشیست و پاوانخوازە كە نە ناسیۆناڵیستە، نە تێكنۆكراتە و نە دیموكرات؛ پێگەی جەماوەری ئەم حكومەتە وەك هەموو رژیمێكی‌ تۆتالیتێر لە چینی هەژار و چینی ناوەڕاستی خواروو پێكهاتووە و سەرەڕای ئەمەش پێكهاتەی جوغرافییایی و كۆمەڵایەتی، زیاتر لە پێكهاتەی ئەمپراتۆری دەچێ و بە دروشمی ئومەتی تاقانە تیوریزەكراوە و لەسەر زەمینەی بازاڕی نەریتی راوەستاوە و بورژوازی دەڵاڵ لەودا رۆڵی سەرەكی دەگێڕێ‌.


لێرەدا بیروڕای هەندێ لە شارەزایانی زانستی سیاسی لەمەڕ ناسیۆنالیزم و دەوڵەتی نەتەوەیی دێنمەوە:
بەڕای ئیرنست گیلنێر پێكهاتنی نەتەوە بەبێ ئاڵوگۆڕی ئابووری - سەنعەتی، سەرهەڵدانی سیستمی تازەی پەروەردە، پێكهاتنی زمانی هاوبەش، گەشەكردنی مافەكانی تاك و بازاڕە بەرینەكانی سەرمایە، ئیمكانی نییە. بەمجۆرە گیلنێر روانگەی ماركسیستی قەبوڵدەكا و نەتەوە بە بەرهەمی كۆمەڵگەی پیشەسازی دەزانێ. بەڕای ئەو نەتەوە خولقاوی رابردوو نییە، بەڵكو ئورگانیزمێكە كە هەنگاوبەهەنگاو پێكدێ. ئەو دەڵێ: ئابووری پیشەسازی هاوكات پێویستی بە دوو شت هەیە:
1. كەلتوری ناوەندی مۆدێرن.
2. دەوڵەتی ناوەندی مۆدێرن.


ئەم دوو فاكتەش پێویستی حەیاتییان بە یەكتر هەیە و یەكترتەواودەكەن. لەلایەك‌ فەرهەنگی ناوەندی نوێ پێویستی بە دەوڵەتی ناوەندی نوێ هەیە، تا سازبكرێ و سەقامگیربێت. لەلایەكیترەوە دەوڵەتیش پێویستی بە فەرهەنگی ناوەندی هاوبەش و یەكپارچە هەیە تا بنەماكانی خۆی سەقامگیربكات؛ لە هەردوو حاڵەتدا ناسیۆناڵیزم فەرهەنگێكە كە رۆڵی هاوبەشبوون و ناوەندیبوون دەگێڕێ. ئەوەی گیلنێر لە ماركسیزمی ئورتۆدۆكس جیادەكاتەوە، روانگەكانی ئەو لەمەڕ پرسی نەتەوەییە. گیلنێر ناسیۆناڵیزم بە بەرهەمی نەتەوە نازانێ، بەڵكو بەپێچەوانەوە، نەتەوە بە بەرهەمی بزاڤی ناسیۆناڵیستی دەزانێ. بە وتەیەكیتر، گیلنێر دەڵێ: ئەوە كە بزاڤی نەتەوەیی دەخولقێنێ نەتەوە نییە، بەڵكو بەپێچەوانەوە ئەوە بزاڤی نەتەوەییە كە نەتەوە دروستدەكات. نابێ پێمانوابێ كە پێشتر نەتەوە هەیە و بزاڤی نەتەڤی سازدەكات، بەڵكو بزاڤی نەتەوەیی، نەتەوە دروستدەكات. بزاڤی نەتەڤی تێكڕای ئەو زەمینە فەرهەنگی و كۆمەڵایەتییە دروستدەكات كە نەتەوە وەك پێكهاتەیەكی یەكپارچە دەخاتەڕوو.
بەپێچەوانەی روانگەی گیلنێر، ئەندرسۆن پێكهاتنی نەتەوە بە پێكهاتەی ئابوورییەوە نابەستێتەوە، بەڵكو بەشێوەی راستەوخۆ لەگەڵ دیاردەیەك بە ناوی "كاپیتالیزمی چاپ" پێوەندیدەدات. لەكاتێكا كە گیلنێر گرنگی بە بناغەی ئابووری نەتەوە دەدا و ناسیۆناڵیزم بە فەرهەنگی قوناغی پیشەسازی دەزانێ، ئەندرسۆن گرنگی بە فاكتۆ‌ری فەرهەنگی دەدا و نەتەوە وەك گروپێكی "ئامانجخواز" دەناسێنێ. بەڕای ئەندرسۆن گەشەی پێوەندییەكان، سەرهەڵدانی رۆژنامەگەری، رۆماننووسی و سەنعەتی چاپ، وەك چەندین دەرفەتی فەرهەنگی، بوارێك دەڕەخسێنن كە لەودا نەتەوە وەك پێكهاتەیەكی یەكسان و یەكپارچە دروستدەكەن. ئەندرسۆن پێیوایە كە میدیا تازەكان و بەتایبەت رۆژنامە وەها دەورێك دەگێڕن كە لە مێشكی زۆربەی خەڵكدا ئامانجێكی هاوبەش دەڕوێنن. چونكە كۆمەڵانی خەڵك، یەك هەواڵ، یەك لێكدانەوە و یەك بابەت بە زمانێكی هاوبەش وەردەگرن، هەموو ئەم فاكتەرانە دەبنە هۆی ئەوە كە بنەماكانی هەست و ئینتمای نەتەوایەتی لە مێشكی ئەواندا بڕسكێت. بەكورتی ئەندرسۆنیش وەك گیلنێر، گەشە و سەرهەڵدانی بزاڤی نەتەوەیی بە بەرهەمی مودێرنیتە دەزانێ، بەڵام لەجیاتی فاكتۆری‌ ئابووری فاكتۆری‌ فەرهەنگی بە گرنگتر دەزانێ.
 هابزباوم هەر وەك گیلنێر و ئەندرسۆن نەتەوە بە دیاردەیەكی مۆدێرن دەزانێ، بەڕای هابزباوم زۆربەی بنەما هاوبەشەكانی نەتەوە ناگەڕێنەوە بۆ سەردەمی كۆن، بەڵكو لەم چاخەدا خولقێنراون، ئەم فاكتانە بە پاڵپشتی ئابووری و بە ئامێری ئێنفۆرماتیك لەكۆمەڵگەدا بڵاودەكرێنەوە و دەبنە سامانی گشتی.. كەوابوو نابێ سەرهەڵدانی نەتەوە لە مودێرنیتە جیابكەینەوە، چونكە لە قۆناغی كەونارادا دۆخی گەشەی ئەم فاكتانە نەبووە.
بەڵام ئانتونی سمیس بەپێچەوانەی روانگەكانی سەرەوە، پێیوایە بەر لە سەردەمی مودێڕن نەتەوە و پێكهاتە ئێتنیكییەكان بەشێوەی هۆز و گروپی بچووك لەئارادابوون و گەشە و ساغبوونەوەی ئەم گروپانە، نەتەوەكانی ئەمڕۆی خولقاندووە. بەڕای سمیس رەگوڕیشەی نەتەوە بەشێوەی قووڵ و قایم بە ناخی مێژوودا رۆچووە و بەرلە پێكهاتنی نەتەوە بەردەوام گروپی ئێتنیكی لەئارادابوون و هەر ئەمانە بناغەی نەتەوەیان پێكهێناوە.
"بەڕای گیلنێر ناسیۆناڵیزم رەوتێكی سیاسییە كە یەكێتی سیاسی و یەكێتی نیشتمانی هاوئاهەنگ پێكدێنێ. بە وتەیەكیتر ناسیۆناڵیزم روانگەیەكی سیاسییە كە پێیوایە وڵاتێكی یەكپارچە و هاوبەش، دەبێ خاوەن سیستمێكی سیاسی تۆكمە و یەكگرتوو بێت. گیلنێر دیسان دەڵێ: ناسیۆناڵیزم بزاڤێكە كە تێدەكۆشی فەرهەنگ و سیاسەت رێكبخات، ناسیۆنالیزم هەوڵێكە كە دەیەوێ ژێرخانی فەرهەنگی لەگەڵ سەرخانی سیاسی، هاودەنگبكات. هەر ژێرخانێكیش تەنیا سەرخانێكی تایبەت قەبوڵدەكات.
سێ فاكتۆری گرنگ لە روانگەی گیلنێردا بریتینلە: فەرهەنگی یەكگرتوو، وڵاتی یەكپارچە، رێخراوی سیاسی ئۆرگانیك. بەڕای گیلنێر ناسیۆناڵیزم دیاردەیەكی كۆن نییە، چونكە هەموو ئەم سێ فاكتە بەرهەمی مودێرنیتەن. بەڕای ئەندرسۆن: ئامانجی نەتەوەیی، ئامانجی گروپێكە كە لە ئەمپراتۆری بچووكترە و لە خێل و عەشیرەت گەورەترە. ئەندرسۆنیش ئامانجی نەتەوەیی لەگەڵ مودێرنیتە پێوەنددەدات، چونكە پرۆسەی مودێرنیزاسیۆن لەلایەك‌ ئەمپراتۆرییەكان هەڵدەوەشێنێتەوە و دەوڵەتی نەتەوەیی پێكدێنێ و، لەلایەكیدیكەوە،‌ بەخولقاندنی تێكنیكی چاپ و رۆژنامەگەری بناغەی نەریتەكانی خێڵ و عەشیرە لێكدەترازێنێ.
بەڕای گیلنێر بۆ پێكهاتنی دەوڵەتی نەتەوەیی پێویستمان بەم فاكتانە هەیە: میدیای هاوبەش، سیستمی سەربازی هاوبەش، سیمبوڵ و هێمای نەتەوەیی هاوبەش، فەرهەنگ و زمانی هاوبەش، جوغرافیا و كیانی هاوبەش و سەرژمێری نەتەوەیی. تێكڕای ئەم فاكتانەش بەرهەمی مودێڕنیتەن و لە سەردەمی كۆندا نین."(2)
ئەزموونەكانی مێژوو دروستی ئەم بۆچوونانەیان سەلماندووە. ئێستا با چاوێك لە بارودۆخی سیاسی فەرهەنگی ئابووری و ناوچەیی و نێونەتەوەیی كوردستان بكەین و بزانین بەپێی ئەوەی لەسەرەوە باسمانكرد ئایا دەرفەتی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی بەتایبەت لە باشووری كوردستان رەخساوە؟
كوردستانی باشوور ئەوە بیست و یەك ساڵە خاوەن دەسەڵاتێكی خۆماڵییە و گەلی كورد لەم بەشەدا خۆی كاروباری وڵاتەكەی بەڕێوەدەبات، بەڵام بەهۆی هەلومەرجی سیاسی و ناوچەیی و جیهانی، هێشتا نەیتوانیوە دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی پێكبێنێت. بەپێی دیدگای گیلنێر مناسباتی سەرمایەداری لە كوردستان گەشەیكردووە، بەڵام هێشتا بناغەی خێڵ و عەشیرەت بەتەواوی لێكنەترازاوە، چینی ناوەڕاستی شارنشین و خوێندەوار تا رێژەیەك دروستبووە، بەڵام هێشتا نەیتوانیوە دیسكۆرسی كەلتوری نەتەوایەتی خۆی فۆرمولەبكات و لە زۆر شاری كوردستانی باشووردا هێشتا بیری خێلەكی زاڵە؛ لە زۆر بۆنەی سیاسیدا رێبەرانی كورد سەرۆكعەشیرەتەكان كۆدەكەنەوە و لەڕێگەی ئەوانەوە پەیامی سیاسی خۆیان بە خێڵ و عەشیرتەكان دەگەیەنن، ئەمەش خزمەت بە گەشەی سیاسی و فەرهەنگی كورد ناكات، دەبێ بناغەی هەستی خێلایەتی بفەوتێ و هەست و بەرژەوەندی نەتەوایەتی جێگای بگرێتەوە.
ئەو گروپە لە سەرمایەدارانی كورد كە ركێفی ئابووری و بازاڕی كوردستانی كونترۆڵكردووە، گروپێكی خاوەن وشیاری سیاسی و بەرنامەی نەتەوایەتی نییە و  خەمی ئەوەی نییە كە سەنعەت و پیشەسازی بێنێتە كوردستان و گەشە بە بەشی بەرهەمهێنان بدات، بەڵكو زیاتر رۆڵی دەڵاڵ دەگێڕێ و كوردستانی كردووەتە بازاڕی فرۆشتنی كاڵاكانی دەوڵەتانی دراوسێ، ئەم كارەش خزمەت بە دەوڵەتانی داگیركەری كوردستان دەكا و بۆ بەرژەوەندی كورد قازانجێكی ئەوتۆی تێدا نییە.
  بەپێی بۆچوونی بنێدیكت ئەندرسۆن، دەوڵەتی نەتەوەیی كاتێ پێكدێت كە رۆژنامەگەری پەرەدەستێنێ و هەموو تاكەكانی كۆمەڵگە لە یەك رۆژنامەدا هەواڵ و رووداوەكان بەشێوەی یەكسان دەخوێننەوە یان رۆماننووسی پەرەدەستێنێ و هاوڵاتیانی شارنشین بەسەرهاتێكی مێژووی/ نەتەوایەتی لە رۆمانێكدا كە بە زمانی خۆیان نووسراوە دەخوێننەوە و باس و دیالۆگی لەسەر دەكەن و بەمجۆرە خواست و ئینتیمای نەتەوایەتی لە بیر و مێشكیاندا پێكدێت‌. ئەگەر بەپێی ئەم بۆچوونە سەیری كۆمەڵگەی كوردستان/ باشوور بكەین دەبینین كە رۆژنامەنووسی لەم هەرێمە زۆر گەشەیكردووە، بەڵام هێشتا رۆژنامەیەكی وەها پێكنەهاتووە كە خاوەن بەرنامەیەكی سیاسی فكری نەتەوایەتی گشتگیربێت و هەموو ناوچەكانی كوردستان بگرێتەوە و هەموو خەڵكانی بادینان و سۆران و گەرمیان بەپەرۆشەوە بیخوێننەوە و ببن بە ئابوونەی، هەتا ئێستاش ئەو رۆژنامەیە كە لە سلێمانی زۆرترین پرستیژ و خوێنەری هەیە، لە هەولێر وەها پێگەیەكی نییە، بۆ نموونە رۆژنامەی هاوڵاتی كە لە سلێمانی ئێجگار خوێنەری هەیە، هەتائێستاش تەنانەت یەك لاپەڕەشی بۆ زاراوەی كرمانجی تەرخاننەكردووە و كەوابوو لە دەڤەری بادینان بەگەرمی پێشوازیلێناكرێت، چونكە وەك لە درێژەی ئەم بابەتەدا باسیدەكەین، تائێستا بەپێی هەموو نیشانەكان زمانی كوردی جووتستانداردە و هەركام لە دوو زاراوەی سۆرانی و كرمانجی لە دامودەزگاكانی حكومەتی هەرێم بە رەسمی كاریانپێدەكرێت. هەر بەمپێیەش دیاردەی رۆماننووسی لە كوردستان مێژوویەكی دوورودرێژی نییە و زمانی كوردی خاوەنی رۆمانی باش و بەپێز نییە، تا چ بگات بەوە كە لەنێو كورددا خوێندنەوەی رۆمان پەرەیسەندبێت و بووبێت بە نەریت، نەریتێك كە خەڵك پەروەردەدەكات، هاوڵاتی دەخولقێنێ و فێری ژیانی مەدەنی و شارنشینی دەكات!  ‌   
وەك گیلنێر دەڵێ بۆ پێكهاتنی دەوڵەتی نەتەوەیی پێویستمان بەم فاكتانە هەیە: "میدیای هاوبەش، سیستمی سەربازی هاوبەش، سیمبوڵ و هێمای نەتەوەیی هاوبەش، فەرهەنگ و زمانی هاوبەش، جوغرافیا و كیانی هاوبەش و سەرژمێری نەتەوەیی".(3)
میدیای هاوبەش: ئایا كورد لە باشوری كوردستان تا ئێستاش خاوەن میدیایەكی نەتەوەیی گشتییە، میدیایەك كە جێی متمانەی هەموان بێت و رۆڵی نەتەوەیی بگێڕێت؟ بەدڵنیاییەوە نا. لە كوردستانی باشوور هەر لە رۆژنامە و رادیۆوە تا تەلەڤیزیۆن و سەتەلایت‌ زۆر میدیا هەن، بەڵام هەر كامیان هی حیزب و لایەنێكن و ئێمە میدیایەكی ئەوتۆ نابینین كە هی هەموو نەتەوەی كورد بێت و لەپێناو بەرژەوەندی بەرزی نەتەوایەتی كار بكات، نەك بەرژەوەندی تەسكی حیزبی. بۆ نموونە دوو تەلەڤزیۆنی كوردستان تی ڤی و كوردسات هەر كامیان هی حیزبێكن و جەماوەر و بینەری تایبەت بە خۆیان هەیە و زیاتر خزمەت بە بەرژەوەندی حیزبەكەی خۆیان ئەكەن، كورد لە باشوور تا ئێستا نەیتوانیوە تەلەڤزیۆنێكی وەكو ئەلجەزیرە دامەزرێنێ كە واوەتر لە بەرژەوەندی حیزبی و ناوچەیی، متمانەی هەموو كۆمەڵانی خەڵكی كورد پێكبێنێ، هەتا هەست و ئینتیمای نەتەوایەتی لە مێشكی گەلدا بڕوێنێ.
 جگەلەمەش تەلەڤزیۆنی میدیا/ رۆژ تی ڤی كە وەك یەكەمین سەتەلایتی كوردی لە ئوروپا دامەزرا و دەستیبەكاركرد، لە وشیاركردنەوە و پێشخستنی رەوتی خەباتی گەلی كورددا رۆڵی گرنگی گێڕا، ئەم میدیایە كە لە ئوروپاوە بەرنامەی بۆ كوردستان بڵاودەكردەوە، دەیتوانی ئاستەنگی جوغرافیایی و بەرچاوتەنگی ناوچەیی و زمانی و خێڵەكی تێپەڕێنی و بەرژەوەندی باڵای نەتەوایەتی رەچاوبكات، بەڵام نەكرا و ئەمیش نەیتوانی خۆی لە بازنەی حیزبی دەربازبكات و وەكو میدیای هەموو كوردان رۆڵبگێڕێت.  
سیستمی سەربازی هاوبەش: لەپاش رووخانی حكومەتی سەدام دەسەڵاتی كوردی لە باشوور زۆر هەوڵیدا كە هێزی پێشمەرگە یەكبخات و ئەرتەشێكی نەتەوەیی مۆدێرن پێكبێنێت، بەجۆرێك كە دەوڵەتی ناوەندی عێراقیش بە رەسمی بیناسێت و بودجەی تایبەت بە خۆی هەبێت، بەڵام هەم بەهۆی بەرچاوتەنگی حیزبی و هەم بەهۆی لاوازی وشیاری نەتەوایەتی لە باشوور، هێشتا وەها ئەرتەشێكی هاوبەش پێكنەهاتووە كە لەكاتی مەترسی و تەنگانەدا یەكێتی خاكی كوردستان بپارێزێت ‌ كە واوەتر لە حیزبەكان كاربكات و خاوەن هێز و ئیرادەیەكی مەزنی نەتەوایەتی بێت. هێزی سەربازی پ.ك ك. هێزێكی مەزن و بەدیسپلینی كوردی پێكدێنێ، بەڵام ئەویش نوێنەرایەتی هەموو گەلی كورد ناكات..
سێمبۆڵ و هێمای نەتەوەیی هاوبەش: گرنگترین هێمای نەتەوەیی هاوبەشی كورد بریتییەلە ئاڵای كوردستان، سروودی ئەی رەقیب، جێژنی نەورۆز و.. بەخۆشییەوە زۆربەی حیزبەكانی باشوور و رۆژهەڵاتی كوردستان ئاڵای كوردستانیان پەسەندكردووە و وەكو هێمایەكی نەتەوایەتی لەبۆنەكاندا هەڵیدەكەن و رێزیدەگرن، بەڵام ئەم ئاڵایە هێشتا لەلایەن پ. ك. ك و هەندێ حیزبی پاشكۆیەوە پەسەندنەكراوە. سروودی ئەی رەقیبیش هەروایە و هێشتا هەندێ لە حیزبەكان بە رەسمی پەسەندیاننەكردووە، ئەمەش بەر لە هەر شتێ زیان بە بەرژەوەندی نەتەوایەتی كورد دەگەیەنێ، بەڵام جەژنی نەورۆز وەكو جەژنێكی مێژوویی و كەلتوری و نەتەوایەتی بۆ هەموو حیزب و لایەنێكی كوردی گرنگە و بە رەسمی ناسراوە، هەموو ئەم هێمایانە لە دروستكردنی رۆح و هەست و ئینتیمای نەتەوایەتیدا رۆڵی گرنگ دەگێڕن.
فەرهەنگ و زمانی هاوبەش: وەكچۆن زمانی كوردی چەندین لەهجە و زاراوەی جیاجیای هەیە، فەرهەنگی كوردیش ئێجگار هەراو و فرەچەشنە و بەپێی بەشەكان و ناوچەكانی كوردستان خاوەن سروشت و تایبەتمەندی ناوچەیی و كۆمەڵایەتییە،  بەڵام بەگشتی هەم زمانەكە و هەم كەلتوورەكەی بەقووڵی ریشەی لەمێژوودا داكوتاوە و دەگاتەوە فەرهەنگی ئەهورایی و زمانی گاتایی زەردەشتی. ئەوە كە زمانی كوردی خاوەن چەندین زاراوە و دیالێكتی جیاوازە، نیشانەی هەراویی و دەوڵەمەندی زمانی كوردییە و وزە و پۆتانسییەلێكی مەزن بەم زمانە دەبەخشێ و ئەگەر بەشێوەی زانستی كاری لەسەربكرێت، دەتوانێ وەك زمانێكی هەرەمەزن و بەهێزی ناوچەكە خۆبنوێنێ. هەتا ئێستا بەهۆی هەلومەرجی سیاسی و جوغرافی، زیاتر دوو زاراوەی كرمانجی و سۆرانی گەشەیان كردووە و هەر دوویان لە میدیاكانەوە كاریانپێدەكرێ و حكومەتی هەرێمی كوردستانیش هیچ كام لەم دوو دیالێكتەی وەك زمانی رەسمی و ستانداردی كوردی پەسەندنەكردووە، جگەلەوەش هەندێ لە شارەزایان پێیانوایە كە زمانی كوردی دەتوانی جووت ستاندارد بێت. ئەم پرسە لە بواری كەلتوریدا سوود و قازانجی هەیە، بەڵام لە بواری سیاسیدا كێشەیە. لە بواری كولتوریدا توێژی رۆشنبیری كورد ئەركێكی مێژوویی و نەتەوەیی گرنگی لەسەر شانە، ئەگەر رۆشنبیرانی كورد بتوانن گروپی ئینتلیجنسیای كوردی پێكبێنن، دەتوانن دیسكۆرسی فەرهەنگی زمانی كوردی دابڕێژن و نوێژەنیبكەنەوە، دیسكۆرس (گوتارێك)ی مۆدێرنی نەتەوەیی كە هەموو تاكێكی كورد بكات بە خاوەن ناسنامەی رەسەن و لەهەمانكاتدا مۆدێڕن؛ ئەمەش كارێكی ئێجگار گرنگە و دەبێ گروپی ئینتلیجنسیای كوردی بتوانێ لەنێوان دوو توخمی كولتوری كۆن (بۆ نموونە گاتاكانی زەردەشت)و بیری مۆدێرنی ئورووپایی (ئەندێشەی سكۆلار)دا سەنتێز/ تێكەهەڵكێش بسازێت.
جوغرافیا و خاكی هاوبەش: نەتەوەی كورد خاوەن خاك و وڵاتی تایبەتی خۆیە و وڵاتی هیچ نەتەوەیەكیتری داگیرنەكردووە، بەپێچەوانەوە ئەوە گەلانی تورك و عەرەب و فارسن كە هەتائێستاش داگیركەرن و خاكی كوردستانیان داگیركردووە و نایەڵن گەلی كورد بە ئازادی و سەربەستی بژی و دەسەڵاتی وڵاتی خۆی بەڕێوەببات. جوغرافیای كوردستان لەنێوان چوار دەوڵەتی ئێران و عێراق و توركیا و سوریا دابەشكراوە و گەڵی كورد تەنیا لە بەشی باشوور/ عێراق خاوەن دەسەڵاتێكی نیوەسەربەخۆیە، بەڵام بەگشتی خاكی كوردستان لەڕووی سرووشتییەوە خاكێكی یەكپارچەیە و ئەوە دەسەڵاتی سیاسی بێگانەیە كە سنوورە دەسكردەكانی سەپاندووە، تا دیالكتیكی زوڵم و چەوسانەوە لەنێوان میلەتانی باڵادەست و میلەتی بندەستدا درێژەیهەبێ، زیاتر رەوتی خەبات و تێكۆشان پەرەدەستێنێ و رۆژێك هەردێت كە نەتەوەی بندەست نیشتیمانی خۆی بستێنێتەوە.
سەرژمێری: بەهۆی زەختی سیاسی وڵاتانی داگیركەری كوردستان هێشتا گەلی كورد سەرژمێری نەكراوە و ژمارەی دانیشتوانی كورد دیارینەكراوە، بەڵام زۆربەی خاوەن رایان پێیانوایە كە كورد نەتەوەیەكی چل ملیۆنییە، لە كوردستانی باشووریش هێشتا كێشەی ناوچە دابڕاوەكان چارەسەرنەكراوە تا كوردی ئەم بەشە سەرژمێریبكرێت و ژمارەی دانیشتوانی كورد دیاریبكرێت.
وەك دەبینین زۆربەی ئەو فاكتانە كە گیلنێر باسیاندەكا و بۆ پێكهێنانی دەوڵەتی نەتەوەیی بەپێویستیاندەزانێ، لەمەڕ نەتەوەی كورد هێشتا بەتەواوی پێكنەهاتوون، ئەمەش زیاتر هۆكاری سیاسی هەیە كە دەوڵەتانی داگیركەری كوردستان بووگن بە لەمپەر و نایەڵن جڤاتی كورد گەشەبكا و ببێت بە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆ، بەڵام لەم نێوەدا هۆكاری زەینی، یانی ویست و ئیرادەی نەتەوەی كورد دەتوانێ رۆڵی گرنگ و چارەنووسساز بگێڕێ و زەخت و ئاستەنگی عەینی و سیاسی تێكبشكێنێ و دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان پێكبێنێ.
ئەگەر سەرنجێكی رۆژهەڵاتی ناڤین بەگشتی و چوار دەوڵەتی داگیركەری كوردستان بەتایبەتی بدەین، دەبینین كە ناوچەكە بەگشتی لە حاڵی ئاڵوگۆڕی گرنگ و بنەڕەتیدایە، هەرئەمەش دەتوانێ گەورەترین دەرفەت بۆ گەلی كورد فەراهەمبكات.
لەدوای رووخانی حكومەتی بەعس لە عێراق، بەشی باشووری كوردستان لە بواری ئابووری و ئەمنی و ئاوەدانییەوە گەشە و پێشكەوتنی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە، بەجۆرێك كە سەرنجی زۆربەی چاودێرانی سیاسی و دەوڵەتانی دنیای رۆژاوای بەرەو لای خۆی راكێشاوە، ئەوە چەند ساڵێكە زۆربەی دەوڵەتانی ئوروپایی خەریكن پرسی سەربەخۆبوونی كوردستانی باشوور تاوتوێدەكەن و خۆیان بۆ راگەیاندنی ئەم هەواڵە ئامادەدەكەن. حكومەتی ناوەندی عێراق تووشی قەیرانێكی قووڵ هاتووە و تازە ناتوانێ وەكو پێشوو نە بەشێوەی دیكتاتۆری حكومەت بكات و نە لەنێوان سێ پێكهاتەی سەرەكی كورد و شیعە و سونەدا جۆرێك یەكێتی و تەبایی پێكبێنێ، هەموو نیشانەكان ئەوە دەگەیەنن كە وڵاتی عێراق لەتدەبێت و دەبێتە سێ هەرێمی سەربەخۆ، رەنگە لەمكارەشدا گەلی كورد رۆڵی پێشەنگ بگێڕێت. بەگشتی هەلومەرج بۆ پێكهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی لە باشووری كوردستان ئامادەیە و كورد دەبێ لە دوو بواردا كاری گرنگی بۆ بكات: یەكەم یەكێتی نەتەوەیی پێكبێنێ و بڕوا و متمانەی نەتەڤی بۆ هەموو تاكێكی كورد بگێڕێتەوە، بەجۆرێك كە ئیرادەیەكی تۆكمەی نەتەوایەتی دروستبكات، دووهەم لە بواری نێونەتەوەییدا بەشێوەی جیددی و بە كاری دیپلۆماتیك ساپۆرت و پشتیوانی وڵاتانی دنیا بۆ پرسی رەوای كورد بەدەستبێنێت.
رەوتی خەبات و ئاڵوگۆڕ لەهەر چوار بەشی كوردستاندا كاریگەری دیالكتیكی و چەند لایەنەیان لەسەر یەكتر هەیە. ئێستا رژیمی بەعسی سوریا لە حاڵی رووخاندایە، هێشتا ئەم رژیمە بەتەواوی نەڕووخاوە كە بەهۆی یارمەتی و پشتیوانی كوردانی باكوور و باشوور زۆربەی خاكی كوردستانی رۆژاوا ئازادكراوە. بێگومان بە رووخانی رژیمی سوریا هەلومەرجی كوردستانی رۆژاوا لەڕووی سیاسی و كەلتوری و كۆمەڵایەتییەوە بەرەوباشتربوون دەچێ و ئەمەش دەتوانێ لەداهاتوودا كاریگەری پۆزەتیڤی بۆ باكووری كوردستان و بەشەكانیتر هەبێت.
رەنگە گرێكوێرەی پرسی كورد بە دەوڵەتی فاشیستی توركیاوە بەستراوە، زۆربەی گەلی كورد و خاكی كوردستان لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی توركیادایە، ئەم دەوڵەتە ئەندامی ناتۆ و دۆستی نزیكی ئەمریكایە، ئەم دەوڵەتە‌ تووشی قەیران و دوالیزمێكی قووڵی مێژوویی هاتووە، لەلایەك دەیەوێ ببێت بە ئەندامی یەكێتی ئوروپا و پرنسیپەكانی دیموكراسی و لیبراڵیزمی رۆژاوایی قەبووڵبكات، بەڵام لەلایەكیترەوە دەیەوێ هەر بەشێوەی زەبروزەنگ و دیكتاتۆری مافی كوردان پێشێلبكات و نەهێڵێ ببن بە خاوەن ناسنامە و مێژوو و كەلتوری خۆیان. بێگومان تا كاتێ كە دەوڵەتی تورك نەتوانێ بەشێوەی دیموكراتیك پرسی كوردی باكوور چارەسەربكات، ناتوانێ ئەو قەیرانە قووڵە مێژووییە چارەسەربكات. چونكە هەرئێستا لە باكووری كوردستان بزووتنەوەیەكی جەماوەری ئێجگار ئەكتیڤ و بەهێز لەئارادایە كە هەموو شێوازەكانی خەباتی مەدەنی و چەكداری بەڕێوەدەبات و پرسی كوردی ئێجگار پێشخستووە بەجۆرێك كە كاریگەری راستەوخۆی لەسەر بەشەكانیتری كوردستان هەبووە و دەوڵەتی توركی ناچاركردووە كە بەپێچەوانەی سیاسەتی فاشیستی خۆی، حكومەتی هەرێمی كوردستان بە رەسمی بناسێت. ‌ئەڵبەت بزاڤێ جەماوەری نەتەوایەتی باكووری كوردستان تادێت بەهێزتر و گەشندەتردەبێت و رەوتی خەباتی بەشەكانیتری كوردستانیش بەهێزتردەكات، بێگومان هەرجۆرە ئاڵوگۆڕێكی سیاسی لەباكووردا كاریگەری راستەوخۆی دەبێ لەسەر رۆژهەڵات و باشوور و رۆژاوای كوردستان.. كەوابوو دەبێ هەموو حیزب و گرووپەكان و هەموو تاكێكی كورد هێندە وشیاربێت كە بەرژەوەندی نەتەوایەتی رەچاوبكات و ئەم راستییە بزانێت كە چارەنووسی هەموو بەشەكانی كوردستان لێكبەستراون.
رۆژهەڵاتی كوردستان؛ كاروانی خەبات و پێشكەوتن لە رۆژهەڵاتی كوردستان لە هەموو بەشەكانیتری كوردستان بەجێماوە. كورد لەم بەشەدا نە خاكی ئازادی هەیە، نە زمانەكەی بە رەسمی ناسراوە، نە خاوەن بزووتنەوەیەكی جەماوەری ئەكتیڤە، نە خەباتی چەكداری بەڕێوەدەبات. زۆربەی حیزبەكانی كوردستانی رۆژهەڵات لەتاراوگەدا تووشی پاسیفیزم و لێكترازان هاتوون و ئیدی بڕوایان بە هێزی خۆیان و كاری خەباتكارانە نەماوە، هەر بەم هۆیە پێگەی جەماوەری خۆیان لەدەستداوە و خەڵكیش هیوای پێیاننەماوە، بەگشتی جۆرێك فەزای رەشبینی و كەلبی مەسلەكی باڵی بەسەر كوردستانی رۆژهەڵاتدا كێشاوە كە رۆڵی كاولكارانە دەگێڕێ و گیان و مێشكی مرۆڤی كورد كاولدەكا و دەیڕزێنێ. لەم نێوەدا مەگەر رووخانی رژیمی ئیسلامی یان كاریگەری خەباتی باكووری كوردستان گەلی كورد لە رۆژهەڵات ببزوێنێ و گیانێكی تازەی وەبەربێنێ.
وەك هەموو هێما و نیشانەكان دەریدەخەن، حكومەتی ئیسلامی ئێران لەهەموو بوارەكاندا، چ ئابووری، چ سیاسی و كۆمەڵایەتی، چ فەرهەنگی و ئایدیۆلۆژیكی، چ ناوچەیی و نێودەوڵەتی، تووشی قەیرانی قووڵ هاتووە و لە سرووشت و ماهییەتی ئەم رژیمەدا نییە كە بتوانێ رێفۆرم بكات و كێشە و قەیرانەكان چارەسەربكات.. كەوابوو درەنگ یان زوو بەرەو رووخان دەڕوات و بە رووخانی ئەم رژیمەش دیسان دەرفەتێكی تازەتر بۆ گەلی كورد دەڕەخسێت كە ئەگەر وشیاربێت و هەڵوێستی بەرپرسانە بگرێت، دەتوانی دەسكەوتی مەزن دەستەبەربكات و لەسەر بەشەكانیتری كوردستانیش كاریگەری پۆزەتیڤی هەبێت.
وەك دەبینین و بەپێی ئەوەی وتمان لەباری عەینی و زەینییەوە هێشتا دەرفەتی دامەزراندنی كوردستانی گەورە نەڕەخساوە، پێكهێنانی كوردستانی مەزن هێشتا ئایدیایە، خەونە، هەندێ كەس بە خەونێكی مەحاڵی دەزانن، بەڵام من دەڵێم خەونێكی شیاوە كە ئەگەر ویست و هەوڵ و خەبات و تێكۆشان هەبێت، دەشێت پێكبێت. هەمیشە زۆرێك لە ئاواتەكان سەرەتا وەك خەون و ئایدیا دەردەكەون، بەڵام دوایی و لە درێژەی پرۆسەی خەبات و تێكۆشاندا بەدیدێن و وەكو ‌راستی دەردەكەون.. كەوابوو ئەگەر ئێستا دەرفەتی پێكهێنانی كوردستانی گەورە لەبارنییە، بەڵام دەرفەتی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی لە باشووری كوردستان لەبارە و وەكو پێویستییەكی مێژوویی دەركەوتووە، دەبێ ئێمە كوردی باشوور بەگشتی و پارتە سیاسییەكان بەتایبەتی، هەست بەم بەرپرسیایەتییە مێژووییە بكەین و بە یەكڕیزی و هاوخەباتی ئیرادەیەكی نەتەوەیی تۆكمە پێكبێنین و‌ ئەركی نەتەوەیی - مێژوویی خۆمان بەجێبێنین، ئەگینا رەنگە دووبارە وەها دەرفەتێكمان بۆ نەڕەخسێ و نەوەكانی داهاتوو نەمانبەخشن..
***


سەرچاوەكان:
1. دولت عقل، دكتر حسین بشیریە، نشر نی، تهران 1379
2. ناسیۆناڵیزم و سەفەر، مەریوان وریا قانع، چ رەنج، سلێمانی 2005، ل 40-42
‌‌3. ئەندێشەی چەپ و تیۆری ناسیۆناڵیزم، وێبلاگی پرووشە، وێبلاگی هادی محەممەدی
http://proosha.blogfa.com/post-18.aspx



 

20882 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |    
زیاتر
كۆتایی دەوڵەتی شۆرشگێڕەكان
حەبیب محەمەد دەرویش
پرۆفیسۆر دوكتۆر(ئیبراهیم ئه‌حمه‌د شــــــوان) :
ســــه‌ره‌تا كه‌"دیوانی مه‌حوی"م خوێنده‌وه‌ ده‌تگوت ده‌قێكی بێگانه‌ ده‌خوێنمه‌وه‌ و
گه‌ر راڤه‌كه‌ی مامۆستای موده‌ڕیس نه‌بوایه‌ تێینه‌ده‌گه‌یشتم.
مژمۆری چاوی شێخ ره‌زا و دیده‌ی رۆشنی مه‌وله‌وی
سونبولی ئایینی كاكه‌یی له‌ نێوان تێڕوانینه‌كانی
شێخ ره‌زا و مه‌وله‌ویدا
همایۆن ساحیب
خوێندنه‌وه‌ی كتێبی
(الفكر العربی و صراع الاضداد)
شیروان كه‌ریم محه‌ممه‌د
چاكشوێن و به‌دشوێنی شێخ ره‌زا
له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج
رۆژئاوا ناسی
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
شێخ ره‌زای تاڵه‌بانی كێیه‌ ؟
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د
له‌ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی خۆرهه‌ڵاتناسیدا
د. مه‌حمود زه‌قزوق
وه‌رگێڕانی: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
باسوخواسواسێكی شێخ ره‌زا له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا
حه‌كیم مه‌لا ساڵح
ئاركۆن و ره‌خنه‌ی رۆژهه‌ڵاتناسی
ن. مه‌حمود عه‌زه‌ب
و. ئومێد تۆفیق
شێخ ره‌زا شایه‌تحاڵێكی وریای سه‌رده‌می خۆی
ئه‌مین شوان
رۆژهه‌ڵاتناسی.. ده‌ركه‌وتن و ئامانجه‌كانی
نه‌ریمان عه‌بدوڵڵا
مامۆستای زانكۆ
هاوكێشه‌كانی ده‌سه‌ڵات
كاتێك شـــــیعر هاوكێشه‌كان لاســــه‌نگده‌كات
شێخ ره‌زای سه‌ركز
شێخ ره‌زا و هێستره‌كه‌ی میر
ع. باخانی
چینه‌كانی رۆژهه‌ڵاتناسان

كۆكردنه‌وه‌ی: عه‌بدولغه‌ففار حه‌میده‌
و: ئامانج عه‌بدولكه‌ریم
جیهانگیری ‌و جیۆئه‌تنیكی ئێران
مامه‌ند رۆژه‌
له‌ ئیسلامی شوناسه‌وه‌ تا سیاسه‌تی باو
و: هه‌ردی مه‌هدی
دیموكراسییه‌ت و پرسی مافی كه‌مایه‌تییه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كان
جه‌لیل مرادی
بیندیتۆكرۆچه ‌و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: محمودسید عبدالله
چه‌مكی كه‌مایه‌تی و پێناسه‌ی له‌ په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا
نووسنی: موه‌فه‌ق محه‌ممه‌د
وه‌رگێڕانی: بلال اسماعیل
هیگڵ و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
كریم مجتهدی
و:رۆژان سیفور
كه‌مینه‌كان وه‌ك چه‌مكێكی كۆمه‌ڵناسی
ئه‌رسه‌لان تۆفیق
موحسین محه‌مه‌د حسێن
و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: كۆچ
بیركردنه‌وه‌ی ئیسلامیانه‌ ده‌رباره‌ی كه‌مایه‌تییه‌كان
سه‌ید محه‌ممه‌د حسێن فه‌زلوڵڵا
و / كارۆ عه‌لی
فه‌لسه‌فه‌ى مێژوو لای تۆینبی
له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌: كارزان عه‌لی
كه‌مینه‌ ره‌گه‌زییه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بدا
نووسینی: نورانی هه‌دیه‌
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: هێمن مه‌حمود
رۆڵی تۆبۆگرافیاله‌ ئاڕاسته‌كردنی
ره‌وتی مێژوولای ڤه‌رنان پرۆدیل
ئاماده‌كردنی: سامان حسین ئه‌حمد
كێشه‌ی كه‌مینه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بی
نووسینی: محه‌مه‌د مێرگه‌سۆری
كورد و
پێویستی به‌ زانستی رۆژئاواناسیی

حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
كورد:
ته‌وه‌ری جیۆپۆلیتیكی خۆرئاوای ئێران
به‌ ته‌ركیزكردن له‌سه‌ر روانگه‌ جیۆپۆلیتیكییه‌كان
م. رۆژه‌
پیاویك له‌ عه‌قڵانیه‌ت و مه‌عنه‌ویه‌ت
خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ هزری سروش
پێشه‌كیه‌ك بۆ خوێندنه‌وه‌ی هزری سروش
موسعه‌ب ئه‌دهه‌م زه‌ڵمی
كێشه‌ و گرفتی كه‌مینه‌كان له‌ جیهاندا
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د*
خوێندنگه‌ رۆژهه‌ڵاتناسییه‌كان
‌و: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
كێشه‌ی كه‌مینه‌ ره‌گه‌زی و ئایینی و نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست
ن/ حسقیل قوجمان
و: هێمن مه‌حمود
كوردناسی لای ئینگلیزه‌كان
سه‌ركه‌وت شه‌ریف ئیسماعیل
که‌مینه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌کان
له‌نێوان خۆسه‌لماندن و په‌راوێزخستندا
حه‌سن حسێن
ساتێك له‌سایه‌ی
حه‌زره‌تی (مه‌ولانا خالید) دا
مه‌لا نه‌وزاد
ژیاننامه‌ی مه‌حوی
ئاماده‌كردنی: گۆڤاری كۆچ
له‌یادی (233) ساڵه‌ی له‌دایك بونی
مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی شاره‌زووری دا
سه‌رنوسه‌ر
كاره‌كته‌ره‌ ئایینییه‌كان له‌نێوان تێڕوانینی مه‌حوی وحافزی شیرازیدا
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010