شکستی سۆسیالیزم و ئەزموونی سۆڤیەت
میران قادر ئەحمەد

لەتێڕوانینی مارکسدا سیستەمی سەرمایەداری قۆناغێکی ڕاگوزەرە بەرەو چەسپاندنی یەکجارەکی بنەماکانی سۆسیالیزم چونکە ئەو وایدەبینی پاش کۆنتڕۆڵکردنی بازاڕی کارو دەزگاکانی بواری بەرهەمهێنان لەلایەن سەرمایەداران لەدەرئەنجامی کەڵەکەکردنی سامانی زۆرو ئەوفشارەی دەخرێتەسەر چینی کرێکاران بەئامانجی زیادکردنی قەبارەی قازانج و دەسهات ڕێگە خۆشکەردەبێت بەرەو تەقینەوەی بورکان ئاسای ناڕەزایی توێژی کرێکاران و لەدەرئەنجامی پێشهاتێکی لەوشێوەیەشدا دەزگاکانی سیستەمی سەرمایەداری توانای خۆڕاگرتنیان نامێنێت لەئاست مانگرتن و ناڕەزاییەکانی کرێکاران و لەوێشەوە زەمینەیەکی لەبار دەڕەخسێت لەبەردەم پیادەکردنی بنەماکانی کۆمۆنیزم و لەڕێگەی دابەشکردنەوەی وەک یەکی دەستهاتی بەدەستهاتووی کارو بەدەوڵەتیکردنی دەزگاکانی بەرهەمهێنان و کارگەکانیشەوە دەرگا بەڕووی قۆناغێکی تەواوجیاواز دەکرێتەوەو لەڕێگەی بنبڕکردنی قۆرخکاری و ڕەخساندنی فرسەتی وەک یەک بۆ قازانج و دەرفەتی کاریش سەردەمێکی پڕ لەئارامی و عەدالەتخوازی دێتەپێشەوە کەهەموان وەک یەک لەچنینەوەی دەستکەوتەکاندا دەبنە هاوبەشی یەکتر،بەڵام دامەزراندنی یەکێتی سۆڤیەت وەک یەکەمین دامەزراوەی دەوڵەتی خاوەن پێگە بۆجێبەجێکردنی ناوەڕۆکی تێزەکانی مارکس نەک نەیتوانی خەونی هاتنەدی بنەماکانی بیری سۆسیالیزم بکات بەڕاستیەکی بەرجەستە بەپێچەوانەوە لەگەڵ دروست بون و بەردەوامی تەمەنی یەکێتیەکەدا تادەهات زیاتر کەموکورتی و کەلێنەکانی ناوەڕۆکی ئەم سیستەمەی دەرخست
بۆهەموان،بەئاوڕدانەوەیەکی خێرای مێژووی ئەو وڵاتەدا دەبینین لەسەرەتاکانی سەدەی بیستەم لەڕێگەی پیادەکردنی دەسەڵاتی پاشایەتی ڕەهاو پشت گوێ خستنی بەرژەوەندییەکانی زۆرینەی توێژی زەحمەتکێشی کرێکاران و جوتیاران نائارامیەکی گەورەی سیاسی و کۆمەڵایەتی لەوڵاتەکەدا هەبوو ئەگەرچی بەپشتگیری جوتیاران و وەک هەوڵێک بۆدەربازبوونی وڵات لەوچەقبەستنەی ساڵانێک باڵی بەسەرکەشی سیاسی ئەو وڵاتەدا کێشابوو چەندین شۆڕشی سەرنەکەوتووی دژبەدەسەڵاتی پاشا تزار بەرپاکران بەڵام بەهۆی نەبوونی ڕێکخستنێکی تۆکمەو پەرش وبڵاوی شۆڕشگێڕان و توندوتیژی دەزگاکانی دەوڵەتەوە سەرجەمی ئەو هەوڵانە لەباربران تاسەرئەنجام و لەهەوڵێکی سەرکەوتودا بەڕابەرایەتی باڵی بەلشەفیکەکانی نێو پارتی کرێکارانی دیموکراتی ڕوسی لەساڵی 1917 شۆڕشی ئۆکتۆبەر بەرپاکراو لێرەشەوە قۆناغێکی نوێ لەمێژووی سیاسی وڵات دەستی پێکرد و شۆڕشگێڕان لەڕێگەی پیادەکردنی تێزەکانی مارکس و بەخۆبەستنەوە بە بنەمانی بیری سۆسیالیستی بەڵێنی ئایندەیەکی دوور لەمەینەتیان بەگەلانی نێو سنوری یەکێتیەکەدا،بەڵام هەرلەڕۆژانی یەکەمی پاش سەرکەوتنی شۆڕشەکەوە ئاسۆکانی ئایندە بەڕوونی دەرکەوتن و هەوڵی گەشتن بەدەسەڵات و ململانێکانی ناو پارتی کۆمۆنیستی ڕووسی ناکۆکیەکی گەورەی ناوخۆیی بەدوای خۆیداهێناو تاسەرئەنجام لینین ڕابەڕایەتیکردنی کۆمارەکەی بەدەستەوە گرت و فراوانترکردنی قەبارەی ئازادییە سیاسی و مەدەنیەکان و بوژاندنەوەی زیاتری کەرتی کشتوکاڵ و ڕێگرتن لەقۆرخکاری و ڕەخساندنی دەرفەتی کاری وەک یەک گرنگترین دروشمەکانی ناوبراو بوون لەسەر کورسی دەسەڵات بەڵام ئەوەی لەواقیعدا دەگوزەرا بارودوخێکی تەواو جیاواز بوو لەناوەڕۆکی ئەو بەڵێنانەی کەتاکۆتایی حوکمڕانیەکەی وەک دروشمێکی جێ بەجێ نەکراو مانەوەو بەئامانجی قایمترکردنی پێگەی خۆشی نەک نەیتوانی تەکانێک بەرەو باشترکردنی ڕەوشی ژیانی هاوڵاتیان ڕوس بدات بەپێچەوانەوە لەڕێگەی بڵاوکردنەوەی ترس و تۆقاندن و بەرتەسکترکردنەوەی ئازادییەگشتیەکان و لەناوبردن و دورخستنەوەی نەیارەکانی مژدەی ئایندەیەکی دژواری بەگوێی هاوڵاتیانی وڵاتەکەیدا،لینین لەڕێگەی سۆسیالیزەکردنی زەوی و کارگەو سەرچاوەکانی تری وەبەرهێنانەوە دژوارییەکی گەورەتری بۆڕەوشی ژیانی هاوڵاتیانی وڵاتەکەی دروستکردو لەئاکامی بڵاوبونەوەی بەرچاوی گەندەڵی و بەرتیل وەرگرتن لەلایەن لێپرسراوانی دەوڵەت و پشت گوێخستنی بوژاندنەوەی کشتوکاڵ و هەوڵدان بۆبوژاندنەوەی سوپاو کەرتی پیشەسازی لەسەرحسابی کەرتی کشتوکاڵ هەموو ئەمانەپێکەوە ڕۆژ لەدوای ڕۆژ بارگرانیەکی گەورەتریان خستەسەرشانی هاوڵاتیان و سیتەمی سۆسیالیستی بوو بەئەرکێکی دژوارتر لەسەر شانی دانیشتوانی وڵات و کەسەرئەنجامەکەی بەمەرگی دەیان ملیۆن لەخەڵکی کۆمارەکە بەکۆتایی هات.
لەگەڵ هاتنەسەرکاری ستالینیش پاش ساڵی 1924 نەک ئومێدێک نەمابوو بۆگۆڕانکارییەکی ڕیشەیی و ڕیفۆرمێکی سەرتاسەری بەپێچەوانەوە بەهۆی مەیلی پاوانخوازی ناوبراو و هەوڵەکانی بۆفراونترکردنی سنوری قەڵەمڕەوییەکەی تادەهات برسێتی و نەخۆشی و کەمی خۆراک برستی زیاتری لەهاوڵاتیانی وڵاتەکە بڕی و دەستپێکردنی جەنگی جیهانی دووەم و مەترسی جەنگە یەک لەدوای یەکەکانی هیتلەر لەسەر ناوچەو کۆمارەکانی یەکێتی سۆڤیەت ستالینیان ناچار بەسەربازیکردنی زۆرەملێی ملیۆنان جوتیاری ڕوسی کردو بەهۆی دواکەوتووی کەرتی پیشەسازی و کەمی کەرەستەی شەڕو نەبوونی مەشقی سەربازی و کشانەوە و بەجێ هێشتنی کێڵگەکانیش لەلایەن جوتیارانەوە سەرباری زیاترکردنی نەهامەتیەکانی خەڵک و بڵاوبوونەوەی هەژاری و قات وقڕی زیاتر لەگەڵ ئەوەشدا ملیۆنان سەربازی کەم ئەزموون کران بەسوتەمەنی ئەوجەنگانەی کەهیچ خێرێکیان بۆگەلی ڕووس تێدانەبوو،لەڕووی پانتایی ئازادییەکانیشەوە ڕۆژ دوای ڕۆژ بەناوی لەنێوبردنی خیانەتکارانی ناوخۆو دورخستنەوەی مەترسی لەسەر سیتەمی سۆسیالیستی هەزاران داردەست و یاوەرو نزیکەکانی ناوبراو لەسێدارەدان یان گیران و دوورخرانەوەو بەمەش هێندەیتر ناوەڕۆکی سیحری بیری کۆمۆنیزمی لەماهیەتی خۆی بەتاڵکردەوەو لەگەڵ کۆتایی هاتنی جەنگ و دابەشبوونی جیهانیش بەسەر هەردوو بلۆکی سەرمایەداری و سۆسالیستیشدا سەرجەمی خەونەکانی گۆڕانکاری لەگۆڕنران و ئەوانەی تادوێنێ بەناوی داکۆکی لەمافی کرێکاران و جوتیاران دروشمی ڕوخاندنی پاشایەتی و چاکسازی لەزەوییەکشتوکاڵیەکانیان بەرزکردبوەوە پاش گەشتنیان بەهەرەمی دەسەڵات لەژێرناوی پاراستنی ئاسایشی وڵات و دورخستنەوەی مەترسیەکانەوە بارێکی یەکجار قورسیان خستبووە سەرشانی ئەوگەلەی چەندین سەدە بەدەست برسێتی و زوڵم وچەوساندنەوەی فیوداڵەکانەوە دەیناڵاند،سەرەتاکانی جەنگی ساردو ئەو دابڕانەی لەنێوان جیهانی دەرەوەو کۆمارەکانی سەربەم یەکێتی یە ڕوویدا نەک نەبووەهۆی بەئاگاهاتنەوەی دەسەڵاتدارانی وڵات و هەوڵدان بۆچارەی ئەونەهامەتیانەی ژیانی دانیشتوانەکەی سیخناخ کردبوو بەپێچەوانەوە بەپاساوی بوونی مەترسی دەرەکی و هەوڵدان بۆ وەسەرپێ خستنی پیشەسازی نیشتیمانیەوە کەرتی کشتوکاڵ بەتەواوی فەرامۆشکراو لەڕێگەی بەدەوڵەتیکردنی سەرجەم ئامرازەکانی ژیانەوە لەوانەش کارگەکان و بازاڕو ئامرازەکانی گواستنەوەو.... هتد
فشارێکی بێ ئەندازە گەورەی بۆژیانی خەڵکەکەی هێناو هەموو ئەوهەوڵانەشی بەئامانجی باشترکردنی ژیان و جێبەجێکردنی بەڵێنەکانەوە دران نەتوانرا لەسەر زەمینەی واقیع دەرئەنجامێکی بەرهەمدار بەدوای خۆیاندا بێنن و تاسەرئەنجام و لەژێر کاریگەری ئەو ماڵوێرانی و ماف خوران و پشت گوێخستنەی بەهۆی پەیڕەوکردنی بیری سۆسیالیزمەوە دروست بوون دەنگی ناڕەزایی و خەونی گەشتن بەئایندەیەکی ڕونتر لەنێو تەواوی کۆمارەکانی سەربەسۆڤیەت دروست بوون و لەماوەیەکی زەمەنی کورتدا و وەک ئاگری ژێر پوش وپەڵاش جەستەی یەکێتیەکەیان هەلا هەلا کردو ئەوسوپا چەند ملیۆنیەشی کەبەخوێن و فرمێسک و باجی قورسی هاوڵاتیەکانی هاتبووە دروستکردن نەیتوانی تەمەنی درێژی یەکێتییەکە لەئاست ناڕەزاییەکانی شەقامدا بپارێزێت و لەپێشهاتێکی چاوەڕواننەکراوی دەگمەنداو دوای 74ساڵ و بۆکۆتاجار لەساڵی 1991 لەلایەن دواهەمین سەرۆکی سۆڤیەت گۆرباچۆفەوە جاڕی مەرگی یەکێتیەکە دراو بەم جۆرەش ئەزموونی سۆڤیەت بوو بەگۆڕستانی شکستی بیری سۆسیالیستی و لەو مێژووەش بەدواوە تادێت سەرمایەداری ڕوو لەگەشەی زیاتر ئەکات و داخرانی سیاسی و ودواکەوتووی ئاستی تەکنەلۆژیاو قەیرانی سیاسی قوڵ و دەسەڵاتدارێتی گەندەڵ و شکست خواردوو بووە بەسیمای جیاکەرەوەی وڵاتانی سۆسیالیستی و لەبرێتی ئەوەی ئەزموونی ئەو وڵاتە ببێت بەئیلهامبەخش و خواستی گەلانی تری ژێردەستە بۆ جێبەجێکردنی تیۆرو بنەمەکانی ئەم فۆرمە باوەی حوکمڕانی بەپێچەوانەوەو پاش دەرکەوتنی ئاکامە خراپەکانی سۆسیالیزم گەلانی دونیا لەژێر ناوی بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی و بۆ ڕزگاربوون لەجەوروستەم بەیداخی شەڕیان دژبەداگیرکەران بەرزکردەوەو ئەگەرچی لەسەرەتاوە جۆرێک لەوابەستەبوونی ئایدۆلۆژییان هەبوو بەتێزەکانی ئەنگلس و مارکس و ماوتسی تۆنگ و ستالین بەڵام پاش قۆناغی ڕزگاری نیشتیمانی سەنگەری خۆیان لەبلۆکی سۆسیالیستی جیادەکردەوە و لەسەر ئەرزی واقیع پابەندبوونی خۆیان بەبنەماکانی مافی مرۆڤ و لێبوردەیی و قبوڵکردنی فرەیی سیاسی و ئەتنی دووپات کردەوە کەسیما جەوهەرییەکانی ئەو وڵاتانەن کەخۆیان بەشوێنکەوتەی سیستەمی سەرمایەداری دەناسێنن......
40 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Sunday, November 3, 2019
زیاتر
زمانی كورت و گوێی قووڵ، یانیش به‌ پێچه‌وانه‌وه‌
ئەکبەر حەسەن
كورد لە 1.5 ملیۆن بەڵگەنامەی ئەرشیفی عوسمانیدا
ئا: ياسين تەها
ماركسیزم و ڕیفۆرمخوازیی
نووسینی: لینین
وه‌رگێڕانی: كارزان عه‌زیز
چۆن ئۆباما و ترامپ بوونە هۆی بۆشایی لە خۆرهەڵاتی ناوین
شالۆم لیپنەر
وه‌رگێران بۆ کوردی: که‌ماڵ حه‌سه‌نپوور
ته‌قینه‌وه‌كانی كه‌ركوك و خانه‌قین و سوتاندنی هه‌زاران دۆنم له‌ زه‌ویوزاری جوتیاران
كارزان عزیز
ئاوابوونی خۆری بەختی کوردان (باشووری کوردستان)
فارین پاڵیسی – جوست هیلتەرمەن
و: کەماڵ حەسەنپوور
وه‌همی كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی
دەشنێ نەریمان
سیاسەتی دەرەوەی ئێران لە هەناردەکردنی شۆڕشەوە بۆ هاوردەکردنی هەژاری
ئازاد مستۆفی
کوردبوون وەک یەقین سەربەخۆیی وەک ستراتیژ
نوری بێخاڵی
دوالیزمی یاریزانی خۆیی و تیمی بێگانە لە تۆپی پێدا
ژیوار ڕەسوڵی
چـــه‌ندپــــۆینتێك بۆ پێشهاته‌كانی به‌رده‌م رۆژئـاڤا
چالاك ئـاغجه‌له‌ری
زانیاری و ڕاگەیاندنی ئازاد
هیوا مەجید خەلیل، دکتۆرا لە گەشەسەندنی سیاسی
كوردبوون و جه‌نگی پاڵه‌وانی پیرۆز
هێمن کەریم
قەیرانی ئابووری ئێران و دژکردەوەی خەڵک
ساتیر شنۆیی
ڕێنماییكردن به‌ به‌كارهێنانی بیردۆزی هزری- ڕه‌فتاری
( Cognitive-Behavioral Therapy) له‌ قوتابخانه‌دا.
ئا؛ باخان به‌ختیار محمدأمین
خوێندكاری ماسته‌ر له‌ به‌شی ده‌روونناسی/ زانكۆی كۆیه‌.
دەوری ئاڵوگۆڕی سیاسیی نێوخۆیی و دەرەکی لەسەر هزری دوکتور قاسملوو
شاهۆ حوسێنی
کارەساتی رۆژئاوا و چەند سەرنجێک
خالید عەلیزادە
سه‌رده‌می ئیمام ئۆغلو!
ئاسۆ عه‌بدوللـه‌تیف
چی لە عێراقدا ڕووئەدات؟
مه‌ریوان وریا قانع
تێستی په‌سه‌ندكردنی فاشیزم
پژمان شەریعەتی
هزری گۆڕان له‌نێوان بەرەی دەسەڵات‌و بەرەی نارەزا!
چیا عەباس
ئایا کاک مەسرور دەتوانێت کابینەیەکی جیاواز پێکبێنێت؟
د. رەئوف کەریم پێنجوێنی
خۆپیشاندانەكانی عێراق، كۆتا ھەنگاو بۆ ساغبوونەوەی ململانێكان
محەمەد عەلی
ئاین لەسەرخانەوە بۆ ژێرخان
خوێندنەوەیەك بۆ هزری سیاسی و رۆشنبیری عەلی شەریعەتی‌
زاهیر محەمەدی
سەبارەت بە بەڕێوەبردنی ململانێی هزری لە ناو حزبدا
د.كاوە مەحموود
خەڵك لە نێوان بەردەكانی سیزیف و بیلالی حەبەشیدا
عیماد تەیب
بۆچی مرۆڤەکان ئەوەندە ئارەزووی کوشتنی یەکتریان هەیە؟
لوقمان حەوێز
ئاوابوونی خۆری بەختی کوردان (باشووری کوردستان)
فارین پاڵیسی – جوست هیلتەرمەن
و: کەماڵ حەسەنپوور
چل ڕێساکەی شەمسی تەورێزی بۆ عیشق
ئازاد بەرزنجی
کوردستان لە سەرەتاکانی سەدەی ١٩ی زایینی هەتا کۆتایی شەڕی یەکەمی جیهانی
د. کامڕان ئەمین ئاوە
ڕۆشنبیری و کورد و گلەیی
بۆ ئەحمەدی مەلا
سەردار عەزیز
ئومێد لە گەمەی سیاسەتدا
ڕزگار ئەمین نژاد
ئایدۆلۆژیای "ئەزبەنی" و وەهمی نوێکردنەوە
ئومێدحەمەعەلی
قەیرانی ئابووری ئێران و دژکردەوەی خەڵک
ساتیر شنۆیی
بۆ منداڵی کورد لە قوتابخانەکانی کوردستاندا
فێری نووسین و دەربڕینێکی باش نابن؟
سۆران حەمەڕەش
دەوری ئاڵوگۆڕی سیاسیی نێوخۆیی و دەرەکی لەسەر هزری دوکتور قاسملوو
شاهۆ حوسێنی
ئه‌مریكا هه‌ڕه‌شه‌یكرد ئیسرائیل وه‌ڵامی دایه‌وه‌ ! بۆچی؟
غەفور ئەحمەد
دەروێــــش لای حـــــــــافــزی شــــــیــــــــراز
حبیب محمد دەروێش
کورد لەنێوان دوو گوتاری ناکۆکدا
خالید حەیاتی
کیم جۆن ئون سەرۆکی کۆریای باکور بە سەردانێک گەیشتە ڕۆژهەڵاتی ڕوسیا بە مەبەستی کۆبونەوەی لوتکە لەگەڵ پۆتین
و.سەفین حاجی سەعید
بـــڕیارەکــەی یـەکێتی پێـچـەوانـەی دەستــــورەکــەیـــەتــــــی
حەبیب محمد جاف
داعش له‌ بێشكه‌وه‌ تا گۆڕ
بورهان شێخ ڕه‌ئوف
نامە ئەکادیمییەکان
رەمز لە شیعری هاوچەرخی کوردیی کرمانجی خوارووی کوردستانی عێراقدا(١٩٧٠-١٩٩١)
هەرێم عوسمان
هزری پوچگەرایی
سابیر بۆکانی
سەردەمیی میدیای تاریک
ئارام قادر حەمەسور
چەمکی ئازادی لە هزری حوکمڕانی کوردیدا
سیروان مەحمود
(ئیذەیی ذاکتیلی) پەنجەکانی ئیدی
میتۆلۆژیای یۆنانی
بەختیار فەرەج
تەماتە:سەرچاوەیەکی گرنگی خۆراک و تەندروستیە
ڤارین ساڵح
پلانی پەروەردە بۆ ڕاهێنانی کۆمەڵگەی دەروەست
(لە دەلاقەی ڕوانگەکانی ژان ژاک ڕۆسۆوە)
کیشوەر پیرۆتی
پێویستە چەند ئاو بخورێتەوە لە ڕۆژێکدا؟
وەرگێڕان: شادیار ھۆشیار
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010