دەوڵەت، لەنێوان خواست و كاردانەوە
محەمەد مێرگەسۆری

باسكردن و لێدوان لەبارەی دەوڵەت و دەوڵەتداری، تەنها باس كردن نییە لە خودی دەوڵەت، وەك چوارچێوە و پانتاییەكی جوگرافی و سنوورێكی دیاریكراو كە كۆمەلێك مرۆڤ یان گەل و میللەتێك تێدابژین یان بەڕێوەبردنی كاروبارە هەمەلایەنەكانیتر، بەڵكو باسكردنە لە كۆمەڵێك رایەڵەی پەیوەستدار و بابەتگەلێكیدیكە كە زۆربەیان بەستراونەتەوە بە دەوڵەت و دەوڵەتدارییەوە.. یەكێك لە گرنگترین ئەو بابەت و پرسانەش "مافی چارەی خۆنووسین و مەشروعییەتی نێودەوڵەتی"ە.
كورد، وەك میللەتێكی رەسەنی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەهۆی كۆمەلێك هۆكارەوە، سەردەمانێكە لەسایەی بێدەوڵەتی نەتەوەیی، لەژێر چەپۆكی چەند دەوڵەتێكی داگیركەر و قەوارەی سیاسیتر دەژی.
دەوڵەت چییە و چۆن دورستبوون؟
لەبارەی پێناسە و ناساندنی دەوڵەتەوە، زیاتر لە ناساندن و پێناسەی كۆمەلێك زانا و بیرمەندمان لەبەردەستە كە ئەو پێناسانە، لە هەندێ‌ روەوە لەیەكەوە نزیكن یان تەواوكەری یەكترن، بەڵام بەگشتی بریتییەلە: كۆمەلێك دامودەزگای بەڕێوەبردن و ئیداری و كارگێری هەمەلایەن كە لەڕێیانەوە كاروبارە سیاسی و ئابووری و بوارەكانیتر لە سنوورێكی دیاریكراودا بەڕێوەدەبرێن كە گەل و نەتەوە یان میللەتێكی تیادەژی كە كۆمەلێك تایبەتمەندی و بنەما كۆیكردوونەتەوە.
جگەلەوەش هەریەك لە ئەفلاتۆن و ئیبن خەلدون و مۆنتیسكۆ و ئیسپۆنزا و هیگل و ماكس فیبەر، لەبارەی دەوڵەت و بنەما و پاڵنەرەكانی دورستبوونیەوە رای جیاوازیان هەیە، هەروەها هەریەكەیان لە دیدی خۆی و لەژێر رۆشنایی ئەو لێكدەوانە و راڤەكردنانەنەی كە لەسەر كۆمەلێك پرس و بابەتەوە كردوویانە، گەیشتوونەتە ئەو دەرئەنجامانە.
لە تێڕوانینی مامۆستای فەلسەفە ئەفلاتۆنی گریكی، گرنگ و بوونی دەوڵەت بۆ مرۆڤ، لە سۆنگەی خودی مرۆڤەوە سەرچاوەیگرتووە كە بوونەوەرێكی كۆمەڵایەتی و خاوەن هزر و عەقڵە، هەروەها بۆ رێكخستنی كاروبار و سووڕی ژیانكردن و كۆمەڵاتی خۆی پێویستی بە دەوڵەت هەیە.
ئیبن خەلدون، گەورە بیرمەندی ئیسلام لە سۆنگەی پاراستنی بەها و بەڕێوەبردن كۆمەڵ و گروپە هەمەجۆرەكان، دەوڵەت بە ئامرازێكی گرنگی مانەوە دادەنێت و بە دپێویستی دەزانێ‌ كە كەسێك وەك سەرۆكی دەوڵەت، دەوڵەتەكە بەڕێوەببات و باشترین خزمەتیان پێشكەشبكات. ئەگەر رووكەشیانەش رامانێك لەسەر ئەو دیدەی ئیبن خەلدون بدەین، هەستكردنێكی عاتیفی و بەهاپارێزی و روانینكی ئایینی دەبینین. لەوانەیە ئەمەش پەیوەندی بە سەردەمەكەی خۆیەوە هەبووە، چونكە ئەو سەردەمە و قۆناغەكەی، هاوڕێكەوت بووە بە بنەماگرتنی ئایین وەك بنەما و پرنسیپێكی حوكمڕانی و دەوڵەتداری، بەڵام فەیلەسۆفی بەڕەچەلەك جوولەكە "ئیسپۆنزا" وەك فەیلەسۆفێكی خاوەندیدێكی رەخنەگرانە و كراوە، پرس و بابەتێكی تازەی لە دنیای فەلسەفە و مێژووی مرۆڤایەتی هێنایەئاراوە كە ئەویش رەخنەگرتنی راستەوخۆ و لێدوان بوو لەسەر ئایین و كاریگەرییەكانی و چۆنیەتی راڤەكردنی لەڕووی چوارچێوەیەكی فەلسەفی گشتگیر و خستنەخزمەتی بوار و لایەنەكانی جیاجیای كۆمەڵایەتی و خودی كۆمەڵگە، نەك خۆی خاوەن هەموو بابەت و لایەنێكی كۆمەڵگە بێ‌ و كەسایەتی ئایینیش دەستەڵاتدار و خاوەنی هەموو شتێك بن، بۆیە پرسی ئازادی و خواستی ئازادیخوازی و ویستن، بە بنەمای سەرەكی خواستی دەوڵەتداری و دورستبوونی دەوڵەت و قەوارەی سیاسی دیاریدەكات كە هەر ئەم هزر و فەلسەفەی ئەوە كە لە قۆناغەكانی دواتر، دەبنە هەوێنی جیاكردنەوەی دین لە دەوڵەت و دورستبوونی دەوڵەت لەسەر بنچینەی ئازادی بۆ هەموو مرۆڤەكان و پاراستنی ئەو ئازادییەش لەلایەن دەوڵەتەوە. ئیسپۆنزا: "ئازادی بە ویست (غایە)ی هەقیقەت و بوونی دەوڵەت دادەنێ‌".
میكاڤیلی سیاسەتناسی ئیتاڵی وەك خاوەندیدێكی سیاسی و شێوازی حوكمڕانی، دەوڵەت بەشێوازەكان و چۆنیەتی بەڕێوەبردن و خودی سیستەمی سیاسی ناو پێكهاتە كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكانی ناو چوارچێوەی پێگەیەكی سیاسی گەل و میللەت و دەستەڵاتداری پاشا و میرێكەوە دەبەستێتەوە. ناوبراو پێیوایە: هێز و توانا، دەوڵەت دورستدەكەن. ئەو هێزەش دەبەستێتەوە بە لێهاتویی و ئەو رێگایانەی كە پاشا و میر، لەپێناو بەدیهێنان و بەدستهێنانی ئامانجەكانی دەیانگرێتەبەر، بەڵام میكاڤیلی لە جەوهەری دید و فەلسەفەكەی، جۆری هێز و توانای، بەوردی راڤەنەكردووە، بەوەی كە مەبەستی لە هێز وتوانا، تەنها هێز و توانای عەسكەری و چەك و تفاقە؟ یان هێزی مرۆیی و مەعریفی و كەلچەری نەتەوە یان حوكمەت و دەوڵەتە؟ 
فەیلەسۆفی ناوداریی ئەڵمانی "فیورباخ هیگڵ" بەپێچەوانەی روانین و دیدی هەموو فەیلەسوفەكانی پێشتر، دەڕوانێتە دەوڵەت و بە لۆجیكی و ئیسمۆلۆژی روانین و هزرە مەعریفی و مەزوعییەكانی لەسەریەكهەڵدەچنێ‌. ئەو بە دژەئاراستەی بنەما فەلسەفی و سیاسی و هەمەلایەنەكانی فەیلەسوفەكانی پێشخۆی، لەگشت "الكل" هەنگاو بۆ "بەش" دەنێ‌، هیگل پێیوایە كە پرس و بابەتی ئازادی و خاوەنداریەتی و موڵكییەت و ئاشتی كۆمەڵایەتی نییە كەوا لە مرۆڤ یان تاك یان كۆمەڵ بكات قەوارەیەكی سیاسی پێكبهێنی یان دورستبكات، بەڵكو ئیرادە و هۆشیاری و گیانی لەخۆبردوویی كۆی تاك و هاوڵاتیانی گەل و نەتەوەیە. بەوەش لەلای هیگڵ (خودی دەوڵەت خۆی، بە ویست "غایە" دادەنێ).
واتە دەكرێ‌ بڵێین: هیگڵ زەمینەسازی وخواستداری تاك و هاوڵاتیان بە بنەمای سەرەكی دورستبوون و پێكهێنانی دەوڵەت بەگرنگ دەزانێ‌ كە ئەمەش بۆ خۆی پەیوەندارە بە"كۆ ئیرادە یان ئیرادەی گشتی"و دەستەجەمعی تاكەتاكەی هەر گەل و میللەتێكەوە. لەلایەكیتریش ئەو باس لە گیان و هۆشیاریش دەكات، بەوەی كە ئەوانیش هاوتەریب لەگەڵ ئیرادە دەبێ‌ لەناو واقیعەكەدا گەیشتبنە ئاستی پێگەیشتن و لە هەلسوكەوتی تاك و مرۆڤەكاندا بوونیان هەبێ‌ و بە رەوانی هەستیانپێبكرێ‌. ئەگەر ئیرادە گوزارشت بێت لە كۆی هێز و توانای مرۆیی و ماددی كۆمەڵ، ئەوا گیانی لەخۆبردوویی و هۆشیاری كۆمەڵایەتی پەیوەندی بە هێز وتوانای مرۆیی و مەعریفی تاكەكان و ئاستی ئامادەكییەكانەوە هەیە بۆ رووبەڕووبونەوەی هەر دەرئەنجامێكی خۆویست و نەویستی بوون بە دەوڵەت و دەوڵەتداری.
كۆمەڵناس و بیرمەندی ئینگلیزی ماكس فیبەر، بیروڕایەكیتری لەوبارەییەوە هەیە، ناوبراو وەك بابەت و كەرەستەیەكی"ماددی" دەڕوانێتە دەوڵەت. فیبەر، دەوڵەت بە ئۆرگان یان كۆڕبەندێكی سیاسی رێكخراو شێوەڕێژیان دادەنێ‌ كە لەڕێگەی مومارەسەكردن یان بەكارهێنانی توندوتیژیی ماددی بەرهەمهاتووە. مەبەستیش لە توندوتیژی ماددی، بەگەڕخستن و بەكارهێنانی هەموو شێوازێكی توندوتیژە كە لەلایەن خودی دەوڵەتەوە پەیڕەودەكرێ‌، لەپێناو پاراستنی ئاسایش و ئارامی كۆمەڵایەتی و پاراستنی خودی دەوڵەتیش لەهەموو مەترسی و گوشار و هێرشێكی دەرەكی. فیبەر پێیوایە هەموو كۆمەڵ وكۆمەڵگە مرۆییەكان، بەبێ‌ پەیڕەوكردنی توندوتیژی ماددی ناتوانن خۆیان بپارێزن، ئیتر هەرجۆرە سیستەم و شێوازێكی حوكمڕانی دكتاتۆری یان تۆتالیتاری یان دیموكراتی و مۆدێرن بێت. لەگەڵ ئەوەی كە بەكارهێنان و بەگەڕخستنی توندوتیژی لەلایەن دەوڵەتی مۆدێرنەوە، بەپێی كۆمەلێك یاسا و پێوەرێكەوە ئەنجامدەدرێ‌ كە خودی ئەو چوارچێوە یاسایی و دەستورییەی دەوڵەتی لێپێكهێنراوە، رێگە و شێوازی بەكارهێنانی هێزی داوەتە دەوڵەت، لەپێناو رێكخستنی شێوەكانی پەیوەندی نێوان هاوڵاتییان و دەوڵەت بەوەش بۆمانڕووندەبێتەوە كە لەلای  فیبەر دەوڵەت تاكە لایەن و مەرجەعە كە مافی دەستخستنی هێز و بەكارهێنانی هەیە، بەو مەرجەی ئەویش لەژێر دەست و چاودێری دەوڵەت بێت، هەر ئەویش خۆی لەكاتی پێویست بەكاربهێنێ‌.
لە روانینمان بۆ دیدی فیبەر بۆ پرسی دەوڵەت، بۆماندەردەكەوێ‌ كە هێز بزوێنەری دەوڵەتە و دەوڵەتیش بەهێز و بوونی هێزەوە دورستدەبێ‌، ئیتر بەهەموو چەشنەكانی هێز. بەواتایەكیتر، نە هێز بەبێ‌ دەوڵەت بەگەڕدەخرێ‌ و هەست بە بوونی دەكرێ‌ و نە دەوڵەتیش بەبێ‌ بوونی هێز دورستدەبێ‌ و دەپارێزرێ‌.
سەردەمی جیهانگیری و دەوڵەت
سەدەی بیستەم گۆراِنكارییەكی وەرچەرخانی لەڕووی فۆرم و لایەنە و پێكهاتەی، پێكهێنان و بوونی دەوڵەت و دەوڵەتدارییەوە هێناكایەوە كە چەندین دەوڵەتی نەتەوە بەخواست و بێخواستی گەلانی جیهان لە زۆربەی هەرێم و كیشوەرەكان دورستبوون و پێكهاتن، بەڵام زۆربەی هەرەزۆری ئەو دەوڵەتانە بە دەست كۆمەلێك ئاریشە و كێشەی قووڵ و هەمەلایەنە دەناڵێنن كە زۆر لەو كێشانە پەیوەستبوون بە خاك و سنوور و هەندێكیشیان پەیوەنداری بە بابەت و لایەنیتر كە هەندێكیان هەتائێستاش لە ناكۆكی و ململانێ و چەندبەرەكیدا گوزەردەكەن. لەوانە كێشەی نێوان "هیندستان و پاكستان، رووسیا و یابان، ئێران و دەوڵەتی ئیماراتی یەكگرتوو.. هیدیكە". جگەلەوەش لە كۆتاییەكانی ئەو سەدەییەش بەهۆی رووخانی بڵۆكی سۆسیالیزم، پێكهێنان و دورستبوونی دەوڵەتی تازە یان نوێ‌، بووە واقیعێك و دورستبوون، بەڵام لەبەرامبەر ئەوە وەك كاردانەوە و خواست كۆمەلێك هەرێمی ناو دەوڵەتێك یان دەوڵەتیدیكە بەهۆی جیاوازی ئایینی و زمان و تائیفە و.. تاد، وەك هەرێمی فیدراڵ یان دەوڵەتی سەربەخۆ خۆیان راگەیاند یان دورستكران.
كورد لە نێوان دەوڵەتی نەتەوە و دەوڵەتی خواست؟               
كورد وەك نەتەوەیەك و كوردستانیش وەك نیشتمانی كورد، نموونەیەكی ئێجگار دیار و زەقی داگیركەری و مافخواردنی گەلانی جیهانە. جگەلەوەش مێژوویەكی دوورودرێژیشیان لەگەڵ چەندین شاڵاوی دڕندانەی داگیركاری و بندەستی هەیە. ئەوەش بووەتە هۆی ئەوەی كە هەمیشە و بەردەوام خواستی ئازادی و رزگاربوون لەناو تاكی كوردی، لە هزرەوە لوولنەخواتەوە، بەڵكو گەشەبكا و گەورە ببێ‌ و ببێتە دروشمێك و لەپاڵ ئەو دورشمەش، تاكە زامن و پارێزی بەها و ئازادییەكانی تەنها لە چوارچێوەی ئاواكردنی دەوڵەتێك بینیوە، بەڵام یەكێك لەو كێشانەی كە بۆ سەدەیەك زیاتر بووە لەمپەر و رێگر لەبەردەم بەئاوات نەگەیشتنی كورد بە مافی چارەنووس و سەربەخۆیی، ناڕێكی كۆدەنگی و نەبوونی كۆخواستی و خەباتی كورد بووە، لەپێناو بەدەستهێنانەوەی ئەو مافە. لەلایەكیتریش، ئەگەر بۆ نەتەوە و میللەتەكانیتری جیهان، گەیشتن بە مافی چارەنووس و سەربەخۆیی، تەنها پێَویستی بە بنەما سەرەكییەكانی ئەو مافە و دەوڵەتەوە هەبووبێت، ئەوا بۆ كورد لەگەڵ ئەو بنەمایانە، هۆكاریدیكەش بەو مافە و ئەو خواستەی كورد ئاڵاون، لەوانە:
- هێز: واتە دەبوایە و دەبێ‌ كورد لە كۆمەلێك بوار و لایەن، هاوتای هێزی داگیركەرانی نیشتمانەكەی بێت. لێرەدا پێویستدەكات، چەمكی هێز، لە چەك و تفاقی جەنگی چڕنەكەینەوە، بەڵكو لەگەڵ ئەو هێزە، هێزی مەعنەوی (مۆرال-moral)، هاوڕێكە بە كۆی تاك و ئاستی بایەخپێدانی لایەن و گروپە سیاسی و سەركردەكانی بزووتنەوەی رزگاریخوازی بە مۆراڵە، هەروەها هێزی مەعریفی و توانا مرۆییەكانیتریش، تەواوكەری ئەو هێزەن.
- هۆشیاری سیاسی: مەبەست پەروەردەكردن لەسەر ئایدیای مافی چارەنووس و چەسپاندنی خواستی دەوڵەتداری بۆ نەتەوە. بۆ نموونە، لەوانەیە ئەو هوشیارە بە بەراوورد بەو ئامادەسازییەی تاكی كورد، لە سەردەمی بەرپابوونی شەڕەكانی نێوان شێخ مەحمود لەگەڵ ئینگلیز و حوكمەتی ئەوسای عیراق یان بەرپابوونی شۆڕشی ئەیلول لە ساڵی 1961 هەیبوو، ئامادەیی و حازری تاكی كوردی، لە پلەیەكی شایستە و باڵای ئەوتۆ بوو كە بەهەموو شێوەیەك ئامادەیی گیانبەختكردن و فیدایی تێدا قوڵپیدەخواردەوە. لەهەمانكاتیش لەو قۆناغە مێژوووییەدا خواست و ئامانجی گەلانی ژێردەست لە زۆربەی وڵاتانی ناوچەكە و جیهان، زیاتر رووەو مافی چارەنووس و دورستكردنی دەوڵەتی نەتەوە هەنگاویاندەنا و خەباتیان بۆ دەكرد، گەیشتبووە ترۆپكە؟ لەوانە: هەندێ‌ وڵاتی عەرەبی و كیشوەری ئەفریقا و ئەمریكای لاتین. بۆیە دەكرا دورشمی سەربەخۆیی بەرزكرابایایەوە، خواستی دەوڵەتداری بەشێوەیەكی جیددی كاری لەسەركرابا و ببواییە تاكە ئاواتی هەمیشەیی تاكی كورد. لەحاڵەتێكا ئەگەر لەو قۆناغەی خەبات و تێكۆشاندا بە ئامانجیش نەگەیشتبایە، وەك لەدواییدا مافی ئۆتۆنۆمییەكی كارتۆنیمان پێبڕا، ئەوا لە قۆناغەكانی دواتر دەبووە بناغەیەكی پتەو و بەهێز بۆ هۆشیاری سیاسی تاكی كورد، لەسەر مافی سەربەخۆیی و دەوڵەتداری. 
- رۆشنبیری سیاسی: ئەمجۆرە رۆشنبیرییە، پەیوەستە بە ئاست و بایەخی ئەو حیزب و لایەن و كەسانەی كە سەركێشی خەباتی نەتەوەیی و نیشتمانی دەكەن و رادەی بایەخدانیان بە پەروەردەكردن و راهێنانی ئەندامانی حیزب و كۆی هاوڵاتییان لەسەر بابەت و پرسێكی بنچینەیی كە بایەخێكی ستراتیجی خۆی هەیە و پەیوەندارە بە چارەنووس و ئاییندەی كۆی كۆمەڵگە و نەتەوە و میللەت.
- بوونی خواستی باڵا: مرۆڤ، بەبێ‌ هیوا و خواست، بوونەوەرێكی نامۆ و بێئیرادەیە. واتە چەندە مرۆڤ هەوڵبدا و تێبكۆشی، بەبێ‌ بوونی خواست و ئامانجێكی بەرز و باڵا كە دواتر ئەو خواستە باڵایە و بەرزە دەبێتە ئامانجێكی پیرۆز و كۆدەنگی لەبارەیەوە پێكدێت. واتە پێویست بوو و پێویستە، هەموو لایەن و گروپە سیاسی و سەركردە و كەسانی نوخبە، كار بۆ جێگیركردنی خواستی باڵای نەتەوەیی و نیشتمانی بكەن. بەشێوەیەك كە ئەو خواستە تەنها هی موڵكی لایەن و كەسێك و سەركردیەك نەبێ‌ و خۆیان بە خاوەنی نەزانن، بەڵكو ببیتە موڵكی گەل و نەتەوە و هەر ئەویش خاوەنە راستەقینەكەی بێت. واتە بوونی خواستی دەوڵەتداری، خواستی گەل و نەتەوە بێ‌ و هەرئەویش مافی بەدەستهێنانی هەیە، چونكە دەتوانرێت بە هەنگاونانی تاك بەو ئاراستەیە، رێگە و ئامانجە باڵا و بنەڕەتییەكەی خۆی بدۆزێتەوە. بەوەش دەتوانرێ‌ لەجیاتی ئەوەی بەدەستهێنانی ئەو مافە و هێنانەدی دەوڵەت، تەنها ئەرك و هەوڵ و تێكۆشانی گروپ و لایەنی سیاسی و كەسایەتی و سەركردەیەك بێت، دەبێتە ئەرك و تێكۆشانی نەتەوەیی و نیشتمانی و هەمووان و راستەوخۆ پەیوەستە بە بەشداری هەموو لایەك، بەبێ‌ جیاوازی چینایەتی و ئایدلۆژی یان عەلمانی و ئیسلامی كە لەئێستادا بەڕوونی هەست بەو جودایی و جیاوازییانە دەكرێ‌.
- بەرچاوگرتنی تایبەتمەندی پێكهاتەی كۆمەڵگە: بەرچاوگرتنی تایبەتمەندی چین و توێژ و پێكهاتەی كەمیینەكان "ئایینی و نەتەوەیی.."، هۆكارێكی گرنگی هەڵسەنگاندن و لێكدانەوە و سەرەتایی هەنگاوە، بەو ئاراستە و ئامانجە سیاسییەی هەیە و هەتە. یەكێك لەو هۆكارانەی كە هەتائێستاش وەك پێویست لەبەرچاوماننەگرتووە و هەڵسەنگاندن و لێكدانەوەیەكی وردمان بۆنەكردووە، تایبەتمەندییەكانی پێكهاتە جیاجیاكانی ناو سنوور و چوارچێوەی كوردستانە، چونكە  بەلەبەرچاوگرتنی ئەو بابەتە و دۆزینەوەی چارەسەر و خۆگونجاندن لەگەڵیدا، دەبێتە پاڵپشتییەكی گرنگ و بایەخێكی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی دەداتە پرسی بەدەوڵەتبوونی هەرێمی كوردستان. لە قۆناغی دوای رووخانی رژێمی دكتاتۆری سەدام، كورد نەیتوانی داوای جیابوونەوە بكا و نەشیتوانی لەو ناوچانەی كە پێشتر لەژێر ركێفی رژێمی بەغدادابوون كە ئێستا بە "ناوچە دابڕێنراوەكان و ماددەی 140 ناودەبرێن" نموونەیەكی دورست و نوێی حوكمڕانی و پێكەوەگونجاندنی هەمەلایەنە بێنێتەبەرهەم، تاكو بتوانێت لە هەنگاوەكانی داهاتوویدا خواستی دەوڵەتداری لە هزری كوردی نیشتەجێی ئەو ناوچانە و پێكهاتەكانیتر وێنابكا یان بخولقێنی. لەكاتێكا كە چەندین ساڵە هەموومان خەباتدەكەین لەپێناو ئەوەی كە ئەو ناوچە و دەڤەرانەش بگەڕێنەوەی سەر سنووری هەرێمی كوردستان و پاشان هەنگاو بۆ ئەو داوا و خواستە مەزنە بهاوێژین كە خواستی سەربەخۆیی و دەوڵەتە.
ئەگەر ئێستاش بنەمایەكانی دەوڵەتی مۆدێرن، لەنێو كایە جوداییەكانی كۆمەڵگە و لەناو هزر و بیری تاكی كورد بینانەكەین، لەوانەیە لە هەنگاوەكانی هەنووكە و داهاتووشدا، بەڕەوانی بە مافی چارەنووسمان نەگەین و كۆی ئامانجەكەمان نەپێكین. لەهەمانكاتیش دەبێ‌ خۆمان بۆ هەموو جۆرە پێشهاتێكی چاوەڕوانەكراو ئامادەبكەین.
- ئیرادەی گشتی- whether general: بەگرنگترین پایە پتەوەكانی دروستكردن و بیناكردنی قەوارە و دەوڵەت و حوكمەت دادەنرێ‌. لەبەرئەوەی دەوڵەت هی زۆرینە و هەمووانە، واتە بابەتێك و پرسێكە پەیوەستە بەگشت و گشتگرییە. بەمەش پێویستی تەواوی بە ئیرادەی گشتی هەیە. مەبەستیش لەو ئێرادەیە ئەوەیە كە ئیرادەی گشتی پەیوەندی بە بەرژەوەندی هاوبەش و گشتییەوە هەیە. جگەلەو بەرژەوەندییە هاوبەشە گوێناداتە هیچیتر. ئەگەر گەلێكی خاوەن ئەزموون و زانیاری باش راوێژی خۆی بكات، هیچ هۆیەكی پەیوەندی لەنێوان هاونیشتیماناندا نەبێت، ئەوا هەمیشە سەرجەمی گشتی جیاوازییە بچووكەكان "ئەگەر لەجێ‌ و پاساوداربن"، ئیرادەی گشتی پێكدەهێنێت، بڕیارەكەش هەمیشە باش دەبێت. زۆرجار لەجیاتی ئیرادەی گشتی، باس لە  ئیرادەی هەمووان دەكەین كە لەڕاستیدا هەموو تێكەلە بە بەرژەوەندی تایبەتی، وەك هەموو ئەندامانی حیزبێكی ئیسلامی لەوانەیە، وەك گشت یان گشتی هاونیشتمانیانی كوردستان مافی چارەنووس و دەوڵەتدارییان بەلاوە گرنگ و جێبایەخ نەبێ‌. بۆیە زۆر گرنگە ئەو بابەتە زۆرباش و لەهەموو روویەكەوە هەڵیسەنگێنین و بەخێویبكەین، تا چرۆدەگرێ‌، لەبەرئەوەی رەگوڕیشەیەكی هەیە.
لەنێوان خواست و كاردانەوە
لێرە پێویستە خۆمان لەهەموو جۆرە كاردانەوەیەكی نادورست و نا واقیعی بپارێزین و نەكەوینە ناو ئەو هێل و نەخشە سیاسییانەی كە دووبارە هەڵەكانی رابردوو دووبارەبكەینەوە. لەبەرئەوەی ئەمرۆ لەگەڵ تێكەڵبوونی بەرژەوەندییە سیاسییە ئیقلیمییەكان لەگەڵ پرسی دەوڵەت و سەروەری، بەرژەوەندیی نێودەوڵەتیشی لێئالاوە كە هەریەكەیان لە جەمسەرێكی دژ بەیەك لەكێبركێدان بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانیان و باڵاپێكردنیان لەپێناو نفوز و مانەوەی خۆیان. بۆیە لەونێوەندەدا، دەبێ‌ كورد پێداگری لەسەر خواستە ستراتیجی و نیشتمانی و نەتەوەییەكانی بكات و خۆی لەهەموو كاردانەوەیەكی "دژەكی"، واتە دژبە هێز گەورە ناوچەیی و جیهانییەكان بپارێزی. تەنها كاردانەوەكانی لەپێناو ئاراستەكردنی هەنگاوەكانی بەرەو خواستە بنچینییەكە بێت.
سەرچاوەكان:
- كۆمەلێك نووسەر، پەیمانی كۆمەڵایەتی "ژان ژاك رۆسۆ"، وەرگێڕانی: پێشڕەو حوسێن و ئاوات ئەحمەد، پرۆژەی وەرگێڕانی 60 كتێب دەربارەی پێكهاتە فكرییەكانی دیموكراسی، لە بڵاوكراوەكانی  مەكتەبی رێكخراوە دیموكراتییەكان (ی.ن.ك)، 2005
- دیڤید ماكدوال، وەرگێڕانی د. ئەبو بەكر خۆشناو، كورد لە سەدەی بیستەم. لە بڵاوكراوەكانی بەشی رووناكبیری مەكتەب رێكخستنی "ی.ن.ك"، 2004
- مارتن غریفیش و تیری أكالاهان، المفاهیم اڵاساسیە فی العلاقات الدولیە،من من منشورات مركز الخلیج لڵابحاپ،2008
- د.اسماعیل عبدالفتاح عبد الكافی، الموسوعە المیسرە للمصگلحات السیاسیە (عربی- أنجلیزی)، منشورات مكتبە "كتب العربیە"،2005.
-http://philo.top-me.com/t1509-topic


 

22003 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |    
زیاتر
ستراتیجیەتی شێغ عوبەیدوڵڵای نەهری لەدامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی سەربەخۆدا
خالید دۆستی
که‌مینه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌کان
له‌نێوان خۆسه‌لماندن و په‌راوێزخستندا
حه‌سن حسێن
دەوڵەتی كوردی
حەقیقەتە یان یۆتۆپیا
ن: ئەبرەم شبیرا
و: بیلال ئیسماعیل
ژیاننامه‌ی مه‌حوی
ئاماده‌كردنی: گۆڤاری كۆچ
سەردەمێكی هاتوو بۆ كورد
ئه‌کره‌م مهیرداد
كاره‌كته‌ره‌ ئایینییه‌كان له‌نێوان تێڕوانینی مه‌حوی وحافزی شیرازیدا
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
پشكوتنی دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخ
به‌رزان مه‌لا ته‌ها
پرۆفیسۆر دوكتۆر(ئیبراهیم ئه‌حمه‌د شــــــوان) :
ســــه‌ره‌تا كه‌"دیوانی مه‌حوی"م خوێنده‌وه‌ ده‌تگوت ده‌قێكی بێگانه‌ ده‌خوێنمه‌وه‌ و
گه‌ر راڤه‌كه‌ی مامۆستای موده‌ڕیس نه‌بوایه‌ تێینه‌ده‌گه‌یشتم.
پێكهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان
هادی محه‌مه‌دی
خوێندنه‌وه‌ی كتێبی
(الفكر العربی و صراع الاضداد)
شیروان كه‌ریم محه‌ممه‌د
كۆتایی دەوڵەتی شۆرشگێڕەكان
حەبیب محەمەد دەرویش
رۆژئاوا ناسی
حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
مژمۆری چاوی شێخ ره‌زا و دیده‌ی رۆشنی مه‌وله‌وی
سونبولی ئایینی كاكه‌یی له‌ نێوان تێڕوانینه‌كانی
شێخ ره‌زا و مه‌وله‌ویدا
همایۆن ساحیب
له‌ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی خۆرهه‌ڵاتناسیدا
د. مه‌حمود زه‌قزوق
وه‌رگێڕانی: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
چاكشوێن و به‌دشوێنی شێخ ره‌زا
له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج
ئاركۆن و ره‌خنه‌ی رۆژهه‌ڵاتناسی
ن. مه‌حمود عه‌زه‌ب
و. ئومێد تۆفیق
شێخ ره‌زای تاڵه‌بانی كێیه‌ ؟
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د
رۆژهه‌ڵاتناسی.. ده‌ركه‌وتن و ئامانجه‌كانی
نه‌ریمان عه‌بدوڵڵا
مامۆستای زانكۆ
باسوخواسواسێكی شێخ ره‌زا له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا
حه‌كیم مه‌لا ساڵح
چینه‌كانی رۆژهه‌ڵاتناسان

كۆكردنه‌وه‌ی: عه‌بدولغه‌ففار حه‌میده‌
و: ئامانج عه‌بدولكه‌ریم
شێخ ره‌زا شایه‌تحاڵێكی وریای سه‌رده‌می خۆی
ئه‌مین شوان
له‌ ئیسلامی شوناسه‌وه‌ تا سیاسه‌تی باو
و: هه‌ردی مه‌هدی
هاوكێشه‌كانی ده‌سه‌ڵات
كاتێك شـــــیعر هاوكێشه‌كان لاســــه‌نگده‌كات
شێخ ره‌زای سه‌ركز
شێخ ره‌زا و هێستره‌كه‌ی میر
ع. باخانی
بیندیتۆكرۆچه ‌و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: محمودسید عبدالله
جیهانگیری ‌و جیۆئه‌تنیكی ئێران
مامه‌ند رۆژه‌
هیگڵ و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
كریم مجتهدی
و:رۆژان سیفور
دیموكراسییه‌ت و پرسی مافی كه‌مایه‌تییه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كان
جه‌لیل مرادی
موحسین محه‌مه‌د حسێن
و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو
ئاماده‌كردنی: كۆچ
چه‌مكی كه‌مایه‌تی و پێناسه‌ی له‌ په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا
نووسنی: موه‌فه‌ق محه‌ممه‌د
وه‌رگێڕانی: بلال اسماعیل
فه‌لسه‌فه‌ى مێژوو لای تۆینبی
له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌: كارزان عه‌لی
كه‌مینه‌كان وه‌ك چه‌مكێكی كۆمه‌ڵناسی
ئه‌رسه‌لان تۆفیق
رۆڵی تۆبۆگرافیاله‌ ئاڕاسته‌كردنی
ره‌وتی مێژوولای ڤه‌رنان پرۆدیل
ئاماده‌كردنی: سامان حسین ئه‌حمد
بیركردنه‌وه‌ی ئیسلامیانه‌ ده‌رباره‌ی كه‌مایه‌تییه‌كان
سه‌ید محه‌ممه‌د حسێن فه‌زلوڵڵا
و / كارۆ عه‌لی
كورد و
پێویستی به‌ زانستی رۆژئاواناسیی

حه‌بیب محه‌ممه‌د ده‌روێش
كه‌مینه‌ ره‌گه‌زییه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بدا
نووسینی: نورانی هه‌دیه‌
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: هێمن مه‌حمود
پیاویك له‌ عه‌قڵانیه‌ت و مه‌عنه‌ویه‌ت
خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ هزری سروش
پێشه‌كیه‌ك بۆ خوێندنه‌وه‌ی هزری سروش
موسعه‌ب ئه‌دهه‌م زه‌ڵمی
كێشه‌ی كه‌مینه‌كان له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بی
نووسینی: محه‌مه‌د مێرگه‌سۆری
خوێندنگه‌ رۆژهه‌ڵاتناسییه‌كان
‌و: سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم
كورد:
ته‌وه‌ری جیۆپۆلیتیكی خۆرئاوای ئێران
به‌ ته‌ركیزكردن له‌سه‌ر روانگه‌ جیۆپۆلیتیكییه‌كان
م. رۆژه‌
كوردناسی لای ئینگلیزه‌كان
سه‌ركه‌وت شه‌ریف ئیسماعیل
كێشه‌ و گرفتی كه‌مینه‌كان له‌ جیهاندا
هێمن ئیبراهیم ئه‌حمه‌د*
ساتێك له‌سایه‌ی
حه‌زره‌تی (مه‌ولانا خالید) دا
مه‌لا نه‌وزاد
كێشه‌ی كه‌مینه‌ ره‌گه‌زی و ئایینی و نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست
ن/ حسقیل قوجمان
و: هێمن مه‌حمود
له‌یادی (233) ساڵه‌ی له‌دایك بونی
مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی شاره‌زووری دا
سه‌رنوسه‌ر
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010