وتاری ئەدەبی و ڕۆشنگەری
ژینۆ عەبدوڵڵا

بەم دواییە كتێبێكی نوێی دكتۆر فایەق مستەفا-ی رەخنەگر، لە سلێمانی بڵاوكرایەوە. كتێبەكە بەناونیشانی (وتاری ئەدەبی وڕۆشنگەریە)ە و بەدوای رۆڵی وتاری ئەدەبیدا دەگەڕێت لە بڵاوكردنەوەی بەها رۆشنگەریەكان لە كۆمەڵگەكانماندا. لە پێشەكیی كتێبەكەدا هاتووە (ئەمە دووەم كتێبمە، دوای كتێبی یەكەمم – بەرگری لە وتاری ئەدەبی- كە لە چوارچێوەی پرۆژەیەكی روناكبیریمدان دەربارەی بایەخدان بە-هونەری وتار- و وەبەرهێنانی وتار لە بوارە پەروەردەیی و روناكبیریەكاندا بەشێوەیەكی گشتی. هەر لە هەشتاكانی سەدەی رابردووەوە كارمكردووە لەسەر وەبەرهێنانی لە جێبەجێكردنی ئەركی خوڵقێنەرانەی زانكۆدا هاوشانی ئەركە زانستیەكە لە زانكۆ عێراقیەكانماندا، هەروەها دروشمی "رۆژی وتارێك بخوێنەوە، رۆشنبیر دەبیت"م بەرزكردووەتەوە. هەموو ئەمانەیش لە نێوەندی خوێندكارانی زانكۆكاندا بووە، هەروەك ئەو خوێندكارانەمان كە ئەمڕۆ مامۆستای زانكۆكانمانن گەواهیمان بۆ دەدەن).(كتێبەكە/5) لە دەستپێكی كتێبەكەدا، نووسەر پەیوەندیی پتەوی نێوان پێگەیشتنی وتاری نوێ‌ و رۆشنگەری دەسەلمێنێت و وایدادەنێت كە وتاری ئەدەبی دەستكەوتێكە لە دەستكەوتەكانی رۆشنگەری. بەڵگەی ئەمەیش وتارەكانی دانەری وتاری نوێ (مۆنتانی1533-1592)یە كە بەشێكی زۆری بەها و پرەنسیپەكانی سەردەمی رێنیسانسی ئەوروپایی بەرجەستەكردووە كە لە ناوەڕاستی سەدەی پازدەیەمدا دەستی پێكردووە. رێككەوتنێكیش هەیە لە نێوان مێژوونووساندا كە پێیانوایە سەردەمی رێنیسانسی ئەوروپایی لەو نۆبەرە یەكەمانە بووە كە بناغەكانی رۆشنگەریی ئەوروپای لە سەدەی دوازدەدا داناوە. وتارەكانی مۆنتانی كە لە كتێبەكەیدایە (هەوڵەكان)، جۆرە مەیلێكی ئاوەزی و فەلسەفیی-یان تێدایە و تەوەرەكەیشی مرۆڤە، بە پەروەردەكردنی و ئاوەزی و كامەرانیی و پەیوەندیەكانی بەوانی ترەوە. مۆنتانی گەیشتووەتە ئەوەی كە لەم سەردەمەماندا پەروەردە دەیڵێت و پێیگەیشتووە و دەڵێت ئامانجی سەرەكیی پەروەردە و فێركردن لەبەركردن (حفزكردن) نییە، بەڵكو فێربوونی بیركردنەوە و حوكمدانە بەسەر شتەكاندا و گەشەپێدانی ئاوەز و رۆشنبیركردنیەتی.
لە یەكێك لەبەشەكانی كتێبەكەدا كە بەناونیشانی (رۆڵی وتاری ئەدەبی لە گەشەی مرۆییدا)، نووسەر باس لە رۆڵی پەروەردانەی وتار دەكات لە بەدیهێنانی گەشەی تاك و كۆمەڵدا لە رووی كەلتوری و شارستانییەوە و پاشانیش بەشداربوونی لە لەناوبردنی ئەو بەڵا كۆمەڵایەتیانەی كە لەم رۆژانەدا بەدەستیانەوە دەناڵێنین، وەك توندڕەوی و دەمارگیری و لاربوونەوە بەلای توندوتیژی و دووركەوتنەوە لە ئاوەز و میانڕەوی لە تێروانیندا بۆ ئایین، لەبەر رۆشنایی دەقەكانی گەورە وتارنووسە عەرەبەكانی وەك مستەفا لوتفی مەنفەلوتی و ئەحمەد ئەمین زەكی و نەجیب مەحمود و تۆفیق حەكیمدا. لە كۆتایی ئەم بەشەدا هاتووە (ئەم دەقە وتارانەی كە خستماننەڕوو بۆ رۆشنكردنەوەی هەرسێ‌ مەسەلە گەشەییەكەی -ئاوەزگەری و لێبووردەیی و تێڕوانینی مرۆڤانە بۆ ژن- كە بیرۆكەگەلی رۆشنگەری و دروستكەریان تێدایە و زۆر بەباشی دەگونجێن بۆ ئەوەی لە بوارەكانی فێركردندا وەبەربهێنرێن، لە قوتابخانە و زانكۆ و خوێندنگە ئایینییەكاندا، هەروەها لە بوارەكانی راگەیاندن و خۆفێركاریدا. من بڕوای تەواوم هەیە كە بەرهەمی دەبێت و دەگاتە ئەنجامگەلی باشی پەروەردەیی لە گۆڕینی تاك و دروستكردنی بە شێوەیەكی شارستانیانە و رۆڵی كارا و كاریگەری دەبێت لە بەدیهێنانی گەشەی داواكراوی مرۆییدا)، (كتێبەكە/39). بەڵام مانای زاراوەی (گەشەپێدان) كە نووسەر لەخۆیگرتووە، بریتیە لە (زانست كاتێك دەبێتە كلتور) پاشكەوتووییش واتا (زانست كاتێك لەكلتور دادەبڕێت)، یان (ئەو كلتورەی كە زانست داینامەزرێنێت). بۆ روونكردنەوەی ئەوەیش، نووسەر قسەكەی ئەلجابری-ی دێنێتەوە دەربارەی زانست و كلتور لە وڵاتە عەرەبیەكاندا، چونكە دەبینین زانست، ئیتر وەك مەعریفە بێت یاخود وەك تەكنیك و ئامێر، جیهانێكی جیاواز و بگرە دژیشە لەگەڵ جیهانی كلتوری باودا، كلتور بە مانا فراوانەكەی كە رەفتار و نەریت و سیستمی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ژیانیش دەگرێتەوە. هەروەها فیكری و عەقڵیەتی باو. دەرەنجامیش دامەزراندنی كۆمەڵگەیە لەسەر بارستەیەك لە ناكۆكی و جیاوازی و جیاكاریی لەنێوان بۆ نموونە ئەو ئۆتۆمبێلەی كە بەدوا مۆدێل دروستكراوە و رەفتاری ئەو نەفەرەی سواری بووە كە هێشتا لە رووخسار و ناوەخنیدا هەمان رەفتاری ئەسپسواریی یان حوشترسوارێكی شانازیكاری پێشبڕكێی هەیە.
لە بەشی (پەروەردەی ئاوەزیی لە وتارەكانی زەكی نەجیب مەحمود-دا)، نووسەر پەروەردەی عەقڵانی لە پێنج لایەندا دیاریدەكات كە بریتین لە: رێزگرتن لە مرۆڤایەتیی مرۆڤ، دووركەوتنەوە لە ئایینداریی رووكەشانە، ئازادی و رەتكردنەوەی ملهوڕی، هەستكردن بە جوانی و ئاسوودەییەكی ساكار. پێش ئەوەیش نووسەر پێناسەیەكی (كانت)ی فەیلەسوفی ئەڵمانی بۆ پەروەردە دێنێتەوە، كە دەڵێت (بەرزكردنەوە و زیادكردنی هەموو ئەو لایەنانەی كامڵێتیە كە دەكرێت لە تاك-دا زیاد و بەرز بكرێنەوە، ئامانج لە پەروەردە ئەوەیە كە هەتا دەتوانین كەماڵ لە تاكدا ببوژێنینەوە و پەرەی پێبدەین). لە كۆتایی بەشەكەدا نووسەر داوادەكات (با پەروەردەكار و روناكبیران بە شێوەیەكی گشتی، ئەم وتارانەی زەكی نەجیب مەحمود كە شێوازێكی ئاوەزییانەیان هەیە، وەبەربێنن لە بوارەكانی پەروەردەدا. چونكە ئەم وتارانە بەها و كردەوە بەرزە شارستانیەكان بەرجەستە دەكەن و لەهەمانكاتدا فێریشمان دەكەن چۆن بتوانین بگەین پێیان و لەسەر ئەرزی واقیعدا جێبەجێیان بكەین. هەر لەم وتارانەدا ئەوانەیش هەن كە هاوكار و یارمەتیدەر دەبن بۆ ئەوەی سەركەوتوانە لە بواری پەروەردەدا بەدییبهێنرێن، ئەمەیش بەهۆی شێوازە ئەدەبیەكەیەوە كە دوورە لەو شێوازی ئامۆژگاری و رێنماییە راستەوخۆیانەوە كە سەلمێنراوە هیچ سوودێكیان لە بواری پەروەردەدا نییە. ئەم شێوازە ئەدەبییە بەوردی پەیڕەوی هەڵبژاردنی بێژە و رێكخستنی رستەكانی كردووە لە بەكارهێنانی گێڕانەوە "چیرۆك" و هاوچواندنەكان و وێنەی خوازراودا. هەموو ئەمانە بیرۆكە و ئاراستەكانی ناو وتارەكان دەوڵەمەند دەكەن و وایان لێدەكات بە ئاسانی بگەنە دەروون و ئاوەزی خوێندكار. منیش گەشبینم بەوەی كە ئەگەر توانیمان ئەم بنەما شارستانیانە بگەیەنینە خوێندكاران و لاوانمان، مانای وایە هەنگاو دەنێین بە رێگەی گەشەپێدان و پێشكەوتندا، چونكە بە بڵاوكردنەوەی ئەم بنەمایانە لە كۆمەڵگەكەماندا، لە زۆربەی ئەو كێشە كۆمەڵایەتی و سیاسیانە رزگارمان دەبێت كە گیرۆدەیان بووین).(كتێبەكە/65).
بەڵام لە بەشی (دیدی كۆمەڵایەتی و پاشەڕۆژ لە وتارەكانی ئەحمەد ئەمیندا)، دانەر دیراسەی پرۆژە دواڕۆژیەكانی ئەحمەد ئەمین-ی كردووە، كە پەیوەستن بە پێنج مەسەلەوە و بریتین لە: ئایین، ئەدەب، پەروەردە و فێركدن، ژن، سیاسەت و دەسەڵات. (رێبازی چاكسازییانەی ئەحمەد ئەمین، هانیداوە بۆ بایەخدانی بە پاشەڕۆژ، ئەمەیش بە هەوڵەكانی بۆ نەخشاندنی مەبەستی مەسەلە كۆمەڵایەتیەكان و ئەوانەی دیكەیش كە لە رەخنە چاكسازیەكانیدا هەیە. لە ناونیشانی وتارەكانیدا بەڕوونی ئاماژەی بە پەیوەستبوون بە پاشەڕۆژەوە داوە... چونكە وتارەكانی بەكۆی گشتی بیرۆكە و راوبۆچوونی كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و شارستانیی پێگەیویی تێدایە و دەبینین كە دڵگرانە بە كەموكورتیەكان و خەوشەكان و كردەوە زیانبەخشەكانی كۆمەڵگەوە لە بوارەكانی ئایین و ئەدەب و پەروەردە و فێركردن و سیاسەت و دەسەڵات و ژنان-ەوە. بەڵام ئەو تەنیا هەر بە دیاریكردنی ئەم خراپی و خەوشانەوە نەوەستاوە، بەڵكو كاریكردووە بۆ خاڵخستنە سەر پیتەكان بە دیاریكردنی رێگەكانی چارەسەركردنیان و بانگەشەكردن بۆ بڵاوكردنەوەی بەها و خوو و نەریتی شارستانیانە).(كتێبەكە/91-92).
هەرچی بەشی (محەمەد كورد عەلی و رۆشنگەری)یشە، ئەوا نووسەر تایبەتی كردووە بە دیراسەكردنی بەها روشنگەرییەكان لای كەسێتیی كوردی محەمەد كورد عەلی (1876-1953) سەرۆكی كۆڕی زانستیی عەرەبی و وەزیری مەعاریف لە سوریا لە سەردەمی ئینتیدابی فرەنسی-دا، هەوەها بەها رۆشنگەرییەكان لە وتارەكانی محەمەد كورد عەلی-دا كە نووسەر لەسەریان وەستاوە و بریتین لە سەرپشككردنی ئاوەز، تێڕوانینێكی میانڕەوانەی ئایین، بانگەشەكردنی یەكسانی و هەروەها بەهای شارستانیانە. كەواتە، لەبەر رۆشنایی ئەوەی باسمانكرد، دەتوانین بڵێین ئەم كتێبە شایانی خوێندنەوە و سوودلێوەرگرتنە، بەتایبەت لە بوارەكانی پەروەردەی خوێندنگا و زانكۆكاندا، چونكە ئامانجی رووناككردنەوەی رێگەمانە بەرەو گەشەپێدان و پێشكەوتن بە بەها و پرەنسیپە رۆشنگەریەكان كە جیهانی نوێ‌ پێی پێشكەوتووە.
11 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Tuesday, January 8, 2019
زیاتر
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010