سیاسەتى ئابوورى چییە؟
عیسام ئه‌لخوری
وه‌رگێڕانی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: چرا عومه‌ر

سیاسەتى ئابوورى، بریتییە لە کۆمەڵێک ڕێکار کە دەوڵەت بۆ ئاسانکردنى کارى لێکۆڵینەوە لە ئامانجە خوازراوەکان لە بوارى ئابووریدا و دڵنیایى لە جێبەجێکردنیدا دایان ده‌نێ. سیاسەتى ئابوورى، بە یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکان دادەنرێت کە لە ڕێگەى بەکارهێنان و جێبەجێکردنییەوە دەتوانرێت ئەم ئامانجانە بەدەست بهێنرێت، ئەویش لە چوارچێوەى بەکارهێنانى ئەم سەرچاوانەى کە هەن، یان دەکرێت هەبن.
سیاسەتى ئابوورى، سیفەتێکى گشتى دەبێت ئەگەر هات و مەبەست لێى بەدیهێنانى ئامانجێکى گشتگیر بێت لەسەر ئاستى تەواوى کۆمەڵگە، بەپێچەوانەوە سیفەتێکى تایبەتى دەبێت ئەگەر هات و مەبەست لێى بەدیهێنانى ئامانجێک بێت لەسەر ئاستى کەرتى تایبەت، یان لەسەر ئاستى یەکێک لە لقەکانى بەرهەمهێنان، یان لە چوارچێوەى پیشەیەک، یان کارێکى ئابووریى دیاریکراو لە بەکارهێنان یان پاشەکەوتکردن.
ئامرازەکانى سیاسەتى ئابوورى لە ئابووریى پلانڕیژكراودا، بۆ هەبوونى باشترین مەرج لە جێبەجێکردنى ئامانجەکانى پلانەکە به‌کار ده‌هێنرێ و، بە شێوەیەکى فراوان لە ئابووریى بازاڕ بەکار دێت، بۆ کارتێکردن لە سیستەمى نرخ و ئاڕاستەکردنى چالاکیى ئابوورى، بەو ئاڕاستانەى کە خوازراو و باشترینن. لە واقعى ئێستادا، سیاسەتى ئابوورى هیچ نوێگەرییەکى بە خۆیەوە نەبینیوە، بەڵکوو ئەوەى هەیە، دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانى شازدە و حەڤدە لە بریتانیا و فەڕەنسا ئه‌وانه‌ی سه‌ر به‌ بیری مارکنتیولیتین له‌سه‌ر بنه‌مای کۆکردنه‌وه‌ی بڕی زۆری زێڕ و زیو، باس له‌ سیاسه‌تی ئابووری ده‌که‌ن.
بە پێچەوانەى ئەوە، قوتابخانەى کلاسیک جەختى لەسەر پڕۆژەى ئازاد و گرنگیى قەدەغەکردنى دەستێوەردانى دەوڵەت لە کاروبارى ئابووریدا کردووە، چونکە ئەم دەستێوەردانە دەبێتە هۆى سنوورداربوونى ئازادیى تاکەکان به‌ لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانیان کە لەگەڵ بەرژەوەندیى کۆمەڵگەدا یەک دەگرێتەوە. هەر یەک لە ئادەم سمیت، ڕیکارد، جون ستیوارت لە سەدەى هەژدەیه‌م و نۆزدەیه‌م لەگەڵ ئەم ئازادییە ڕەهایەدا بوون و، قوتابخانە سنووردارەکەى مارکنتیلیونەکان ڕه‌ت دەکەنەوە؛ لەگەڵ ئەوەیشدا جەخت لەوە دەکەنەوە کە خەڵک دەتوانن لە ڕێگەى هاوکاریکردنى یەکترەوە
پێداویستییەکانیان بەدەست بهێنن.
بە جێبەجێکردنى سیستەمى پلانى ئابوورى لە یەکێتیى سۆڤیەتى پێشوو و وڵاتانى ئەوروپاى ڕۆژهەڵات، ڕۆڵى بەکارهێنانى سیاسەتى ئابوورى لە بوارى گەشەپێداندا دەرکەوتووە و پشتى تەواویان بە شێوازەکانى پلانى ئابوورى بەستووە، وەکوو ئامرازێکى سەرەکى بۆ بەدیهێنانى ئامانجە دیاریکراوەکان لە پلانەکانى گەشەپێدان. هەروەها جەخت کراوەته‌ سەر بنەماى ماددى و مەعنەوى بۆ بەرزکردنەوەى بارى ئابووریى تاکەکان و دامەزراوەکان؛ بۆ نموونە لە کشتوکاڵدا دەوڵەت پشت بە نرخەکانى کڕینى دەستکەوتەکانى گەنم و پەتاتە و ئەوانى دى دەبەستێت، بە شێوەیەک بۆ کۆمەڵە کشتوکاڵییەکانیش کە ئەو بەرهەمانە بۆ دەوڵەت ئامادە دەکەن، گونجاو بێت.
لە ئابووریى ئازاددا سیاسەتى ئابوورى ڕێکخراو و تەواو لەو ئامرازانەى کە بۆ کاراکردنى چالاکیى ئابوورى لەسەر ئاستە جیاوازەکانى گشتگیر و تایبەت و هەرێمى بۆ ئابووریى نیشتمانى بەکار دێن، دروست دەبێت؛ لە گرینگترین ئەم سیاسەتانە "سیاسەتى پارە، دارایى و نرخە":
- سیاسەتى دارایى:
لێرەدا دەوڵەت باج و گومرگ وەکوو ئامرازێک بۆ کارتێکردن لە چالاکیى کارکردن، ده‌سه‌پێنێت، بە شێوەیەک ببێتە هۆى بەرەوپێشچوونى چالاکیى ئابوورى و بەرزکردنەوەى تێکڕاى گەشەکردن و زیادکردنى هەلى کارکردن. بۆ نموونە، ئەگەر دەوڵەت گومرگه‌كانی كه‌م كرده‌وه‌ و خەرجییەکانى زیاد كرد، دەبێتە هۆى زیادبوونى پارە لە لاى بەکارهێنەران و بەرەوپێشبردنى چالاکیى ئابوورى لە وڵات و کەمکردنەوەى بێکارى و فراوانبوونى قەبارەى بازاڕى نیشتمانى. لە لایەکى تر، دەوڵەت دەتوانێت بۆ کەمکردنەوەى خەرجیى تاک و خێزان لە ڕێگەى سەپاندنى باج لەسەر تاکەکان و کەرتەکانى کارکردن، پشت بە شێوازەکانى دارایى ببەستێت، یان دەوڵەت خەرجییەکانى خۆى کەم دەکاتەوە بۆ ئەوەى هەڵاوسان ڕوو نەدات؛ واتە سروشتى بەکارهێنانى ئامرازەکانى سیاسەتى دارایى بەپێى سروشتى ئەو بارەى کە دەوڵەت تێیدا دەژیت، دەگۆڕێت و، هەروەها ئەو ئامانجەى کە دەیەوێت بەدیی بێنێت.
- سیاسەتى پارە:
ئه‌و سیاسەته‌یه‌ کە دەوڵەت بەکاری دەهێنێت لە ڕێگەى سیستەمى بانکەکانه‌وه‌ (تێکڕاى سوودوەرگرتن) بە گرینگترین پێوه‌ره‌کانی سیاسەتى به‌ڕێوه‌بردنی پارە دادەنرێت، چونکە دابه‌زینی تێکڕاى سوودوەرگرتن دەبێتە هۆى زیادبوونى داواکاریى له‌سه‌ر قەرزکردن، لە کاتێكدا بەرزبوونەوەى دەبێتە هۆی دابه‌زینی ئەم داواکارییە. لێرەدا دەوڵەت بۆ گەڕاندنەوەى باڵانس، کۆمەڵێک سیاسەت، وەکوو کەمکردنەوەى نرخى گۆڕینەوەى دراوى نیشتمانى لە بەرامبەر دراوەکانى تر، کە دەبێتە هۆى زیادبوونى هه‌نارده‌ و کەمبوونى هاوردەکردن، بەکار دێنێت.
- سیاسەتى گەشەپێدانى حکوومى:
سیاسەتى گەشەپێدانى حکوومى، تەنیا لە یەک ئامانجدا خۆى نابینێتەوە؛ تەنانەت لەو دەوڵەتانەیش کە گەشەکردنیان کەمە. ڕاستییه‌كه‌ی، چەند سیاسەتێکى تێکەڵ و پشتپێبەستراو بۆ هێنانەدیى ئامانجەکان هەن. دەکرێت لێرەدا باس لە چوار لەو سیاسەتانە بکەین:
١- گەشەپێدانى ئابوورى، دەکرێت لە ڕێگەى بەکارهێنانى ئەو بەرهەمانەى کە لە دەوڵەتدا هەن، لەسەر گەشەپێدانى سیاسەتى "هه‌نارده‌کردن" بنیات بنرێت؛ هەروەها بتوانرێت ئەو بەرهەمە، بە نرخێکى کەمتر لەو نرخەى کە دەوڵەتێکى تر بەرهەمى دێنێت، دروست بکرێت.
٢- ستراتیژییەتى گەشەپێدان، کە پشت بە هه‌نارده‌کردن دەبەستێت، دەکرێت زیاتر لە ڕێگەى سیاسەتى ناردنى ئەو کەلوپەلانەى بە ڕێگەیەکى تەکنیکیى قورس دروست دەکرێن، پەرەی پێ بدرێت؛ لێرەدا بازاڕێکى کارى فراوانیش دروست دەبێت و، ڕکابەریش لەگەڵ بەرهەمى وڵاتانى تردا دروست دەکات.
٣- هەندێک لە دەوڵەتان، سیاسەتى ئابوورییان خۆى لە یەکێتییە گومرگییەکان و بازاڕە هاوبەشەکان، یان لە ڕێگەى جۆرێک لە ڕێککەوتنە سیاسى و ئابوورییەکان دەبینێتەوە.
٤- سیاسەتێکى ترى ئابوورى هەیە، کە پشت بە پلاندانانى ناوەندى دەبەستێت، لە ڕێگەى بەکارهێنانى دەسەڵاتى دەوڵەت لە نوێکردنەوەى ئەو گۆڕانکارییانەى کە پێویستە لە دامەزراوەکان و شێوازەکانیاندا بکرێت؛ زۆربەى کات دەوڵەت ئەم سیاسەتە، لە کاتى پەککەوتنى کەرتى تایبەت لە وه‌ئه‌ستۆگرتنی ڕۆڵى خۆى لە بنیاتنان و گەشەپێدانى ئابوورىدا، بەکار دێنێت.
7379 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Thursday, February 9, 2017
زیاتر
خوێندنەوەیەک بۆ کتێبی
مشتێک لە خەرمانی بیری نالی
تورکیا لە دوو ڕێیانی شەڕو ئاشتیدا
نووسینی : بورھان شێخ رەئوف
ڕۆڵی دەستەبژێری ڕۆشنبیر لە قەیرانەکاندا
د. عەبدولڕەزاق محەمەد – دکتۆرا لە کۆمەڵناسی
ئەزموونی شیعری شۆڕشگێڕیی کوردی
عەبدولخالق یەعقووبی
بۆچی ده‌بێت ترامپ پشتیوانی له‌ ده‌وڵه‌تی كوردی بكات؟
ئامیتایی ئەتزیۆنی
ێڕانەوە له‌ نێوان گه‌شه‌کردن و دابڕان‎دا
سه‌یدقادرهیدایه‌تی
شێوازی‌ ده‌ربڕینی‌ قبووڵكردنی‌ شكست له‌ دیموكراسیدا
نووسینی‌: پۆڵ كۆركۆران*
وه‌رگێڕانی‌: ته‌حسین ته‌ها به‌هائه‌دین
هزری نوێخوازانه‌ له‌ شیعری بێكه‌سدا
سه‌دیق سه‌عید رواندزی
ھەستیاری ئۆجەلان نەبووایە پەکەکەش نەدەبوو
نیاز حامید
عەقڵی كوردی و هزری رۆژئاوایی!
عادل قادری
سەنتەرەکانى بیرکردنەوە و قەیرانی دروستکردنی بڕیار
هۆگر ئیبراهیم حەکیم (ماستەر لە زانستە سیاسییەکان)
ليبراڵيزم و ڕيشه‌ى قه‌يران و بارگرژييه‌كان
نوسينى: سه‌مير ئه‌مين
وه‌رگێڕانى: ناجى ئه‌فراسياو
باکوور: گۆڕین لە کوێوە دێت؟
مەنسوور تەیفووری
نیولیبراڵيزم پێشه‌كيی كتێبی "كورته‌مێژووی نیولیبراڵیزم"
داڤید هارڤه‌ی
وه‌رگێڕانى: هاوار محه‌مه‌د
لەئایندەیەکی نزیکدا ناوەندی کولتوری "کۆچ"
کتێبی: سوننەکانی ئێران
"چەند سەرنجێکی مێژوویی سۆسیۆ سیاسییە دەربارەی رەوشی گشتیی سوننەکانی ئێران"
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
پ. د. خەلیل عەلی موراد ناساندوویەتی
چاپ و بڵاویدەکاتەوە
نيوليبراڵيزم چيه‌؟
ئه‌ليزابێت مارتێنز/ئاڕنۆڵدۆ گارسيا
و: وه‌ليد عومه‌ر
لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
کتێبی (مشتێک لە خەرمانی بیری نالی) لە چاپخانە دەرچووە وبەمزوانە لە کتێبخانەکان دەبێت.
قه‌یرانه‌ ئابوری و فیكريیه‌ جیهانییه‌كانی نیولیبراڵیزم
نوسینى: دكتۆر سه‌باح قودورى
و. ئه‌يوب حه‌سه‌ن
حه‌له‌ب ...دووباره‌بوونه‌وه‌ی كاره‌ساتی حه‌ما
هێدی هه‌ولێری
زمان و دەوڵەت
عەتا قەرەداغی
بۆشایی فیکری و فەلسەفی لە نێو کورددا..
ئاشتی برایم ئەفەندی
ڕۆڵ و گرینگی زمانی زگماکیی بۆ نەتەوەی کورد!
ئاریتما موحەممەدی
زمانی كوردی له‌ناو كه‌له‌پووری ئیسلامی دا
هێمن عومه‌ر خۆشناو
کۆمەڵگەی کوردیی فەیسبوك..
پێوەندییە نوێیەکانی مرۆڤی کوردی بە دیموکراسیەوە
دکتۆر عادل باخه‌وان*
سنوره‌كانى نێوان فیقه و ئه‌ده‌ب؛ ئیبن حه‌زم وه‌ك نمونه‌
د.ئیسماعیل به‌رزنجى
زمانی ئاماژە،
یان زێدەڕۆیی لێکدانەوەو ھەڵواسینی تیۆر بەدەقدا
مەحمود عبداللە
کەسایەتی و چارەنووس
نوسینی: د. محمود سریع القلم، پڕۆفیسۆری زانکۆی تاران
وەرگێرانی: ناصح برزنجى
ژمارەی ئایندەی گۆڤاری کۆچ
یه‌ك دوو وشه‌ له‌ سه‌ر مرۆڤ و په‌یوه‌ندیيه‌كانى
ئیبراهیم حاجی زەڵمى
فەلسەفەی نزا
ئاگایی، عیشق، نیاز و جیهاد لە نزادا
نووسینی: د. عەلی شەریعەتی
وەرگێڕانی: لیان ســـەییدی
کورد و دیوه‌ شاراوه‌کانی شه‌ڕی جه‌رابلوس
ئومێد مەحمود
(شەریعەتی) كێ بوو، چی وت؟
گفتوگۆ لەگەڵ (د. سروش دەباغ)
نوێنەری تراژیدیا نەک کوردبوون
تێگەیشتنێکی جیاواز لە نادیە موراد
ئەحمەد ڕەسول
(شەریعەتی)، بیرمەندی ئازادی
نووسینی: د. ئیحسان شەریعەتی
حکومەت هی کێیە؟
ناسک ئەحمەد
(شەریعەتی) بت نییە
گفتوگۆ لەگەڵ (موجتەبا موتەههەری)
كوڕی مورتەزا موتەههەری
وەرگێڕانی: رێبوار كوردستانی
ناسیۆنالیزم بۆ گەلێکی چەوساوە
بەهرۆز جەعفەر
لە (شەریعەتی)یەوە لەبارەی مردنی شەریعەتی
نووسینی: عــەبدولكەریم سروش
شکستی سۆسیالیزم و ئەزموونی سۆڤیەت
میران قادر ئەحمەد
تەنیایی یان جیایی؟
نووسینی: د. عەلی شـەریعەتی
خه‌ونی سه‌ربه‌خۆیی کورده‌کان له‌ هه‌موو کاتێک دوورتر ده‌نوێنێت
ده‌یڤید گاردنر
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: سروور خدری
عەلی شەریعەتی ..
ئەو كەسەی هەموو رۆژێك تیرۆر دەكرێت!
نووسینی: حەبیب محەممەد دەروێش
لەیادی (233) ساڵەی لەدایك بونی مەولانا خالیدی نەقشبەندی شارەزووری دا
نوێخوازێك لەئاییندا و عەدالەت خوازێك لە ژیاندا
مەولانا لەسلێمانیەوە بۆ هندستان
حبیب محمد دەروێش
رۆڵی ( شەریعەتی )
لە خەباتی ئیسلامی پێشەوتووخوازی لە ئێران 1965 - 1977
نووسینی: وەلید محمود عەبدونناسر
وەرگێڕانی: بـــەرزانی مەلا تـەها
سیاسەتی خاوەن مەرجەعییەتی دینیی
بەبێ دەوڵەتی ئیسلامی ئایا پارتی دادوگەشەپێدانی توركی دەبێت بە مۆدێلێك بۆ ئیسلامیستەكانی عەرەب؟(1)
نووسینی: ئەحمەد ت. كۆرۆ(2)
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
دكتۆر عەلی شەریعەتی
پیاوێك هێشتاش لە ئاسمانی دنیای رۆشنبیریدا دەدرەوشێتەوە
نووسینی:موسعەب ئەدهەم
هەنگاوەكانی پێش ئاشتی لە توركیا
حەبیب محەمەد دەروێش
کتێبی بزووتنەوەی ژنان(فێمینیزم)
نووسینی ئاندرێ میشێل
تورکیا لە شەڕی داعشدا، دەوری پاکستان لە بەرابەر تاڵیبان دەبینێ؟
شێرکۆ جیهانی
سەرهەڵدانى چەپ (له‌ عێراق و ناوچه‌كه‌ و جيهاندا)
دكتۆر عه‌لى ئه‌سه‌دى
وەرگێڕانى: ناجى ئەفراسیاو
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010