بەرگریكردن لە زارا، بەرگریكردن لە شوناس
نەبەز گۆران

((زمان ماڵی بوونە… هایدگەر))
رەنگە پێویست بێت لێرەدا بگەڕێمەوە بۆ تێزەكەی (موسا عەنتەر) كاتێك دەڵێت:” ئەگەر زمانی دایكی من بونیادی دەوڵەتەكەی تۆ دەهێنێتە لەرزە، دەبێت ئەوە بزانیت :كەوایە دەوڵەتەكەی تۆ لەسەر خاكەكەی من بونیاد نراوە.” لەم ماوەی پێشوەدا دوو چیرۆكی نوێمان هەیە لەسەر فاشیزمی دەسەڵاتی _توركی و فارسی_” یەكێكیان گەنجێكی كوردی باكوری كوردستان لەسەر گوێگرتن لە گۆرانییەكی كوردی كوژرا، ئەویتریان مامۆستایەكی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان، لەسەر وتنەوەی وانەی كوردی بە خوێندكارە كوردەكانی بڕیاری چەند ساڵ زیندانیكردنی بۆ دەرچووە.” هەردوو چیرۆكەكە دەمانبەنەوە سەر بنەمای قبوڵنەكردن، ئەویتری _تورك، فارس، عەرەب_ ناتوانن لەدەرەوەی خۆیان بوونێك قبوڵ بكەن، كە بوونێكی كوردی بێت و سەر بە كولتوور و زمان و فەرهەنگی خۆی بێت. ئەم قبوڵ نەكردنە لەناو دونیا و مێژووی _عەرەب و فارس و تورك_دا، رەگوڕیشەی هەیە و هەمیشە هەوڵی سڕینەوەی منی كوردییانداوە. منێكی خاوەن فەرهەنگ و زمان و كولتووری خۆم، منێك شوناسەكەم و بوونەكەم بەستراوە بە زمان و كولتوورەكەمەوە و ئەویتر ناتوانێت وەری بگرێت و دەیەوێت بە تەواوەتی كۆتایی پێبهێنێت.
فاشیزم تەنها لە دەسەڵاتت ناترسێت، تەنها هەوڵی كاڵكردنەوە و سڕینەوەت نادات، فاشیزم هیچ ئەویترێكی دەرەوەی خۆی قبوڵ نییە، ناتوانێت لە فەزایەكی كراوەدا تەماشای ئەویتری جیاواز بكات، تەنانەت ترسی لە وشەیەكیش هەیە كە لەفەرهەنگی ئەودا جێی نابێتەوە، ئیدی ئەم فاشیزمە لە ژێر هەرناوێك و هەرتایپێكی دەسەڵاتدابێت، جیاوازییەكی نییە و هەمان دونیا بینی ناتەندروستی هەیە. ئەو مۆدێلە فاشیزمە دینییەی ئەمڕۆ لە _ئێران و توركیا_دا هەیە، مۆدێلە دیینەكە نەیتوانیوە روانینی بۆ منی كوردی بگۆڕێت، بەڵكو لە تەنیشت دیندا هەمان مێژووی فاشیزم دووبارە دەكاتەوە كە پێشوتر بەرامبەر بە كورد و بوونەكەی هەیبووە. دادگاریكردنی (مامۆستا زارا) لەسەر بنەمای فێركردنی خوێندكارەكانی تا بەزمانی دایكیان بنووسن و بیربكەنەوە، دادگاییەكە تەنها لەناو سیستەمێكی فاشی ئاخوندیدا رێگەی دەبێتەوە، سیستەمێك بەهەمان مۆدێلی سیستەمی (بەعس) و سیستەمی (ئەتاتورك) دێت و لەژێر ناوێكی ئاخوندیدا خۆی دووبارە دەكاتەوە. بێگومان هەریەك لە دەسەڵاتە_توركەكان و عەرەبەكان و فارسەكان_ بەباشی لەوە تێدەگەن ئەو ترسەی بەرامبەر بە زمان و كولتووری كورد هەیانە، ترسێكی ئێستایی و راگوزەر نییە، ترسێكە سیستەمی جیهانی ئەمڕۆ ئەوانی كردوە بەباڵادەست لەسەر خاكێك، كە لەبنەڕەتدا ئەو خاكە هی ئەوان نییە، بەڵام زلهێزەكانی جیهان رێگەیان بۆ خۆشكردوون لەسەر خاكی شوناسێكی دیكە باڵادەست بن، بۆیە لە هەموو چركەساتێكدا دەركەوتنی زمان و كلتوورەكە دەبێتە ترسێك بۆیان و هەوڵی كاڵكردنەوە و سڕینەوەی دەدەن. تێزەكەی (موسا عەنتەر) بەباشی بۆ ئەویتری روندەكاتەوە، ترسەكە لە كوێوە سەرچاوە دەگرێت. بونیادی ترسەكە بوونی غەریبەیەكە لەسەر خاكێك، كە خاكەكە بە موڵكی خۆی نازانێت، بۆ ئەوەی درێژە بەمانەوەی خۆی بدات لەسەر خاكە غەریبەكە هەوڵی كۆتایی هێنان بە زمان و كولتوورە راستەقینەكەی دەدات. بێگومان ئەویتری _عەرەب و فارس و تورك_ هەمیشە ئەویترێكن ناتوانن بوونی كورد وەك خۆی قبوڵ بكەن. هەرچۆن كوردێك قبوڵییەتی ئەویتری _عەرەب و فارس و تورك _ هەبن، گەشە بەزمان و كولتووری خۆیان بدەن، چوارچێوە و دەسەڵاتیان هەبێت، بە پێچەوانەكەیەوە ئەوان نایانەوێت كورد هیچ كام لەمانەی هەبێت و بەرگەی بوونەكەشی ناگرن، فاشیزم ئالەم قبوڵنەكردنەوە دەردەكەوێت. تێزەكەی (زەكی الارسوزی) لە ساڵانی سیەكاندا هێشتا ئامەدەیی هەیە، كاتێك دەڵێت:” هەموو ئەویترێك لەناو جوگرافیای عەرەبدا دوو رێگەی لەبەردەمدایە، یان بێتە ناو عەرەب و دەست لەزمان و شوناسەكەی خۆی هەڵگرێت ببێتە عەرەب، یان گەر ئەوەی نەكرد هەوڵی سڕینەوەی بدرێت.” كاتێك _بەعس_ دێتە سەر دەسەڵات، لەسەر بنەمای ئەم تێزە مامەڵە لەگەڵ كورددا دەكات. لە ئێستا و لە ئایندەشدا تووشی چەندین چیرۆكی لەم جۆرە دەبینەوە، چونكە دڵنیاین ئەو فاشیزمە لەناو دونیای _فارس و عەرەب و تورك_ دەرهەق بە كورد كۆتایی نەهاتووە و لە ژێر ناو تایپی دیكەوە زیندوو دەبێتەوە. مامۆستا (زارا) بەرگری لە زمان كردوە، واتە بەرگری لە بوونی كورد كردوە، چونكە بوونی كورد و شوناسەكەی گرێدراوە بە زمانەكەیەوە، هەر ئەم بەرگریكردنە ئەویتری سیستەمی ئاخوندی دەلەرزێنێت و سزای ناتەندروستی بەسەردا دەسەپێنێت، چونكە دەزانێت گەشەی زمانی كوردی، گەشەی شوناس و بوونەكەشیەتی. بە هەمان شێوە، كوشتنی گەنجێكی كورد لە توركیا لەبەر گوێگرتن لە گۆرانیییەكی كوردی، زیندوكردنەوەی رۆحە فاشیزم و بۆگەنەكەی (ئەتاتورك)ە لە بەرگی (ئۆردوگان)ێكی ئیخوانیدا.
چاوەڕێی لە مەزیاتر لە ئەویتری دەرەوەی كورد ناكرێت، چ لە ئەزمونی رابردوو، چ ئێستا، هەمیشە ئەو زەنگە بەگوێماندا دەدات بەهیچ جۆرێك ناتوانن جگە لە خۆیان كولتوور و شوناسێكی دیكە قبوڵبكەن. رەنگە ئەم جۆرە زەنگانە كاتێكی باشبێت تا سەرنجەكە بگۆڕین بۆ ئەو میدیا وێرانەی ئەمڕۆ لە باشووری كوردستان پەیدابووە. لە باشووری كوردستان دوو تایپ لە میدیا پەیدابوون، هەریەك لەم دوو تایپە خزمەت بە زمان و كولتوور و مێژوو و فەرهەنگی ئەو فاشیزمانە دەكات، كە بەهیچ جۆرێك كوردیان وەك بوونێك قبوڵ نییە. تایپێك لەو میدیایە بوونەتە خزمەتكاری مێژوو و زمان و كولتووری عەرەب، ئەم تایپە زۆرتر حیزبە ئیسلامییەكان گەشەی پێدەدەن و لەژێر ناوی دیندا سەرقاڵی خزمەتكردنن بە مێژوو و پاڵەوانە عەرەبەكان و زمان و كولتوورەكەیان. تایپێكی تر خزمەت بە زمان و هونەری توركی و فارسی و زمان و كولتووری دەرەوەی كورد دەكەن، ئەم تایپەیان لە غیابی تێگەیشتن لە كرانەوە، تێگەیشتن لە عیرفان، لەژێر هەژموونی توركی و فارسیدا لە زمان و كولتووری كورد دەدەن. هەردوو تایبەكە لە كۆتایی وێنە گەورەكەدا هەمان ئەرك جێبەجێدەكەن ئەویترێكی فاشیزم دژ بە زمان و كولتوورەكەمان جێبەجێدەكات، بەڵام بە شێوەیەكی نەرمی بێئاگایانە. هەڵبەتە چونكە دەسەڵاتە حیزبییە ئایدۆلۆژییەكە لەبارەی كولتوور و زمان و فەرهەنگەوە ناهوشیارە، لەم شێواندنە تێناگات لە رێگەی میدیاوە دەچێتە ناو خێزانەكان و ناو نەوەی نوێ‌.(دەكرێت لەكاتێكی تردا قسە لەسەر ئەم میدیا وێرانە خزمەتكارە بكەین، كە لەژێر ناوی كرانەوە و دیندا، چۆن بەربوونەتە زمان و فەرهەنگ و كولتووری كوردی.)
ئەم سەرنجە بەرگریكردن نییە لە فۆڕمی ناسیونالیزمی ئایدۆلۆژی، بەڵكو بەرگریكردنە لەو زمان و بوون و شوناسەی بوونی منی كوردی پێوە دەناسرێت. نمونەی (مامۆستا زارا) بریتین لەو نمونە گەشانەی جارێكی دیكە بیر لە بوونی خۆمان بكەینەوە، بیر لە زمانی خۆمان بكەینەوە، (هایدگەر) وتەنی: تەنها زمان ماڵی بوونە. بەرگریكردنیش لە زمان بەرگریكردنە لە بوون.
61 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Sunday, July 19, 2020
زیاتر
هەرێم و بەغدا
شوان کەریم کابان
له‌ باره‌ی بوێرییه‌كه‌ی مسته‌فا زه‌ڵمییه‌وه‌
د.عرفان مستەفا
هه‌ڕه‌شه‌كانی كۆرۆنا له‌سه‌ر كه‌رتی نه‌وتی كوردستان
شه‌هریار شێخله‌ر
لەنێوان من و تۆدا ئەی دۆست
حەسەن هەمزە
میدیا له‌نێوانی گه‌شه‌پێکردنی کۆمه‌ڵ و ژماره‌دا
پۆڵا سەعید
ئه‌و ڕۆژه‌ هات، كه‌‌ ترسمان لێی ھەبوو!
د . زاهیر سوران
پسپۆڕی نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان، سلێمانی
كالیسێۆم و كۆرۆنا
د. زاهیر سوران سه‌نته‌ری پزیشكی نوێ، سلێمانی
گەورەم خەڵک چی بکات؟
زه‌به‌نگ به‌هادین
له‌ یادی قوتابییه‌كی قوتابخانه‌ی ئه‌ندیشه‌ و هزری قاسملوو:
ناسر ساڵحی
دەسەڵاتدارێتی بەھێز کامەیە؟
مه‌ریوان وریا قانع
پەتای كۆرۆناو تیۆریزەی سیاسی بیرمەند فرانسیس فۆكۆیاما لە توێژینەوەیەكی گرنگدا: پەتاو سیستەمی سیاسی
د. شیرزاد نجار
دوای دانپیانان چارەسەر چیە؟
د. یوسف محەمەد سادق
کۆ ڤید ١٩ و ئاسایشی ژمارەیی ((ئەمنی رەقەمی))
د. نەزاكەت حسێن
مەلا نەوزاد .خاوەنی لۆژیکی زانستی !....
پرسەنامەی ناوەندی کەلتوری کۆچ بۆ کۆچی دوایی مەلا نەوزاد ئەندامی دامەزرێنەر و هاوکاری بەردەوام
هۆشیاری تاك و میكانیزمی رێگەگرتن لە هزری توندڕەوی
یوسف عوسمان حەمەد
پانۆڕامای نه‌وت
د. محمد امین
دەستووری کوردستانێ لە نێوان هزری سیاسیی و مەودای یاسایی
د. کرمانج گوندیی
فاشیزمی تورکی لە لوتکەی مەترسیدا
سەلاح خدر
ڕوانگەی ئۆجەلان بۆ كورد
شاتوو محمد كریم
هه‌ڵه‌كانى پارتى كوردستانيان وێرانكرد
شێرزاد شێخانى
ێشتا پێش كۆرۆنا وپاش كۆرۆنامان نه‌دیوه !
د . زاهیر سوران*
نوێترین توێژینەوەی ستاندەر لێكەوتەكانی كۆرۆنا لەسەر دەسەڵاتی كوردستان و ئایندەی ئاشكرادەكات
مردن چییە؟
لە کتێبی "چەمکی مردن لە زمانی کوردیدا"
لالە مدحت
له‌ بانگه‌شه‌ی ئابوری سه‌ربه‌خۆوه‌ بۆ بانگه‌شه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا
دانا مه‌نمی
كاریگه‌رییه‌كانی‌ «هونه‌ری‌ شه‌ڕ» به‌ سه‌ر مێژوو و سیاسه‌تی‌ جیهانی‌ دا
سه‌لاح بایه‌زیدی
هێشتا گەورەكان ماف ‌و چێژی منداڵان زەوت دەكەن
بارزان شێخ عوسمان
شەڕ لە سنووی زاخۆ، هەڕەشەكردن لە سلێمانی
لەتیف نێروەیی
مەرگ بە کۆرۆنا یا بە برسییەتی؟
دانا هەڵەبجەیی
ئەی رەفیق و ئەی رەقیب، کۆرۆناش بڕوا
ستران عەبدوڵا
هزری سیاسیی كوردی
ئاراز رەمەزان
ڕەهەندی دەرونشیکاری لە چیرۆکی خانمی قەڵەو
لالە مدحت
(یەکێتیی) نوێ و کۆسپەکانی بەردەم نوێبوونەوە
نیاز سەعید عەلی
دەوری تەکنەلۆجیا لەناسینەوەی توشبوانی ڤایرۆسی کۆرۆنا
به‌ختیار ئه‌مین
بۆچی شەپۆلی كۆرۆنا، لە کەناری سلێمانی لەنگەری گرت؟
د. زاهیر سوران
پسپۆری نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان، سلێمانی
ساڵی نوێی خوێندن لەگەڵ ڤایرۆسی کرۆنادا به‌ختیار ئه‌مین*
خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە گێژاودایە
نووسینی: مەها یەحیا
وەرگێرانی: حسێن ئەحمەد حسێن
جۆرج ئۆروێڵ و چەند تێبینییەك لە بارەی چەمكی ناسیۆنالیزم
وەرگێڕان و پێداچوونەوە: سەلاح بایەزیدی‌
ئەنجومەنی دادوەری دەبێ یاسا جێبەجێ بکات
حاكم شێخ له‌تیف
کەسێتی رەفیق حلمی لەکتێبخانەکەیەوە
نەوزاد جەمال
بە رۆژوبون لە مەعریفە!
د. سه‌ردار عه‌زیز
جەستەی بێدار و درکی خەوتوو!
مەحمود شێرزاد
لێكەوتە ئابوورییەكانی ڤایرۆسی كۆرۆنا
ئەكیرا كاوامۆتۆ
کۆرۆنا لە نەخۆشییەکی تێپەڕەوە بەرەو پەتا دەچێت، ئێستە چی بکەین؟
چاوپێکەوتن لەگەڵ: ئالان م نوری
تا ئێستا یەكلانەبووتەوە كۆرۆنا سەربەچ حزبێكە؟
محەمەد نوری
تەعریب بەو شێوەیە راناگیرێت !
شوان داودی
سامانی ئاو وەکو فشارێکی سیاسی
د. مه‌دیحه‌ سۆفی*
هەندێک لە کەلتووری‌ ژیانی‌ کۆچەری‌ کوردەواری‌
د. ئاراس محمد صالح
چاكسازیی ڕاگوزەر
هەردی مەهدی میکە
کوردستانی عێراق لە سیاسەتی گشتیی کۆماری ئیسلامیی ئێران
هه ردی مهدی میکه
ئه ژی ئازاد ئه بوبه کر
بۆچوونی یۆرگن ھابرماس سەبارەت بە كۆرۆنا
و: هەورامان فەریق
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010