ژن لە هزری نیچەدا
شۆڕش غەفوری

پێشەكی:
لەمەڕ مێژووی فەلسەفەوە، كتێبی زۆرمان خوێندوەتەوە، هەر لە مێژووی فەلسەفەی كلاسیك و یونان و رۆمی كۆنەوە بگرە تا فەلسەفەی مودێرن و پۆست مودێرن و ئاوڕی تایبەتیش لە هەندێك لە بابەتەكانی دراوەتەوە و پرسیاری زۆریشمان هێناوەتە گۆڕێ، تەنانەت بە هەندێك فەیلەسووفمان هەڵگوتووە كە لەو سەردەمانەدا ژیاون، بەڵام ئایا هیچ كات بیرمان لەوە كردۆتەوە یا پرسیارمان كردووە كە بۆچی هەموو فەیلەسووفەكان پیاون؟ بۆچی لە فەلسەفەو گۆڕەپانەكانی دیكەی ژیاندا وەك ئەدەبیات، هونەر، موزیك، وێنەكێشان، سیاسەت، ئابوری، دەروونناسی .... تەنها پیاوانی ناودار ئامادە بوونە كە ئەندێشەو هونەرەكەیان لە مێژوودا تۆمار كراوە و درەوشاوەتەوە؟ هەڵبەت ژنی سەركەوتووش بوونە كە ناویان لە تەنیشت ناوی پیاوانەوە تۆمار كراوە، بەڵام ژنانی نێودار لەم پانتایانەدا لە بەراورد پیاوان، ئەوەندە پەنجەژمێرن كە ئەتوانرێ لە ناوهێنانیان خۆش بین، بە تایبەت لە چوارچێوەی خوێندنەوەماندا، واتە لە فەلسەفەدا.
بە دیدێكی رەخنەگرانە لە دەقە گرینگە فەلسەفییەكاندا ئەتوانرێت پەی بەوە ببرێت كە ئەم پەیڤینانە خاوەن بابەت یا رەگەزی بێبەر نین، لە گشت ئەم دەقانەدا زمانی ئاوەزی نێرینە دەبینینەوە كە ئاوەزدارانە لەگەڵمان دەئاخڤێت. زێدە لەمەش، ئەو دیمەنەی كە حیكایەتە فەلسەفییەكان پێشاندەرنی، دیمەنێكی گشتگیر و جیهانی نین، بەڵكو هەڤیازی دانی ئەزموون و بڕوایەكی تایبەتن بەسەر ئەویتردا. هەر ئەو ئەزموون و بروا تایبەتانەن كە گشت گریمانەكان و تیۆرییە فەلسەفییەكان هەر لە تیۆری جوانیناسییەوە بگرە تا مەعریفەناسی و لە گوتارە ئەخلاقییەكانەوە تا بان سروشتی، دەخەنە ژێر كاریگەرییەوە. بەداخەوە هەنوكەش كەسانێك كە خەریكی خوێندنەوەو كاركردنن لەسەر نەریتی فەلسەفی، خۆیان بێ ئاگا دەكەن لەم خاڵە یا خودبێئاگان. ئەگەر لە فۆرموولەبوونی مێژووی هزر و فەلسەفەی رۆژئاوا وردبینەوە، ئەو دیمەنەی كە بە دەستی دەهێنین، دیمەنێكە لەو كۆمەڵە پیاوێكی تایبەت، واتە پیاوانی سپی پێست لە چینی باڵای كۆمەڵگا، تەنانەت رۆڵی كەم رەنگتری پیاوانی پێست رەنگین یا پیاوانێك لە چینی خوارووی كۆمەڵگا لەم دیمەنەدا بە دژواری دەبینین، كەواتە نەك تەنها ژنان، بەڵكو پیاوگەلێكیش لەم دەستەیە لە نێوەندی فەلسەفی وەدەر نراون .
وا پێدەچێت كە نیچەو ئەندێشەكەی، بتوانێت وەڵامی زۆرێك لە پرسەكان لەوانە ئەم وەدەر نراون و دوورخرانەوەمان بداتەوە. سەرەڕای رەخنە توند و رووشێنیرەكانی نیچە لە بزووتنەوەی فیمینیزمی سەدەی خۆی و هەروەها دیموكراسی، بنەماكان پیاوسالاری كە ریشەیان لە كلتوور و هزردا داكوتاوە، دەخاتە بەر رەخنەوە. نیچە ئینكاری زۆرێك لە نزم بیركردنەویەكانی فەلسەفە دەكاتەوە كە تاوەكوو هەنووكە توانیویەتی بەها و وەستاوی خۆی بپارێزێت. ئەو ئیمكانی دەست وێراگەیشتن بەم هێز و دێكۆمێنتارییە لە حكومەتی باوكسالاری و پیاوسالاریدا بە دوور نازانێت كە لە رێگای زۆرەملی و سەركەوتووەوە توانیویەتی دەوام بهێنێت و بە رووكارێك كە بە رەچەڵەكناسی ناوی دەركردووە و هەروەها بنەمایەكی تر لە هزری خۆی واتە دیمەنگەرایی دەستی داوەتە رەخنەیەكی بنەمایی لە دەسەڵاتداریەتی. بەم شێوەیە بۆمان دەردەكەوێت كە تێڕوانینەكانی نیچە تۆخمگەلێكی لە رەخنەی پیاوسالاری و باوكسالاریشی تێدایەو لەم رووەوە كەوتووتە بەر هێرش و رەخنەی هەندێك لە بیرمەندان كە لە راستای گشتی هزری باو و زاڵ، هزرێكی پیاو سالاریان بەسەر هزری مرۆڤ تەوەریدا بە چاكتر زانیوە. نیچە فەیلەسووفێكە بە بیروبۆچوونی گۆڕاو تەنانەت دژو نەچەسپاو. نیشانەی دیار و گرینگی ئەو، لە خوێندنەوە نوێیەكانە كە بەردەوام بۆ بەرهەم و نووسینیەكانی دەكرێت. بۆ نموونە ئەم دووبارە خوێندنەوە نوێیانە لە فەڕەنسا، بە پۆست پێكهاتەگەراییەكان و بە كاری مێشیل فۆكۆ لە ژێر ناونیشانی "نیچە، فرۆید و ماركس" دەستی پێكرد و لە ئەمریكاش بە وەرگێڕان و راڤەی بەرهەمی نیچە لە لایەن (ڤۆڵتێر كافمن)ەوە بوو. بێ شێك ئەتوانرێت نیچە بە یەكەمین بیرمەندی پۆست مودێرن بزانرێت. ئەو سەرچاوەی زۆری بۆ پەیدابوون و گەشەی ئەم مەزهەبە هزرییە فەراهەم كرد. رەخنیەكانی نیچە لە مودێرنیتە و بەهای ئەو لە لای سۆسیالیزمی نەتەوەیی ـ كە خۆی جووڵانەوەكی دژە مودێرن بوو ـ ئەویان وەك بیرمەندێكی پۆست مودێرن بە تایبەت لە فەڕەنسا و كەمێك دواتر لە ئەڵمانیا و ئەمریكا ناساند. (ویلفرێد فۆن درویل، 1997، لاپەڕە44) گومانی تێیدا نییە كە نیچە وەك كەسایەتییەكی تەوەری، هەم لە شرۆڤەی كلتووری رۆژئاوایی سەدەی بیستەم رۆڵی هەبووە و هەم لە پێشكەوتنی فەلسەفەی رۆژئاواشدا. بۆ نموونە، ]سوك هەڵبژێرەگۆیی[ و گاڵتەئامێزانەی ئەو كاریگەرییەكی زۆریان لەسەر (لۆدویك ویتگنشتاین) دانا، بەردەوام رەخنیەكانی لە ئاوەز، دەرەنجامێكی باشی بۆ مەكتەبی فرانكفۆرت هەبوو. كاریگەری دیمەنگەرایی دژە دەركەوتەناسی نیچە، لەسەر ژاك دریدا و پۆل دومان كە هەردووكیان لە رەخنەگرانی پۆست مودێڕنن، زۆربەرچاوە. زۆربەی دەركەوتەی رەچەڵەكناسی نیچە، بە تایبەت لەمەڕ پەیوەندی نێوان زانست و دەسەڵات، نئوماركسیستییەكانی وەك مێشل فۆكۆ و ئیدوارد سەعیدی بەرەو چالاكی مێژوویی و رەخنەگرانەی پۆست مودێرێنیتی هەڵنا، هەروەها هەوڵە دلێرانەكەی بۆ هێرشكردنە سەر بان سروشتی نەریتی و هێنانەگۆڕێی تیۆری خواستی هێز (دەسەڵات) پانتاییەكی لەباری بۆ بیرمەندانی پۆست مودێرنی دیكەی وەك مارتین هایدگەر، هانس گئۆرگ گادامێر و ژان پۆل سارتەر خۆش كرد. لە (هەمان سەرچاوە، لاپەڕە 45) بیروڕای نیچە لە بارەی مەرگی خوداو رەدكردنەوەی دوالیزم لە ئیلاهیاتی مودێڕن و ئیگزیستانسیالیستی و كاریگەرییەكی زۆری لەسەر فەیلەسووفانی وەك پۆل تیلیش هەبوو. زیدە سەرەڕای كاریگەری هزری نیچە لە فەلسەفەدا، ئەتوانرێت ئاماژە بە بوونیش لە پانتایییەكانی دیكەی كلتوور و ئەندێشە هەروەك ئەدەبیات و دەروونناسی و هونەر بكرێت. لەم روەوە، خواستی بوونی بیروڕای ئەو بۆ هزری سەدەی بیستەم و دوای ئەویش ـ لە گشت پانتایی و گۆڕەپانەكانیدا ـ كارێكی ئاشكرا و هەروەها جێگەی تێرامان، چونكە بە بوێریەوە ئەتوانرێت بوترێت كە نیچە تەنها فەیلەسوفێكە ئەندێشیەكانی بوونەتە سەرچاوەی پەیدابوون و پەروەردەی قوتابخانە هزرییەكان لە دنیای ئەوڕۆی ئەوروپی، هەروەك دەزانین (فیمینزم)یش كە لە تیۆرییە نوێیەكانی دیكەی فەلسەفەیە، كاریگەری زۆری لە بیروڕا و هزری نیچە لە سەر بووە، بە تایبەت فیمینزمی هاوچەرخ كە لە راستای فۆرمولەبوونی ئەندێشەی پۆست پێكهاتەگەرا و پۆست مودێرن لە فەڕەنسا پێكهات، هەرچەندە لە نووسینیەكانی نیچەدا گەرانەوەیەكی فراوان هەیە بۆ ژنان، ژمارەیەكی كەم لەم گەڕانەوانە لە پێداهەڵگوتنی بۆ ژن تێدایە. سەرەڕای ئەمانەش بوونی گشت ئەو دژە ژنیە (یا ئەگەر باشتر بێ بڵێین لە ژن هەڵاتن)ی نیچە، ئەتوانرێت بوترێت كە ئەو دڵفڕێنەر و شەیدای ژنە، هەندێك لەسەر ئەو باوەڕەن كە قسیەكانی نیچە لەسەر ژن وەها تاڵ و نەخوازراون كە بواری هەر جۆرە سوود وەرگرتنێكی ئەرێنی و پێداگریگەرایی ناهێڵێتەوە، بەڵام خاڵی گرینگ كە دەبێت ئاگاداری بین، ئەوەیە كە نیچە هەمووشتێك و هەموو كەسێك دەخاتە بەردەم روحی توندوتیژی رەخنەكانی خۆیەوە ئەو نەریتی فەلسەفی هەر لە ئەفلاتووندا بگرە تا كانت دەباتە ژێر رەخنەوە و لە زۆربەی پانتاییەكاندا قسە و رەخنەی زۆری هەیە بۆ گوتن. كاتێك كە فەیلەسوفێكی وەك ئەو لەمەڕ پرسێكی وەك نیشتەجێبوون، ئاوو هەوا، رژێمی خۆراكی و هەڵبەت هزری، ساغڵەمی و.. قسە دەكات، جێگای سەرسوڕمان نییە كە لەمەڕ ژنانیشەوە ئەو قسانەی هەیە، ئەگەرچی ئەم قسانەش بە رواڵەت شتێك جگە لە توندگۆیی و لۆمە نەبن. ئەگەر نیچە لەم بارەوە قسەی نەكردبا، ئەوكات جێگای سەرسوڕمان و گوومان بوو.
بە گشتی رەنگە بتوانرێت قسەكانی نیچە لەسەر ژنان لە سێ رەهەند و رووەوە سەیر بكەین: یەكەم، ئەو قسانەی كە نیچە لە بیروڕای پێشینانەوە وەری گرتوون و سەرەڕای چاوەڕوانی ئێمە لەگەڵیان رەخنەگرانە هەڵسووكەوتی نەكردوە. هۆكاری ئەمەشمان سەردەمێك بۆ دەردەكەوێت كە بە خواست و ئارەزووی شەخسی نیچەی بزانین، واتە ئەو حەزی لەوە بوو تا ئەو قسانەی كە بنەما و بناغەیەكیان نەبووە و وەك نەریتێكی پیاوانە خۆیان لە فەلسەفەدا پێشان داوە، بێ هیچ هەڵسوكەوتێكی رەخنەگرانە قەبووڵ بكات و ئەمەش هەمان رەهەند و لایەنی دووهەم و تیابەتمەندییەكی دیكەی قسەكانی ئەوە لەمەڕ ژنانەوە، بەڵام لە روەوە كە نیچە فەیلەسووفێكی راستگۆیە، لەم لاوازی كەسایەتی و ئارەزووە شەخسییەی ئاگادار دەكاتەوە و لە پاڕی (231) لە (ئەوپەری خەیرو شەڕ)دا دانی پێدا دەنێت كە بەشێك لە قسیەكانی لەمەڕ ژنانەوە تەنها راستی گەلێكی ئەون، لەو نەك راستی گەلێك لەمەڕ ژنانەوە كەواتە باشتر وایە خۆ بە دوور بگیرێت لە كاریگەری ناڕەوا و نەشیاوی قسەكانی لەمەڕ ژنانەوە. سێیەمین رووخسار و دیمەن كە دەتوانێت ئاشكراكەری گوتراویەكانی نیچە لەمەڕ ژنانەوە بێت، رەخنەگەلێكە كە ئەو بە دروستی لە فیمینزمی سەردەمی خۆی هەیبوو، چونكە ئەو پەی بە دەرەنجامێكی زیاندار بردبوو كە ئەم جووڵانەوەیە سەرەتاییە، دەیتوانی بەرهەمێكی بۆ ژنان تێدا بێت، چونكە لە شەپۆلی یەكەمدا ئەم جووڵانەوەیە كە زۆرجار پێی لەسەر یەكسانییە كۆمەڵایەتییەكان دادەگرتەوە وپێشنیاری وەك پیاوبوون لەدەستدانی غەریزەو تایبەتمەندییە ژنانییەكانی دەكرد و ئەمەش شتێك بوو كە نیچە لە بەرژەوەندی ژنانی نەدەزانی و بۆ بەرگرتن لەم فەنابوونە بە تووندی هێرشی دەكردە سەر جووڵانەوەی فیمینزمی سەردەمی خۆی، بەڵام لە چەرخی ئێمەدا ئەم جووڵانەوەیە توانیویەتی زۆرێك لە گرفتە تیۆری و پراكتیكیییەكانی خۆی حەل بكات و تەنانەت توانی وەك تیۆرییەكی فەلسەفی، شوێنگەی شیاوی خۆی لە نێوان تیۆرییە فەلسەفیییەكانی دیكەدت بەدەست بهێنێت. لەم توێژینەوەیەدا باسەكەمان بە بنەمای هزری نیچە دەست پێكردوە و هەوڵمان داوە تا كەم و زۆر هەموو بنەما هزریییەكانی ئەم فەیلەسووفە بەیان بكەین تا خوێنەر بتوانێت سەرەڕای ئاشنایی لەگەڵ شێوەی بیركردنەوەی و ئەوەی كە كاریگەری لەسەر بیروڕاو بیركردنەوەی داناوە، تێگەیشتنێكی باشتری لە فەزای ئەندێشیەكانی نیچەدا دەست كەوێت، چونكە جگە لە تێگەیشتنێكی دروست لە واتاگەلی وەك رەخنەی كلتووری، رەخنەی مەسیحیەت، رەخنەی ئەخلاق و بەها كۆنەكان، ئەفڕاندنی كلتوور و بەهاگەلی نوێ، خواستی دەسەڵات و گەڕانەوەی جاویدان بێ ناگەینە ئەو ئامانجەی كە خوازیارین. بەشی یەكەم ئامادەو تەیارمان دەكات بۆ چوونە نێو بەشی دواتر كە لێكدانەوەی روانگیەكانی نیچەیە لەمەڕ ژنان لەگەڵ روانگەی دژە ژنی و تەئیدگەرانیەكانی. لە لایەكەوە نیچە، ژن بە سەرچاوەی بەها كۆنەكان دەزانێت كە دەبێت وێران بكرێن و لە لایەكی تریشەوە ژن بە رووی هیوای وەڕاستگەڕانی مرۆڤ و بەرزبوونەوەی كلتوور و مرۆڤایەتی دەزانێت كە بەمەش دەتوانێت لە راستای مزگێنی نیچە بۆ كەلتوورو بەها نوێیەكان هەنگاو هەڵێنێتەوە روانگەی ئەرێنی و تەئیدگەرانەی نیچە، هەمان ئەو شتەیە كە پێشەكی چوونە ژوورەوەی ئێمەیە بۆ بەشی سێهەم، واتە لێكدانەوەی ئەو كاریگەریەی كە نیچە لەسەر فیمینیزمی هاوچەرخی داناوە و شرۆڤە و دەربڕینێك كە ئەوان لە بیرو هزری نیچە لەم بارەیەوە هەیان بووە كە خۆیان سەرچاوەی گۆڕان و لێكۆڵینەوەی زۆر بوونە لەم بوارەدا ئێمە لەم لێكۆڵینەوەیەدا هەوڵ دەدەین تا روانگەی رەخنەگرانەی نیچە بە مێژووی هزری فەلسەفی (رۆژئاوا) درێژە پێ بدەین و درێژی بكەینەوە بۆ نێو بابەتی باسەكەمانەوە. سەرەڕای ئەم كارەش هەوڵ دەدەین تا دیدێكی دیاردەناسانە سەبارەت بەم رەوتە درێژە پێ بدەین و بە دوای قەبووڵكردن یا بە درۆخستنەوەی روانگەی نیچە لەمەڕ ژنانەوە نەبین. ئێمە ئاگامان لە هەردوو مەیل و خوازە ئەرێنی و نەرێنیییەكانی بیروڕای نیچە لەمەڕ ژنانەوە بووە، هەروەها خۆمان داوەتە ئەو شرۆڤە جیاوازانەی كە لە بارەی روانگەی نیچەوە، لەم بارەوە ئەنجام دراون و هەروەها بیروڕا و روانگە جیاوازەكان شرۆڤەكەران و رەخنەگرانی ئەم بابەتەمان وەبەرچاو گرتووە . پێشینەی لێكۆڵینەوەی لەم چەشنە لە ئاستی نێونەتەوەییدا، بۆ ساڵیانی پێشتر دەگەڕێتەوە و لە راستیدا هێشتا كە باسێكە زۆر تازە كە رێگایەكی درێژی لەپێشە بۆ گەیشتن بە دەرەنجامێك كە لە بیری دایە و هێشتاكەش بیرمەندگەلێكی زۆری بە خۆیەوە خەریك كردووە. كەوابوو بۆمان دەردەكەوێت كە ئەم لێكۆڵینەوانە لە كۆمەڵگای ئێمەدا، پێشینەیەكی وەهای نییە هیوادارین كە ئەم كارە بتوانیت سەرەتایەك و دەستپێكێك بێت بۆ موتاڵا و لێكۆڵینەوەی زیاتر و بەربڵاوتر لە داهاتوودا. هەڵبەت دەبێت بە بیر بهێنمەوە كە هەر كارێكی نوێ گرفتی تایبەتی خۆی هەیە، لەوانە بەرتەسكی و سنورداریەتی لێكۆڵینەوە و سەرچاویەكانی كە ئەم كارەش خاڵی نییە لەم كێشانە. هیوام ئەوەیە كە گرفتیەكانی ئەم كارە لەگەڵ رەخنەو پێشنیاریەكانی خوێنەران لە داهاتوودا چارە بكرێن.
بەشی یەكەم
بنەمای هزری نیچە
شیفتە و فریودراوی جۆرو شێوازی من بووی؟ و بە دوای مندا سەفەر دەكەی ؟
راستگۆیانە بە رێگای خۆتدا برۆ!
ئەبینیت هێواش هێواش پەیڕەوی لە من دەكەی!
زانستی شاد، كتێبی یەكەم، •7)
هەوڵدان بۆ چوونە نێو سیستەمی هزری هەر فەیلەسووفێك، پێویستی بە تێگەیشتن و وەرگرتنی تەواوی بنەمای هزری ئەو فەیلەسووفە هەیە، واتە لێكدانەوەی خواست و خاڵی مەزنی مێژوویی و پێداهەڵگوتنی تایبەت و واتایەكی تایبەت كە ئەو فەیلەسووفە بۆ بەیانكردنی ئەندێشیەكانی خۆی بەكاری دەبات، بەلانیكەمەوە هەندێكجار خوازیاری یەكدڵی و هەندێكجاریش رەفتارێكی دەرووناسانەیە. ئەم كارە لەمەڕ نیچە و چوونە نێو قوڵایی ئەندێشە و كرۆكی هزرییەوە، پێویست ترو هەروەها دژوارتریش دەردەكەوێت. پێویستی و دژواریەكەی، سەرەتا لە لێكدانەوەی دروست لە هزری نیچە، سەرەڕای ستایل و شێوازی تایبەتی نووسین و بەیانكردنی روانگەكانییەتی كە هەندێكجار نادیارو دژوار دەردەكەون و لێوان لێون لە قسەی جوان و باش دستەواژەی نمایشی، وشەی كورت كە خاڵی نین لە دژەگۆیی و نادیاری و هەندێكجاریش خاوەن روون و ئاشكرایی و كورتبڕی وەهان كە ترسی ئەوە هەیە تا قوڵایی و بێخی نیشتووی نێو ئەم قسە كورتە بەراستی دەرك نەكرێت، بە دەربڕینێكی دیكە، نیچە بە زمانی شیعر فەلسەفە دەكرد. نیچە، ئەم شاعیرە فەیلەسووفە، لە پێشەكی (ئەمە ئەو مرۆڤە) دەنووسێت: "كەسێك كە بتوانێت هەوای نووسینیەكانی من هەڵمژێت، دەزانێت كە ئەمە هەوای بەرزییەكانە، هەوای تازە و زیندوو. دەبێ مرۆڤ بۆ هەوایەكی وەها ئەفڕێنرابێت... تەنهایی ترسناكە، بەڵام هەموو شتێك بە ئارامی لە رووناكیدا خەوتووە! چ ئازادانە ئەتوانرێ هەناسە بكێشرێت! چەندە ئەتوانرێت شتەكان خوارووتر لە خۆمانەوە هەست پێ بكەین! فەلسەفە، بەو شێوەیەی كە من هەتاوەكوو هەنووكە لێی تێگەیشتووم و پێی ژیاوم خوازیارانە ژیانە لەنێو سەهۆڵان و لوتكەكاندا ـ گەڕانی هەر شتێكی نائاشنا و پرسیارئەفڕێنی ژیانە..." (هەمان سەرچاوە• 3) لەوەوە كە نیچە باوەڕی بە كلتوورێك لە بنەمای جیاوازە لەگەڵ كلتووری سەدەی ئێمە هەیە واتە هەمان كلتووری كە پڕ لە خۆهەڵنان سەماو بالۆرەی مەستانەیە و پڕە لە شەوقی ژیان كە ئەتوانرێت باشترین وێنا و دەركەوتەی لە دیۆنیزۆسدا بینین، وا بە باشتر دەزانێ كە "لە شیعر، پەند، دانسقەگۆیی، شانۆ، گۆرانیییەكانی دیتیرامبیك (سرودیەكانی دیۆنیزۆسی لە وەسفی سەما و مەستی) و لە خوازە، پەند و حیكمەت و دژەكان بەهرە وەرگرێت، واتە لە فراوانی فۆرمگەلێ كە شكڵی دانسقەی (وەهای گوت زەردەشت) دروست دەكات. لێرەدا ئەندێشە و راڤە لە هەمان كلتووری دیكەوە سەرچاوە دەگرن و ناتوانن لە چوارچێویەكانی كلتووری عەقڵانی ئێمەدا بگونجێن". (پێر ئابر ـ سۆفرێن ـ 1376، لاپەڕە39)
(پۆل ڤالری) لەم بارەوە دەڵێت " نازانم لە نیچەدا چ پەیوەندێكی دەروونی لە نێوان دوو توخمی بێنیازی و شرۆڤەكاری هەیە كە هیچكات كەسێك بەم گونجاوی و زیرەكییە وەراستی نەگەڕندووە.. لە یاری ئەم مەرمی پاراو لە موزیكە، ئەوەی بۆ من بە تەواوی جێگای باشی و پێداهەڵگوتنە، دەسلەملان و كاریگەری زۆر سەركەوتووانەی ماناو داتاكانە كە لە بنەڕەتدا زانایانەن". ( پۆل ڤالری، 1992،لاپەڕە 453) هەروەها نیچە خۆی دان بەوەدا دەنێت كە بۆ تێگەیشتنی فەزای نووسینیەكانی، دەبێت دروست بكرێت تا رەنگە بتوانرێ رێگایەك بۆ فەزای ئەندێشیەكانی بدۆزرێتەوە و ئەمەش لە كاتێكدا روودەدات كە هاوڕا بین لەگەڵی تا دوورترین رۆژئاوابوونەكان و قوڵترین نشێوگەكان. (ولیام هابێن) لەم بارەوە دەڵێت "كاتێك كە گوێ لە قسەی دەگرین، لە نێزیك ئاگرەوەین و لەم حاڵەدا هەم گەرمای سووتێنەر و هەم رووناكی سەرنجڕاكێشی روحی هەست پێدەكەین و ئەو كاتە لێی تێدەگەین كە تەسلیمی ئاگربازیی پڕ لە جادوی زێدەڕۆ و دژە گۆیییەكانی بین". (ولیام هابێن، 1376 ـ لاپەڕە 136) هۆكارێكی دیكەی پێویست و دژواری رێگا دۆزینەوە بۆ فەزای ئەندێشەی نیچە ـ كە لە هەمانكاتدا رەنگە پێشاندەری هێز و جوانی گیانی كەلامی ئەم فەیلەسووفەش بێت ـ جێنەگرتنی فەلسەفەی ئەو لە دابەشكاری دیسپلینی پشت ئەستوور بەسەر سیستەمەوەیە: "مەبەستی نیچە لە نوسینی فەلسەفەی خۆی، بەیانكردنی شتە تایبەت و یەكتاكانە، نەك كاروباری گشتی یا نێوەند. ئەو ئەخوازێت ئەوەی كە پەیگر و نەچەسپیو و ئاڵۆز و بێ چوارچێوەیە، لە هەموو سەرووتریش، سروشتی تاكی ژیان بپارێزێت.. یەكگرتوویی هزری ئەوەندە بۆی گرنگ نییە". (ئیسترن ـ 1367، لاپەڕە 219) لەم روەوە ناتوانرێت نیچە و هزرەكەی لە هیچ جۆرە سیستەمێكدا جێ بكرێنەوە و فەلسەفەكەی بخرێتە نێو چوارچێوە پلەبەندییەكانەوە "ناتوانرێ فەلسەفەی نیچە بە ئاسانی بۆ بەشگەلی وەك بان سروشت، مەعریفەناسی، مۆراڵ، جوانیناسی و بواریەكانی دیكە دابەش بكەین. بۆ نموونە ئەخلاقی ئەو نە بە شێوەیەكی تەواو پێگەیشتوانەیە و نەدژی عەقڵگەراییە. توخمی پۆزیتیویزمی تەنیشت بە تەنیشتی مەیلی ئیگزیستانسیالیستی خۆی ئاشكرا دەكات". (پۆل ئیدواردز ـ 1972، لاپەڕە 513)
لەم روەوە ئەتوانرێ فەلسەفەی نیچە هەم بە جۆرێك لە ئیگزیستانسیالیزم و هەم بە ڤیتالیزم و هەم بە فەلسەفەی هێز و دەسەڵات.. بزانرێت.
پاری یەكەم
سەرچاوەكانی دێرینەیی
لەم بەشەدا هەوڵ دەدەین تا بنەماو بناغەی هزری نیچە ـ كە هەمووكات بە سووكەبژێرەگۆیی (aphorism) دەنووسێت ـ بە سەرەنجدان بە بنەما و ئامۆژەگەلێ كە لە بەرهەمەكانیدا هاتووە، راڤە بكەین و لە بواری رەچەڵەكناسی و دێرینەناسییەوە سەرەنجێكی بۆ هەڵخەین.
یۆنانییەكان، رەشبینی و هونەر
نیچە لە یەكەمین كتێبی خۆیدا، لە دایكبوونی تراژیدی لە روحی موسیقی (1872)، تیۆری هایەكی لەمەڕ لە دایكبوون و مەرگی تراژیدی یۆنانی باس دەكات. زێتر لە هەر شتێكی دیكە، نیچە لەم پەرتووكەی خۆیدا مانایەكی نوێ لە روحی یۆنانی ئەخاتەڕوو. ئەو لە سەرەتادا، چیرۆكی گفتوگۆی پاشا (میداس) و (سیلنۆس ـ Silcuns)ی زانا، هاوسەفەری (دیۆنیزۆس ـ Dionysus) دەگێڕێتەوە كە پاشا بە پێداگری لێی دەپرسێت "چ شتێك بۆ مرۆڤ لە هەموو شتێك باشتر و دڵخوازترە" و سیلنۆسیش لە وەڵامدا ئەڵێت: "شتێك كە لە هەمووان باشترە و لە دەست وێڕاگەیشتنی تۆ هەمووكات دوورەو ئەویش لەدایك نەبوون نەبوون، هیچبوون و دواجار ئەوەی كە بۆ تۆ لە هەموو شتێك باشترە، زووتر مردنە". (لە دایكبوونی تراژیدی، • 3) لە راستیدا نیچە بە گێڕانەوەی ئەم ئەفسانە كۆنەی یۆنان، لەمەڕ سیلنۆس كە دەڵێت بۆ فەناخوازان لەدایك نەبوون باشترە لە لەدایكبوون، روانگەی واقعگەرایانەی یۆنانییەكان بۆ پرسەكانی بوون و هەستی رەنج و سەغڵەتی ئەوان و لە ئەنجامیشدا، دیدێكی رەشبینانە كە بۆ ژیان هەیان بوو، پێشان دەدات. نیچە ئەم (فەیلەسوفی ژیانە)، هەروەك یۆنانییە كۆنەكان بە ئاگا بوو لە ترس و پووچی ژیان و ئەو خۆف و ترسەی كە مرۆڤ هەستی پێدەكرد و تووشی دڵەڕاوكێ و لەرزین دەبوو، بەڵام ئەندێشەی نیچە وەك شۆپنهاور نییە كە پێداگری لە سەر نەفیكردنەوەی ژیان دەكات. نیچە فەیلەسوفێكی (بەڵێگۆ) و قەبووڵكەری ژیانە: "بەڵێگۆییەكی باڵا، لە دایكبووی لێوڕێژی و فراوانی، بەڵێگوتنی بێ شەرت و مەرج بە ژیان، تەنانەت بە رەنج و ئازار و گوناه و بە هەر شتێك كە لە بووندا نادیار و غەریبە...". (ئەمە ئەو مرۆڤە، لە دایكبوونی تراژیدی، •2) لەم روەوە، نیچە ناتوانێت ئەم روانگە نهلیستییە (پووچگەرایانە)ی سیلنۆس قەبووڵ بكات و ژیان لەبەر هۆكاری پووچیەتی نەفی بكاتەوە، هەروەك ئەوەیكە یۆنانییە كۆنەكانیش وەهایان نەكرد. نیچە بە لێكۆڵینەوەی سەرچاوە مێژوویی، فەلسەفی و ئوستورەناسی دراماتیستەكانی یۆنانی، لە ئەنجامدا كلیلی رێڤەكەری ئەم رازە سەیرەی مرۆڤ دەدۆزێتەوە، واتە ئەوەی كە توانی یۆنانییەكان بەسەر ئەم رەشبینییەدا سەرخات: "هونەر و هیچ شتێك جگە لە هونەر! ئەمەیە ئەو ئامرازە سەرەكییەی كە ژیان بۆ ئێمە هەموار دەكات، ئەو ركێشییە گەورەیەی كە ئێمە رازی دەكات بە ژیان. ئەو بزوێنەرە مەزنەی ژیان.. بەهێزتر لە رەشبینی، (خودایی تر) لە حەقیقەت...". (خواستی دەسەڵات، • 853) نیچە نەك تەنها هونەر بە تەنیا ئامرازی ئاراستەكردنی ژیان دەزانێت، واتە تەنها ئامرازێك كە بە هۆیەوە بەسەر ترس لە ژیان و پووچیەتی ئەو ژیانەدا سەربكەویت، بەڵكو وەك هێزێكی رزگاریبەخش و رزگاركەریش دەبینێت: هونەر وەك رزگاری پیاوی زانست ـ رزگاری ئەوانەی كە خەسڵەتی ترس خوڵقێن و چۆن و بۆچی قەبووڵكەری وجود دەبینن و دەخوازن ببینن، پیاوانی ناسینی تراژیك. هونەر هەروەك رزگاری پیاوی كار ـ رزگاركردنی ئەوانەی كە نەك تەنها خەسڵەتی ترس خوڵقێن و چۆن وبۆچی قەبووڵكەری بوون دەبینن، بەڵكو دەیكەن بە ژیان و دەیانهەوێ بیكەن بە ژیان، مرۆڤی تراژیك شەڕخواز و قارەمان. هونەر وەك نەجاتی رەنجدیتوو، هەرووەك رێگایەك بەرەو رووی حاڵاتێك كە تیایاندا ئازاردیتوانی مراد و مەقسودە، گۆڕان بە شێوە دەدات، بە خودایەك دەگات، شوێنێك كە رەنجدیتووی روكارێكە لە مەستییەكی مەزن. (هەمان سەرچاوە) كەواتە (هونەر) رازی سەركەوتنی یۆنانییەكان بوو بەسەر رەشبینیا و ئەمەش قوڵترین نیشانەی درامی یۆنانییە، چونكە "درام دووبارە دیتنەوەی بژارەكان و كردەكانی دیۆنیزۆسییە...". (لەدایكبوونی تراژیدی، • ) كە لە هونەر وبە تایبەت لە موزیكدا بەوپەڕی خۆی دەگات. ئەگەرچی یۆنانییەكان بە ئاگابوون لە ترسناكی و مەترسی ژیانی مرۆیی و سروشتی راستەقینەی جیهان و لە رەنج و دەردەكانی ئاگادار بوون، بەڵام خۆیان نەدایە دەست ئەم رەشبینییە و لە رووی خۆیان وەرنەگێرا لە ژیان. ئەوان سوودیان لەم دەردی ئاگاییە وەرگرت، دەستیان دایە داهێنانی هونەری و ژیانی خۆیان لەگەڵ جیهان وەك دیاردەیەكی جوانیناسی رێكخست. ئەوان هەوڵی باشتر و جوانتركردنی رووخساری جیهان و ژیانی مرۆیان دەدا تا لەم رێگایەوە بتوانن بە جیهان و ژیان وەك دیاردەیەكی جوان بڵێین (بەڵێ)، چونكە "هونەر ئەم دڵنیایی بان سروشتییە بە مرۆڤ دەبەخشێت كە سەرەڕای گشت گۆڕانە رووكارییەكان، ژێرخانی شتەكان هەمان ژیانە كە بە هێز و چێژێكی پاكەوە دەچێتە پێش". (هەمان سەرچاوە، • 7) هەر لەم روەوەیە كە نیچە باوەڕی وەهایە: "هونەر و نەك ئەخلاق دەبێت بە چالاكی دروستی بان سروشت یا میتافیزیكی مرۆڤ بزانین.. وجودی جیهان تەنها وەك دیاردەیەكی هونەری جێگای قەبووڵكردنە". (هەمان سەرچاوە، پێشگوتار) نیچە ئەم رەشبینییەی یۆنانییەكان ـ كە توانای قەبووڵكردنی ژیان سەرەڕای رەهەندە ترسناكەكانی هەیە ـ (رەشبینی هونەرمەندانە) یا (رەشبینی بەهێزانە) ناودەبات، واتە رەشبینییەك كە دەبێتە هۆی بەرهەڤكردنی بیرمەند یا هونەرمەندێك كە لە لێورێژی ژیان رەنج دەكێشێت و لە رەشبینی مەزهەبی ئەخلاقی (خواستی دەسەڵات، • 852)، كە رێك ئاوەژووی رەشبینی هونەرمەندانەیە بە جیاواز دەزانێت، واتە دەبێتە هۆی ئەوەی رەشبینییەك (كە نەك زادەی رێژە و لەئەفڕاندن، بەڵكو وێرانگەری) و بێ نیازی بەڵكو لە ئەنجامی هەژاری و پێویستییەوەیە. نیچە ئەم رەشبینییە بە نیشانەی پەستی دەزانێت، چونكە مرۆڤ لەم حاڵەدا "حیكمەتی ئیزەدی دارستان، سیلنۆس تێدەگات و دەكەوێتە هێلنجدان و تەنها هونەر دەزانێت كە چۆن چۆنی ئەم ئەندێشە هێڵنج ئاوەرانە لەمەڕ بەخشینەوە یا پووچیەتی بوون بگۆڕێت بۆ لێكدانەوە گەلێك كە بتوانرێ بە هۆیانەوە درێژە بە ژیان بدرێت". (لە دایكبوونی تراژیدی، • 7)
هەروەك پێشتر ئاماژەی پێدرا، نیچە دژی روانگەی نیهلیستی (پووچگەرایی) سیلنۆسە و رەشبینی ئەو لەگەڵ رەشبینی سیلنۆس جیاواز، چونكە: "هەرچەندە كە مرۆڤی هۆمەری سەبارەت بە ترسناكی و وەحشەتی وجوود ناسینی پەیداكردبوو، بە تەواوی ناچاربوو بۆ ژیان كە لە نێوان خۆی و ئەو ترس و وەحشەتە خەیاڵی درەوشاوەی لەدایكبوونی ئاڵمپی لە جێگای دابنێ.. خوداكان بەم شێوەیە هۆكاریان بۆ مرۆڤیان ئاراستە دەكرد، چ خۆیان دەیانبێ و هەر ئەوەیە تەنها شێوەی رازیكەری خوداناسی بەڵگەدار، بوون لە گزینگی خۆری درەوشاوەی خودایان هەمان ئەو شتەیە كە هەموان لە خودی خۆیاندا خوازیارنی و دڵگرانی راستەقینەی مرۆڤ هۆمەری لەوێدایەكە لە تەمەنی بچوكدا لەم خۆرە درەوشاوە تایبەتە جێماوە، كەواتە هەنووكە بە هەڵگێرانەوەی حیكمەت سیلنۆس ئەتوانرێ بگوترێت كە بۆ مرۆڤی هۆمەری، مەرگی بەزوویی خراپترینی شتەكانە و خراپتر لەوە كە رۆژێك بمرێت". (هەمان سەرچاوە، • 3) هەروەك بینیمان یۆنانییەكان سوودیان لە رەشبینی بۆ سەركەوتن بەسەریدا وەردەگرت "یۆنانییەكان دابڕانیان دا بە رەشبینی ـ بەسەریدا سەركەوتن.. هەر لە بنەرەتدا تراژیدی رێك نیشانەی رەشبین نەبوونی یۆنانییەكانە". (ئەمە ئەو مرۆڤە، لەدایكبوونی تراژیدی، • 1) یۆنانییەكان هونەرمەندانی تراژیك بوون، نیچە واتای تراژیك و ناسین لەمەڕ دەروونناسی تراژیدیا (لە دەمەو ئێوارەی بتەكان) باس دەكات و لەم مانایەدا خودا بە "هەوەڵێن فەیلەسووفی تراژیك" لە قەڵەم دەدا كە بەرامبەردانراوی تەواو و دژە جەمسەری (فەیلەسووفی رەشبین):
بەڵێ گوتن بە ژیان تا غەریبترین و دژوارترین پرسەكانی، ژیان ـ خوازیاریەتی كە باڵاترین چەشنەكان دەكاتە قوربانی سروشتی خۆنەویستی خۆی، من ئەمەم ناو ناوە دیۆنیزۆسی و رێگای چوونە ژوورەوە بۆ دەروونناسی شاعیری تراژیكم تێدا دووبارە ناسییەوە. نەك بۆ رزگاربوون لە چنگی ترس و بەزەیی، نەبۆ پاڵاوتنی خود لە سوێریەكی مەترسیدار بە خاڵیكردنی توندی ئەو ـ بەو شێوەیەی كە ئەرەستۆ بە هەڵەی دەزانی ـ بەڵكو بۆ ئەوەی لەوپەری ترس و بەزەییدا خودی كەسەكە لە چێژی جاویدانەبوون، بوونی دەست دەكەوێت، چێژێك كە چێژی وێرانكردنیش دەگرێتەخۆ.. (هەمان سەرچاوە، ئەوەی كە قەرزاری پێشینانم، • 5) لەم روەوە هەروەك گوتمان یۆنانییەكانیش ئەم هونەرە تراژیكەیان هەبوو، تایبەتمەندییەك كە فێری ئەوانەی كرد تا بە چ شێوەیەك خۆیان و ژیانیان رزگار بكەن: "یۆنانی كەسێك بوو شیاوی ئازاراویترین و قوڵترین رەنج و دوای رووبەڕوبوونەوەیەكی دلێرانە لەگەڵ كاولكاری ترسناكی مێژووی جیهان و هەروەها بێ بەزەیی سروشت و بوون، لە مەترسی ئارەزووكردنی نەفی بوداگەرایانەی خواست خۆی دەبینییەوە. هونەر، ئەو، و لە رێگای ئەوەوە ژیانی رزگاركرد". (لەدایكبوونی تراژیدی • 7)
نیچە روانگەی ئەفلاتوون و ئەرەستۆی باتراژیدی نەفی كردەوە، چونكە بە ئەخلاق باوەرانەی دەزانین هەروەها لەم بارەوە لەگەڵ شۆپنهاور دژ بوو، چونكە بە پێ رولانگەی شۆپنهاور " تراژیدی بە مانای پرۆسەیەكی جیایە، غەریزەی ژیان خۆی لە رێگای غەریزەی هونەریەوە وێران (لەناو دەبات) (خواستی دەسەڵات 851) و شۆپنهاور لەو قسەیەی كە دەیگوت هەندێك لە بەرهەمە هونەریەكان لە خزمەتی رەشبینی دان بە هەلە دەزانی، چونكە بە بروای نیچە تراژیدی تەسلیم بوون فێرناكات پێشاندانی شتی ترسناك و چۆن و بۆچی خوازی نێو غەریزە لە خزمەتی هێزو گەورەیی لە هونەرمەندێكدا ئەو لێیان ناترسێت وەها بە ناوی هونەری رەشبینانەبوونی نیە هونەر دەسەڵمێنێت نەك نەفی بكاتەوە .....(هەمان سەرچاوە 821). بە شێوەیەكی گشتی غەریزەی نیچە لە ئاراستەیەكی دژ لەگەڵ شۆپنهاور دەروات بە لایەنی ئاراستەكردنێكی ژیان تەنانەت بە ترسناكترین نادیارترین و درۆزنانەترین شێوە (لەهەمان سەرچاوە 1005) هەر لەم روەوەیەكە نیچە خۆی بە یەكەمین كەس دادەنێت كە تراژیدیكی دۆزێبێتەوە (هەمان سەرچاوە 129) نیچە لە پاری حەوتەی لەدایك بوونی تراژیدیدا تراژیدی بە شتێك دەزانێت كە لە شارەزاییەك لە ترس و بووچی تەواوی وجود (بوون) و لە ناو ئومێدیەكی قوول لە دایك بووە كە تەنها جوانی باڵای تراژیدیە گەورەكان ئەتوانێت خۆشیەكی دیونیزوی تەواو بەرهەم بهێنێت بۆ رزگاری مرۆڤ و هەروەها مانای تراژیدیش لە رزگاری دلەراوكێ ترسناكەكان دەزانێت كە مەرگ و زەمەنمان تیا بەرهەف دەكەن. بەم شێوەیە ئەو هونەرەی كە رەمزی سەركەوتنی یۆنانیەكان بوو لە بەرامبەر رەشبینی هونەری تراژیدیك دیونیزۆمی لەوەوە كە نیچە خەرمانی باڵا (متعالی) هەروەك (هێرش و سەركەوتنی هونەرمەندان لەسەر ترس) وە بەرچاو دەگرێت ئافەرین یونانیەكان دەلێت لەبەر رووبەرووبوونەوە دلێرانەكەیان لە بەرامبەر ترس لە سروشت و مێژوو، چونكە ئەوان بە دوای شوێنگە و پەنایەكەوە نەبوون لە نەفیكردنی بۆ راگەرایانەی خواست هەروەك ئەوەی كە شۆپنهاور رەفتاری پێ كرد بەڵكو لە بری ئەوە تراژیدیان ئەفراند تا بە هۆیەوە بتوانن ژیان سەرەرای گشت شتەكان هەروەك دیاردەیەكی جوان پەسەندو تەئید بكەن ئەگەر بمانەوێت خۆمان بدەینە لێكۆلینەوەی سەرچاوەی هونەری درامی یۆنانی ئەتوانێت بە شێوەیەكی گشتی دوو سەرچاوەی جیاوازی بۆ وەبەرچاو بگرین یەكیان سەرچاوەی (ئاپۆلۆنی Apollo خودای رووخسارو و خەون و خەیال) كە خاوەن دەركەوتەی وەك خۆ خوانەی ئاسوودەی دیسپلین و ئەندازەیەو نوێنەری هونەری پەیكەرتاشی و بیناسازی یۆنانیەو ئەویتریشیان سەرچاوەی (دیۆنیزونی) هونەركی ؟؟؟؟؟؟؟؟؟ و تاسەری لە بۆنە سەما بە كۆمەلەكان و لە سەرووی هەمو شیانەوە لە موزیكدایە واتە هونەر تیایدا بە شێوەی مۆسیقای و جوڵانەوەی بە دەردەكەوێت.
ئەم درو سەرچاوە جیاوازانەی هونەر سەرەنجی لەگەڵ دوو روانگەی جیاواز بۆ ژیانە هەریەكەیان سەلماندنی لەسەر خودایەكی ئالەمپی یەكە بە دەستی یونانیەكان لە دوو جەستەی ئیلاهی دیونیزۆس و ئاپۆلۆنی دەرخراون ئەگەر بێت و روانگەی ئێمە بۆ ژیان ببێتە هۆی دروستبوونی ترس و مەترسی و رەشبینی و بەم شێوەیە (نا) بە زیان بلێت و بۆ راكردن لەم روانگە پووچگەراییە (نیهلیستیە) پەردەیەك لەوەهەم خەون و خەیاڵ بكشێن بە رووخساری راستیدا ئەوا ئەو رێگایەی كە گەتوومانەتەبەر روانگەرەكی ئاپۆلۆنیە بەڵام ئەگەر بێت و ژیان سەرەرای گشت زۆلم و زۆری و ترسەكەی سەركەوتوانە بگرینە باوەشی و سەرەرای گشت رەنج و ترسەكانی (بەلێ) ی پێ بلەین ئەوا بەدیدێكی (دیونیزۆنی) سەیری ژیانمان كردەوە بە زیادكردنی ئەوەی كە (ئاپۆلۆن) و (دیونیزۆس) بۆ نیچە هەریەكەیان وێنایەكن لە (ژنایەتی) و (پیاوەتی) وەبەر چاوگرتنی روانگەی ئاپۆلۆنی لە كەلتوو، بیر، هونەرو سیاسەت و دەكێشێتە سەر (ژن سیفەتی) و هەنووكە ئەو كە وە پێشت چاوگرتنی روانگەی دیونیزۆس یارمەتی (پیاو سالاری) دەكات لێرەوە كە بەرامبەری ژن و پیاو لە بەرامبەر ئاپۆلۆن و دیونیزۆس ببینن. نیچە لەو بروایە كە كەلتووری ئێمە وە بەها حاكمەكان لەسەری بە تەواوی لەگەڵ توخمی (ژنانە) تێكەلاون و هرە شتێكی كە مانای پیاوەتی و دیونیزۆس بێت بێ كاریگەری كردەوە. بەڵام ئەوەشمان لە بیر بێت كە سوود وەرگرتنی نیچە لە وشە گەلی وەك (ژن سیفەتی) یا (پیاوەتی) تەنها لەبەر تایبەتنمەندی و كاریگەری ئەم وشانەیە كە لە ژیانی رۆژانەدا هەیانە ئەگەر چی نیچە بە توندی ژنان و هەندێك لە دیاردە نەریتەكیان دەخاتە ژێر رەخنە و سەركۆنە كرنەوە بەڵام لە ئەندێشەی ئەودا پیاو گەلی زۆر هەنەكە (ژن سیفەت) ن و ژنانی زۆر هەن كە (پیاو) ن ئەمە گرفتێكە لە زماندا چ زمانی رۆژانەو چ زمانی زانستی هەیە بە قسەی فۆكۆك ئەمە زمانێكی نێرە مووكی (ژن و پیاوی) نیە بەڵكو پەیوەندی دەسەڵات و پێكهاتە كەلتوری سیاسی و كۆمەڵایەتیەكان كاریگەریان لەسەر داناوە لە بەشەكانی دواییدا بابەتی زێتر لەم بارەوە دێت زیادكردن بەمە لە دایكبوونی تراژیدی بە یەكگرتن و كۆبوونەوەی دوو هێزی ئاپۆلۆنی و دیونیزۆس هەیە كە دەرەخسێت (هەروەك لە دایكبوون و زان لەگەلی دوانەیی رەگەزەكان) ( لە دایك بوونی تراژیدی 1) و نەبوونی یەكێ لەم دوانە یا سەركەوتنی یەكیان بەسەر ئەویتریان بە تراژیدی كۆتایی دێت ئێمە ئەم سەركەوتن و هەروەها مەرگی تراژیدیش بە دەركەوتنی سوقرات و دوای ئەویش بە دەركەوتنی مەسیحیەت دەبینین هەنووكە زیاتر دەچینە سەر ئەم دوو سەرچاوە جیاوازەی هونەرو ئەم دوو خودا كۆنە.
ئاپۆلۆن و دیونیزۆس
نیچە لە كتێبی لە دایكبوونی تراژیدی لە رووحی موسیقی بە ئیلهام وەرگرتن لەم دوو پەیكەرە ئیلاهیە كۆنە واتە ئاپۆلۆن و دیونیزۆس دوو جۆرە كەلتوور لێك دەناسێنێ و سوقرات بە بنەمای ئەم پۆلێن بەندیە دادەنێت كەلتووری بەر لە سوقراتی وانە هەمان كەلتوری هێلێنی یۆنانیە سەرەتاییەكان و كەلتووری دوای سوقراتەكە هەتاوەكو كەلتوری (مودێرن) ی ئەورۆیی ئێمە دەگرێتەوە نیچە پێداهەلدەری كەلتوری پێش لە سوقراتە و كەلتووری دوای ئەو بە توندی دەخاتە بەر رەخنە و سەركۆنەكردنەوە نیچە دەركەوتەو دیمەنی كەلتوورو شارستانیەتی پێشوو بە (دیونیزۆس) و دەركەوتەو دیمەنی كەلتوورو شارستانی دواتر بە ئاپۆلۆن دادەنێ هەنووكە دەبێت ببینین كە بە راستی ئەم دوو وشەیە واتە ئاپۆلۆنی و دیونیزۆس مانایان چیە كە سەرتاسەری فەلسەفەی نیچە بە یارمەتی ئەم دوانەوە باشتر ئەتوانین تێبگەین.
ئاپۆلۆن خودا وەهم و خەیاڵەكان نوێنەری رێرەوی عەقڵانی و دیسپلینی لوجێكی و شارستانیانە خودای ئاشتی و ئارامی و جوانی پەرەستی كە تیایدا هەموو شتێك خاوەن ئەندازەو شێوەیە پێگەیشتوویی ئەو و بیناییە و هونەرەكەی پێشاندەری عالەمی ماناو مەبەست و قەلەمرەوی رووخسارە دیارەكان، رووناكی، رەنگ و خەیاڵە، لەم روەوە عالەمی ئاپۆلۆنی دنیایەكە ژنانە، دنیایەكی خەیالاویانەو جوانی دەروونی خەیاڵ ئەو خودای پەیكەرتاشی و وێنەكێشانەو وێنەیەكە لە بنەرەتی تاك گەرایی نیچە پێناسەی خۆی بۆ ئاپۆلۆن بەم شێوەیە دەخاتە روو: وشەی ئاپۆلۆنی بەو مانایە دێت تەواو، بە تاكی ناسراو، بە هەر ئەو شتەی كە سادە دەكاتەوە خاوێن دەدات بەهێز، رووناك، روون و ئاشكرا بەرهەڤ دەكات ئازادی لە ژێر سێبەری یاسادا). خواستی دەسەڵات 1050) دیونیزۆس خودای سەرمەستی و بەختەوەری، خودای خۆشی و زەوق و غەریزەی نایاب ئەو خودای سەماو ئاواز، موزیك، درام و تراژیدیە پێشوازیكەری رەنج و مەترسی و خودای وەحدەتی ئەزەلیە لەگەڵ سروشت و خاڵی بەرامبەری ناكایەتیە (تاك گەراییە) ئەو پاڵنەری جۆری مرۆڤە بە رزگاركردنی خود لە تاكایەتی و كەسایەتی مرۆیی و ئەو لە هێزی یەكانگیری زیان غەریزەو شەهوەتە بلیمەتی ئەو موسیقایی و جولانەوەیە عالەمی دیونیزۆس دنیایەكی پیاوانە نیچە خۆی دیونیزۆس بەم شێوەیە پێناسی دەكات: وشەی دیونیزۆس بەو مانایە دەرچوون لە یەكگرتن ئارەزوو بۆ ئەوپەری كەسایەتی رۆژانەیی كۆمەڵگا راستی لە نێو گەردەلوولدا بە لەرزۆكی لێورێژی پر لە ناخۆشی و دەردورەنج بۆ دەروونی شێوەی رەشك تر پرنزو دڵنیاییەكی گشت تایبەتمەندی ژیان هەروەك شتێك كە هەر خۆی دەمێنێتەوە رێك بە هەمان ئەندازەی بە هێزی رێك بە هەمان ئەندازەی بەختەوەری لە ماوەی هەر گۆرانێك دابەشكردنی گەورەی وەحدەتی وجوودی شادی و غەم كە تەنانەت ترسناكترین و قەبوولكردنی بێ ئەملاو ئەولای چۆنیەكانی ژیان بە باشە دادەنێت ئیدارەی جاویدانی بۆ منداڵ خستنەوە بۆ زگپری بۆ گەرانەوە هەستی یەكانگیری پێویستی بەرهەڤگردن و وێرانی. (هەمان سەرچاوە).
نیچە لە دایكبوونی تراژیدیدا زۆر كاریگەرە بە شۆپنهاور و كتێبەكەی واتە جیهان هەروەك ئیدارەو وێناكردن دانانی جیهان وەك ئیرادەو وێناكردن لە روانگەی شۆپنهاور سەرچاوەی هزری نیچە لە زانینی دیونیزۆس هەروەها دەركەوتەو رووخساری ئیرادەو ئاپۆلۆن هەروەك رووخسار و بەرچاو هێزا بەرامبەریەتی نێوان مەیلی دیونیزۆسی و ئاپۆلۆن و لە دایكبوونی تراژیدی، بەرامبەری شۆپنهاور یەكە لە نێوان ئێرادەو وێناكردن دایە هەرچەندە كە نیچە لەم كتێبەدا پێشان دەدات كە سەربە خۆیەو لە شۆپنهاور. (پۆل ئیدواردز 1972 :ص 507) هەروەك پێشتر ئاماژەی پێدرا نیچە دوو كەلتور لە بەرامبەر یەكتر دادەنێت كەلتووری دیونیزۆس و كەلتوری ئاپۆلۆنی كەلتوری دیونیزۆس هەمان ئەو كەلتوورەیە كە پشت ئەستورە بە رەشبینی بە هێزانە و كەلتوری بەهێزو چستوو و چالاكە واتە هەمان ئەو تایبەتمەندیەی كە كەلتوری مودێرنی ئێمە پێكهاتووە لە توخمەكانی ئاپۆلۆنی و سوقراتی لێی بێبەر یە.
نیچە هەروەها لەسەر ئەو باوەریە كە مەسیحیەت ئەم راكردنی ژیانەیە لە ترس و بەدبەخستی كە ئێمەی كردوە (لە دایكبوونی تراژیدی 11) خۆی یەكێكی دیكەیە لە توخمەكانی ئاپۆلۆنی و سوقراتی لەگەڵ مەسیحیەتدایە كە شۆرشی ئەخلاقی كۆیلەكان دەست پێدەكات و خواستە خواریین و سەرووییەكانیان بە بەهاوشكۆمەندی دەنانێرێن كەواتە لێرەدا دیونیزۆس كە هەتاوەكوو هەنووك لە بەرامبەر ئاپۆلۆن بوون هەنووكە ئیتر لە بەرامبەر مەسیحی لە خاچدراودا ئەوەلێتیت دوژمنەكان بە ئاشكرایی ناسێنراون سوقرات ئەفلاتوون و مەسیحیەت نەك خودی مەسیح. نیچە لەو باوەرەدایە كە گەورەیی و شكۆمەندی هونەری تراژیدی یۆنانی بە سەركەوتنی ئاپۆلۆنی بەسەر دیونیزۆس كۆتایی و لە راستیدا مەرگی تراژیدی دەستی پێكرد لەبەر ئەوەی كە لە دایك بوونی تراژیدی و كرداری تراژیك جگە لەگەڵ ئاشكرا لە نێوان عالەمی ئاپۆلۆنی و عالەمی دیونیزۆس هەموار نیە راستە كە گۆرانی هونەر لەگەڵ دوانە دیدی ئاپۆلۆن گەرایی و دیونیزۆس گەرایی پەیوەستە هەروەها كە لە دایك بوون لەگەڵ دوانەیی جنسەكاندا (هەمان سەرچاوە :1)، بەڵام ئەم دوو غەریزە جیاوازە و ئەم دوو عالەمە بەرامبەریەكییە لە شەرێكی ئاشكرا بەرامبەر یەكدا بەسەر دەبەن.
"تا لە ئەنجامدا بەهۆی موعجیزەی بان سرووشتی سەرچاوەگرتوو لە (ئیرادەی) یونانی یەكگرتوو دەركەون و لەم یەكیەتییەدا، دواجار شێوەیەك لە هونەر، واتە تراژیدیای ئاتێنی بەرهەڤ بكات كە بە هەمان ئەندازەی ئاپۆلۆنی و دیۆنیزۆسییە". (هەمان سەرچاوە)
هەنووكە دەبێت ببینین كە بۆچی ئاپۆلۆن سەركەوت بەسەر دیۆنیزۆسدا و بەم شێوەیە كۆتایی هێنا بە تراژیدیا؟ هەر بەو جۆرەی كە نیچە خۆی دەڵێت ئەمە پرسیارێك بوو مێشك و بیری ئەوی داگیركردبوو: لە بەرامبەردانانی دیۆنیزۆسی و ئاپۆلۆنی لە دەروونی گیانی یونانی، یەكێ لە مەتەڵە گەورەكانە كە هەستم كرد كێشراومەتە ناوی، هەر لەو كاتەوەی كە سرووشتی یۆنانییەكانم خستە ژێر سەرنجەوە. لە بنەڕەتدا، لە ئەندێشەی هیچ شتێك جگە لەمە نەبووم كە گریمانەی ئەوە لێبدەم بۆچی ئاپۆلۆن ـ باوەڕی یۆنانی دەبوایە لە ژێرزەوینی دیۆنیزۆسییەوە سەر دەرهێنێت، بۆچی یونانی دیۆنیزۆسی پێویستی بەوە هەبوو كە ببێتە ئاپۆلۆنی؟ واتە ئارەزوو و مەیلەكانی خۆی بۆ كاری ترسناك، چەند رەهەندی، نادیار و مەترسیدار بگۆڕێت بە مەیل و ئارەزوو بە ئەندازە و لەبار، سادەیی و جێبەجێكەر لە چوارچێوە و مانا. (خواستی دەسەڵات، • 1050)
هەروەك پێشتر ئاماژەی پێدرا، تراژیدی كۆی هونەری ئاپۆلۆنی و دیۆنیزۆسییە و سەرەڕای ئەمەش لە تراژیدیادا پێویست بە هەردووی ئەم دوو هونەرە هەیە. خودی ئەم دوو دنیای ئاپۆلۆنی و دیۆنیزۆسییەش، خۆیان پێویستیان بە یەكتری هەیە. دنیای ئاپۆلۆنی پێویستی بە دنیای دیۆنیزۆسی هەیە تا بە یارمەتی وەهم و خەیاڵ و خەونەكانی خۆیەوە زاڵ بێت بەسەر ترس و پانتایی دنیای دیۆنیزۆسی و پیشان بدات كە بە یارمەتی قەڵەمڕەوی جوانی ئاپۆلۆنی ئەتوانرێت كۆتایی بە رەنج و ئازاری مرۆیی بهێنرێت. دنیای دیۆنیزۆسیش پێویستی بە دنیای ئاپۆلۆنی هەیە تا دژایەتییە دەروونییەكانی خۆی وەها لێبكات كە تەحەمولیان بكات، چونكە رزگاربوون لە كۆتی رەنج و عەزابەكانی خودای دیۆنیزۆس، تەنها بەیارمەتی ئاپۆلۆن دێتەدی.
دیۆنیزۆس دەخوازێت بە سەر غەمی خۆی بە وێرانكردنی دنیای ئاپۆلۆنی زاڵ بێت و بەم وێرانكردنە بگاتە بەختەوەری و شادمانی و ئەم دوو هونەرانە، خاوەن بەهای یەكسانن. دەركەوتنی سوقرات و سوقراتگەرایی بووە هۆی مەرگی تراژیدیا، چونكە هاوسەنگی و كۆی ئەو دوو هونەرەی لەنێوبرد و هزری وشك و نیشتووی زانستی خستە جێگاكەیەوە. نهێنی هزری زانستی و سەرچاوەكەی ئەبێت لە بیرۆكەی ئەفلاتوون و پەندی سوقراتییدا بۆی بگەڕێن. وەهمی زانست ئەوەیە كە ئەتوانێت جیهان وەك خۆیمان پێ بناسێنێت و یا بیگۆڕێت. لە راستیدا ئەتوانرێ بوترێت كە زانست لایەنی خەیاڵاوی پڕ لە راز ونهێنی جیهان ـ واتە لایەنی ئاپۆلۆنییەكەی و هەروەها لایەنی ئیرادە، دەسەڵات و هێزی جیهان ـ واتە لایەنە دیۆنیزۆسییەكەی لەنێو بەرێت و بەم شێوەیە كۆتایی بە تراژیدی بهێنێت.
سوقراتگەرایی
نیچە لەكتێبی (لەدایكبوونی تراژیایدی لە روحی مۆسیقی)یەوە، بۆ یەكەمجار سوقرات بە ئامرازی پەستی و هەڵوەشانەوەی یۆنان ناساند و دوای ئەو ئەخلاقیشی بە نیشانەیەك لە بۆگەنیبوون و خراپی وەبەرچاو گرت. ئەو سەرەڕای ئەخلاق، لە مەسیحییەت، فەلسەفی ئەفلاتوون، فەلسەفەی شۆپنهاور و گشت ئیدەئالیزمەكان، وەك نیشانەی ئەم بۆگەنی و خراپییەی لەقەڵەم دان. پەستییەك كە بەهۆی سوقراتگەرایی ئەخلاق، دیالێكتیك و میانڕەوی دروست بوو كە هەموویان نیشانەی ماندووبوون و نەخۆشی و پەرشوبڵاوی پڕ لە هەرج و مەرجی پاڵنەرەكانەوەیە. (ئاوەز) دژی (پاڵنەر)، هەروەك هۆكارێك بۆ وێرانكردنی ژیان رەفتاری كرد، سوقرات (عەقڵ)ی گۆڕی بە ملهۆڕی تا پاڵنەرەكان و خودئاگاییەك كە بە هۆكاری نەخۆشی و و بەرەو خراپەبردنی دەزانی ـ بكاتە كۆیلەی خۆی. سوقرات خۆی بە پزیشكێك دەزانی كە ئامادە بوو تا مرۆڤە نەخۆشەكان لە هەرجومەرجی غەریزە و پاڵنەرەكان چاك بكاتەوە، لە حاڵێكدا بێئاگا بوو لەوەی كە دژایەتیكردنی غەریزەكان نە شەفابەخش دەبێت و نە بەختەوەركەر و ئاوەزداریەتی و زانایی لەم مانایەدا، خۆی جگە لە نەخۆشییەك، شتێكی دیكە نەبوو:
"...ئاوەزداریەتی بەهەر بەهایەك، درەوشاوە هەروەك ژیان، سەرد، درەنگ كار، وشیار، بێ غەریزە، لە دژایەتی لەگەڵ پاڵنەرەكانی، خۆی شتێك نییە جگە لە جۆرێك نەخۆشی و بە هیچ شێوەیەك گەڕانەوە نییە بۆ (شكۆمەندی) و (ساغڵەمی) و (بەختباشی).. لە رووی ناچارییەوە شەڕكردن لەگەڵ پاڵنەرەكانی خود ـ ئەمەیە دەستووری ملهۆڕی و لادان: تا سەردەمێك كە ژیان دەگاتە باڵا، بەختباشی و غەریزە یەكشتن". (ئاوابوونی بوتەكان ـ 2، •11) سوقرات، ئەفلاتوون و فەیلەسووفەكانی دوای ئەو، هەركامەیان بە دیدێكی گومان و بە كەمزانینەوە، سەیری ژیانیان دەكرد و ژیانیان جگە لە رەنج و غەم بە هیچ شتێكی دیكە نەدەزانی، كارێكیان نەدەكرد جگە لە ماندووبوون لێی و دژایەتكردنی. سوقرات دەیهەویست دادوەری بەهاداریەتی ژیان بكات، بەڵام بە بڕوای نیچە، ژیان بەهایەكی لەجێ و عادیلانەی هەبوو و دادوەریكردن بۆ بەهاكانی، نەك هەر بەرەنجامێكی نابێت، خۆی نیشانەی گەمژەییشە: "ئەگەر فەیلەسووفێك بەم شێوەیە كێشەیەك لە بەهاداریەتی ژیان ببینێت، خۆی رەخنە و ئیرادەیەكە لە خۆی، واتە گومانێك لە ئاوەزدارییەتی خۆی، نیشانەیەك لە بێ ئاوەزیەتی..." (هەمان سەرچاوە) نیچە غەریزە بە هێزی سەلماندنی و بەرهەڤكەر و وشیاری بەهێزی رەخنەگر و نەرێنی دەزانێت، لە حاڵێكدا كە "لە لای سوقرات غەریزە دەبێتە رەخنەگەر و وشیاری دەبێتە بەرهەڤكەر و ئەمەش لە لایەنی نایابییەوە جۆرێك لە سەرسوڕمانی و ناتەبایی حەقیقەتە...". (لەدایكبوونی تراژیدی،• 13)
نیچە، غەریزە بە هێزێكی سەلمێنەر و ئەفڕێنەر و هەندێكجاریش بە هێزێكی رەخنەگر و نەرێنی دادەنێت، لە حاڵێكدا كە "لای سوقرات غەریزە رەخنەگر و هۆشیاری ئەفڕێنەر دەبێت و ئەمەش لە رووی نایابییەوە، جۆرێك لە سەیروسەمەرەیی و نابەجێی حەقیقییە..." (لەدایكبوونی تراژیدی، • 13)
عەقڵگەرایی لەگەڵ سوقرات، بەیانێكی تازەی بەخۆیەوە گرت. رێگایەك كە سوقرات بۆ هەڵسەنگاندن و داوەری ژیان گرتبوویە بەر و فێری خەڵكی دەكرد، (دیالێكتیك) بوو. پێش لە سوقرات ئەم رێگایە رێگایەكی لۆمەكەر بوو ـ بە تایبەت لە ناوەند و كۆڕە ئەشرافییەكانی یۆنان ـ چونكە بەبڕوای ئەوان، پیاوانی درووست و پیاوانی گەورە (هۆكار ناهێننەوە، بەڵكو بڕیار دەدەن). بە زیادكردنی ئەمە، كە سوودوەرگرتن لە دیالێكتیك رێگای مرۆڤە لاواز و عەوامەكانە كە ئیتر رێگاو چارەیەكیان بۆ نەماوەتەوە. كەواتە سوقرات زیاتر لە هەر شتێك بە پەروەردەی دیالێكتیك (زەوقی شەریفتری) شكست دا و (عەوام)ی كردە جێگرەوەی. نیچە دیالێكتیكی سوقرات بەجۆرێك لە رەقاویەت دەزانێت كە پێشاندەری رەنجدیتوویی و تووڕەییە كە سوقرات لە ئەشرافییەكان هەیەتی، كە ئەوانی كردبووە دڵدۆڕاو و دڵرفێنی خۆی. دەزانم كە سوقرات لە چینی خوارووی كۆمەلگا و لە عەوامەكان بوو و (گاڵتەجاڕی سوقرات)یش شاهیدی نوێنەرایەتی تاوانی ئەوە". (خواستی دەسەڵات، •43)
سوقرات كەسێكی خۆشبینە، چونكە تەنها باوەڕی بە كاری چاكەو لێكۆڵینەوەی ئەو كارە هەیە، بەڵام نیچە لەسەر ئەو باوڕەیەكە ناسینی باشە، ناسینی خراپەشە و خۆشبینی سوقراتییەكە بە لەتبوونی غەریزەكان كۆتایی دێت: "لەگەڵ سوقراتدا ئەو خۆشبینەی كە ئیتر هیچ شتێكی هونەرمەندانە ناگرێتە خۆی، ئامانجناسی و باوەڕ بەخۆدای باشە، باوەڕ بە مرۆڤی باشە، چونكە دەزانێت كە لەتبوونی غەریزەكان دەست پێدەكات". (فەلسەفە لە چەرخی تراژیكی یۆنانییەكاندا، •19) و ئەم سێ فۆڕمە بنەماییەی خۆشبەختی كە لە قسە حەكیمانەكانی سوقراتدا گونجێندراون كە: (شكۆمەندی و داناییە، تەنها لە نەزانییەوە كە مرۆڤ گوناه دەكات و مرۆڤ بەشكۆمەندی و گەورەیی خۆشبەخت دەبێت، هەر ئەوەیە مەرگی تراژیدی)". (خواستی دەسەڵات، 432) چونكە ئەم یەكسانییەی سوقرات، واتە: ئاوەز= مەزنی= بەختەوەری، بەو مانایە كە: "مرۆڤ ئەبێت لاسایی سوقرات بكاتەوە و بە دروستكردنی رۆژی هەمیشەیی ـ واتە خۆری ئاوەز، لەگەڵ مەیل و خواستە تاریكەكان بجەنگێت. مرۆڤ ئەبێت دووربین، روون و درەشاوە بێت بە هەر بەهایەك: هەر جۆرە تەسلیمبوونێك لە بەرامبەر غەریزەكاندا، لە بەرامبەر ناوشیاری خود، مرۆڤ بەرەو خراپی دەكێشێت..". ( ئاوابوونی بوتەكان، II ـ • 10)
نیچە بە پێچەوانەوە، خوازیاری فەلسەفەیەك بوو كە بەهۆی تراژیدینووسانی یونانی پێكهات، فەلسەفەیەك كە نابێتە شەریك لە دڵنیایی خۆشبینانەی سوقرات كە زانین، مەزنی و بەختەوەری بە جیانەبووەوە دادەنا و خۆی نەدەكردە قوربانی لێكدانەوە لۆجیكییەكانی ئەو، واتە هەمان فەلسەفەیەك كە خۆی وەك وێنا و سەرچاوەی هونەر بەكاردەبرد. بەم شێوەیە سوقرات كە خۆی پێشاندەرێكی ئاپۆلۆنگەراییە، بە بەرامبەركەیدا سەردەكەوێت كە دیۆنیزۆس (دیالێكتیك)ە و كۆتایی دەهێنێت بە تراژیدی و بەم شێوەیە كە دنیای ئاپۆلۆنی لەژێر زەوینی دیۆنیزۆسی سەر وەدەردێنێت: "دیالێكتیكی خۆشبینانە، بە قامچی پێوانەكانی خۆی، موزیك لەنێو تراژیدیا وەدەردەنێت، واتە جەوهەر و كرۆكی تراژیدی وێران دەكات و ئەم جەوهەرە وەدەست ناكەوێت، مەگەر ئەوەیكە پێشاندەرو دووبارە وێناكەرەوەی رووخسار بێت لە حاڵەتی دیۆنیزۆسی و وێناكردنی دیار بێت لە موزیك واتە جیهانێكی خەیاڵی كە لە سەرمەستی دیۆنیزۆسدا سەر وەدەردێنێ". (لەدایكبوونی تراژیدی، •14)
بەم شێوەیە (زانست) بووە جێگرەوەی (هونەر) و (ئاوەز)یش جێنشینی (غەریزە).
70 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Wednesday, November 15, 2017
زیاتر
ستیڤن هاوکینگ دانیدا بەوەدا کە بیردۆزی (دیزاینی زیرەک)
ئەگەری زۆرە راست بێت!!
دیلمان لەتیف
كاتێك داعش بەناوی ئایینەوە لە مەغۆل خراپتر دەكات،
مرۆڤ ناتوانێت نەیەتەگۆ
ئیسماعیل حاجی زەڵمی
دەستێوەردانی کتوپڕی رووسیا لە شەری ناوخۆیی سوریا
جوان زیدبەگی
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
خوێندنەوەیەكی دوور لە رۆمانسیەت بۆ زەردەشتیەت
نوسینی: د. عثمان عەلی
وەڕگێرانی: ماکوان کەریم
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
فەتحوڵا گیولەن کێیە؟
د.جه‌بار قادر
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
(كۆماری باشوری سودان) نمونەیەكی شووم لە سەربەخۆیی
حاميد محمد عه‌لى
توندوتیژی و ئایینداری
نووسینی: دكتۆر عەبدولكەریم سروش
وەرگێڕانی: ئەرسەلان تۆفیق
شۆڕشێكی نوێ بەڕێوەیە
هەوار جەمال
فەلسەفە و زانست لای ئارسەر ئادنجتون
د.حەسەن حسێن سدیق
مامۆستای زانست ‌و لۆجیك لە زانكۆی راپەڕین/ بەشی فەلسەفە
بەناوی سەنتەری روناکبیری کۆچ، پرسەو سەرەخۆشی خۆمان ئاراستەی سەرجەم میللەتی کوردو گەلی عێراق و خانەوادەی بەڕێزی مام جەلال سەرۆک کۆماری پێشوی عێراق و سکرتێری گشتی یەکێتی نیشتمانی کوردستان دەکەین...
پاشماوەی ئاسەواری فەرهەنگی مادەكان
لەبەردەم لیكۆڵینەوەكانی شوێنەوارناساندا
كەمال نوری مەعروف لەفارسییەوە گۆڕیوێتی و لەسەری نووسیوە
سسته‌مي سياسي ئيسلامي، له‌لاي بونيادگه‌را و سه‌له‌فييه‌كان..
ئیمداد تەها
هونەری جەنگی كورد لەچیادا
محەممەد بەكر
كۆتایی دەوڵەتی شۆڕشگێڕەكان
حەبیب محمەد دەروێش
هەرێمی كوردستان و ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەب لە تەرازووی هێزدا
نووسینی: نەجمەدین فارس حەسەن
مۆدێرنیتە و وتار
هەڵسەنگاندنێکی وتارنووسیی کوردی
دکتۆر هاشم ئەحمەدزادە
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمودو
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
زانكۆی گەرمیان – كۆلێژی پەروەردە
هەندێ چەمكی پێویست بۆ نووسینی فەلسەفە
نووسه‌ر : Henri Pene Ruir
وه‌رگێڕ : تاریق كارێزی
سمكۆی شكاك، وەرچەرخانێكی گرنگ
لە ناسیۆنالیزمی كوردی لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
رەهەندە فەلسەفی و مێژوویییەكانی هزری رەخنەیی
عادل نادری
ریشەی رەوتی ئیسلامی سیاسی لە باشووری كوردستان
لە ئیسلامگەرای ئیخوانەوە تا سەلەفیزمی جیهادیی(*)
نووسینی: د. محەممەد شەریف
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: ماجید خەلیل
فەندە میتالیزم و جەهلی موقەدەس
ن/هاشم سالح
و/حەبیب محەمەد دەروێش
سیستەمى ئایینى یان سیکۆلاریزم !!
عبدالرحمن رسول
گەڵاڵەنامەی مافی نەتەوەیی و ئاینی و
ئەتنیە دینیەكان لە هەرێمی كوردستان
حةبيب محةمةد دةرويَش
بۆچی ئاتەئیست و ئینسان دۆستم
تەسلیمە نەسرین
نهێنیکاری لە بونیادنانی دەوڵەتێکی بەهێزدا
سیاسەتی نهێنیکاری ئەتۆمی ئیسرائیل
و.حه بيب محەمەد دەرويش
لە بارەی ڕاپرسییەکەی تورکیاوە
حەمە غەفور
لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
سێ کتێبی نوێی بەچاپ گەیاند، کە ئەمانەن:
١ـ (بادیەی عیشق) ئامادەکردنی (حەبیب دەروێش)
٢ـ (سوننەکانی ئێران) وەرگێڕانی (بەرزان مەلا تەها)
٣ـ (نالی شیکاری فەلسەفی دەرونی) نووسینی (هەرێم عوسمان)
تەواوی ئەم کتێبانە ئیستا لە کتێبخانەکاندا دەستەکەوێت
لە نێوانی حەللاج و ئەخۆل
هەڵمەت عوسمان
لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
سێ کتێبی نوێی بەچاپ گەیاند، کە ئەمانەن:
١ـ (بادیەی عیشق) ئامادەکردنی (حەبیب دەروێش)
٢ـ (سوننەکانی ئێران) وەرگێڕانی (بەرزان مەلا تەها)
٣ـ (نالی شیکاری فەلسەفی دەرونی) نووسینی (هەرێم عوسمان)
تەواوی ئەم کتێبانە ئیستا لە کتێبخانەکاندا دەستەکەوێت
سیكۆلاریزم سیسته‌مێكى گونجاو بۆ پێكه‌وه‌ ژیان
یاسین له‌تیف
لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
سێ کتێبی نوێی بەچاپ گەیاند، کە ئەمانەن:
١ـ (بادیەی عیشق) ئامادەکردنی (حەبیب دەروێش)
٢ـ (سوننەکانی ئێران) وەرگێڕانی (بەرزان مەلا تەها)
٣ـ (نالی شیکاری فەلسەفی دەرونی) نووسینی (هەرێم عوسمان)
تەواوی ئەم کتێبانە ئیستا لە کتێبخانەکاندا دەستەکەوێت
ڕه‌خنه‌ی ده‌روونناسانه‌ی ده‌ق و ئوستووره‌ی کەسیی نووسه‌ر
به‌همه‌ن ناموه‌ر مووتڵه‌ق
وەرگێڕ : سوله‌یمان سۆفی ساڵحی
زمانی منداڵ و ڕۆڵی گەورەكان
رێواس ئەحمەد
ئایا سەروەریی سنووردار هەیە؟
د. بڕیار شێرکۆ بابان
رەهەندە فەلسەفی و مێژوویییەكانی هزری رەخنەیی
عادل قادری
نالی شاعیری شاعیرەکان
کەژاڵ ئەحمەد
سوكرات….
ئه‌و فه‌یله‌سوفه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی له‌ ئاسمانه‌وه‌ هێنایه‌ سه‌ر زه‌وی
سمكۆ عه‌بدولكه‌ریم…
چەمکى دەوڵەتى مۆدێرن؛
خوێندنەوەی ناوەڕۆک و هۆکارەکانى سەرهەڵدان
د. حیسامەددین عەلى گلى، سەرۆکى بەشى زانستە سیاسییەکان/
زانکۆى سەڵاحەددین-هەولێر
ریفراندۆم و تاوانباركردنی دڵسۆزان …
عیماد عەلی
مێژوو و ڕووداوەکانى ڕۆژى جیهانیى ئافرەتان
وه‌رگێڕانی: چرا عومه‌ر
ئاماده‌کردنی: شیفا جومعه‌
دادگایەک بۆ مردووەکان و پاشماوەی زیندووەکان …
سۆران ئازاد
کورته باسێک له سه‌ر شێعری ئه‌رمه‌نی
صد سال شعر ارمنی (احمد نوری زاده )
وه‌رگێڕان و پێداچوونەوە: سمکۆ مه‌عڕووفی
ژمارەی نوێی گۆڤاری کۆچ بڵاودەبێتەوە
" کۆمەڵگای فێدراڵی خۆسەر لە ئانارشیسمەوە بۆ رۆژئاوای کوردستان"
شاهۆ حوسێنی
ژمارەی نوێی گۆڤاری کۆچ بڵاودەبێتەوە
مەزرای قاتڵەکان
مەنسوور یەیفووری
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
سێ کتێبی نوێی بەچاپ گەیاند، کە ئەمانەن:
١ـ (بادیەی عیشق) ئامادەکردنی (حەبیب دەروێش)
٢ـ (سوننەکانی ئێران) وەرگێڕانی (بەرزان مەلا تەها)
٣ـ (نالی شیکاری فەلسەفی دەرونی) نووسینی (هەرێم عوسمان)
تەواوی ئەم کتێبانە ئیستا لە کتێبخانەکاندا دەستەکەوێت
govari koch| All rights reserved © 2010