فەلسەفە و زانست لای ئارسەر ئادنجتون
د.حەسەن حسێن سدیق
مامۆستای زانست ‌و لۆجیك لە زانكۆی راپەڕین/ بەشی فەلسەفە

ئارسەر ئادنجتون وەك زانا و فەیلەسوفێكی ئەزموونی - زانستی ناسراوە، گرنگی تەواو بە رۆڵی زانست و ماتماتیك دەدا لە راڤە و شیكردنەوەی سروشت و گەردوون، بۆیە كاتێك دەستەواژەیەك یان گریمانەیەك توانای ساغكردنەوە و توێژینەوەی نەبێ ئەوا لەڕووی زانستییەوە جێگای قبوڵكردنی نییە. ئەم بۆچوونە زیاتر ئەزموونییە، بەڵام ئامانجی زانست لەدوای شۆڕشە زانستییەكانەوە بریتییەلە تێگەیشتن و راڤەكردنی جیهانی فیزیكی "جیهانی دەرەوە"، ئەمە بە هاوكاری و هەمەهانگی لەگەڵ ماتماتیك ئانجامدەدرێ، چۆنكە لەئێستادا تیورە زانستییەكانی بواری فیزیای گەردوونی بەڕێگای هاوكێشە ماتماتیكەكانەوە پێشبینی رووداوەكان دەكەن لەداهاتوودا، تاكە هۆكاری ئەمە بۆ وردی و روونی ئەنجامە ماتماتیكییەكان دەگەڕێتەوە. ئەمجۆرە توێژینەوانە پیویستی بە پلانێك هەیە خۆی لەچەند هەنگاوێكی بنەڕەتیدا دەبینێتەوە:
أ. خۆێندنەوەی دیاردە و رووداوەكانی جیهانی سروشتی لەڕێگای هەستەكانەوە یان ئامێرە زانستییەكانەوە.
ب. داڕشتنی شێواز و هاوكَێشەی هێمایی بۆ گوزارشتكردن لەو دیاردە و رووداوانە بەشێوەیەكی ورد، ئەمە واتای ئەوەیە كە پەیوەندی نێوان جیهانی دەرەوە و جیهانی تیورەكان دەستنیشانبكری.
ت. ساغكردنەوەی تیورەكان و گریمانەكانی جیهانی ماتماتیكی بەتاقیكردنەوە و تەماشاكردن، بەواتایەكیتر، گەڕانەوە بۆ جیهانی دەرەوە بۆ سەلماندنی تیورەكان. ئەو هەنگاوانە زۆر گرنگن لە پرۆسەی ناسینەوەی جیهان و گەردوون، بەڵام كارێكی ئاساننییە زاناكان بۆ جیهانی دەرەوە بگەڕێنەوە بۆ سەلماندنی تیورەكان، چۆنكە هەڵكشان لە جیهانی دەرەوە بەرەو جیهانی هێماكان بۆ خۆی ئاڵوزە، چۆنكە بوونی جیهانی هێماكان لەجەوهردا لەسەر رووداوەكانی جیهانی دەرەوە و توانای خەیاڵی زاناكانەوە بەندە، بۆیە گەر هاتوو تیوریك لەگەڵ ئەزموون و تاقیكردنەوەدا یەكانگێرنەبوون، ئەوا دەبی لەڕووی زانستییەوە رەتبكرێتەوە. ئایا دروستە ئێمە بڵین گەر تیوریك لەگەڵ هەست و ئەزموون ناكۆكبوون، ئەوە دەبێ دووربخرێتەوە ؟ چۆنكە زۆر لە تیورەكانی ئێستا شیاوی تاقیكردنەوەی ئەزموونی نییە، ئایا دەكرێ لەبەر ئەم هۆیە دووربخرێتەوە؟ بۆیە زاناكانی فیزیای كوانتۆم و فیزیای گەردوونی، باس لەوەدەكەن ، زۆربەی گریمانە و وێناكان و تێڕوانینەكان بە ئامرازەكان و شێوازەكانی توێژینەوەكانی زانستی سەردەم یەكلاناكرێنەوە، بۆیە پێشنیاری ئەوەدەكەن كە میتۆدیكیتر یان شیوازیكیتری تاقیكردنەوە هەبێ بۆ ئەوكارە، ئەوان دەزانن كە گرفت و پرسیارەكانی زانست لەئیستادا بە میتۆدی زانستی چارەسەرناكرێن، بۆیە بیر لە دۆزینەوەی میتۆدیكیتر دەكەن، ئایا ئەو میتۆدە چییە؟
"باول فیرابند" فەیلەسوفی زانست باس لەوەدەكا كە هەموو رێگاكان بۆ توێژینەوەی زانستی دروستن و گونجاون، ئەو باس لە "ئەفسانە و ئایین و سیحر و فاڵ .." ئەوانە بۆ وەڵامدانەوەی پرسیار و گرفتەكان گونجاون، گەر چارەسەری كیشەكان بكەن، بۆیە بانگەشەی ئەوەدەكات كە میتۆد نییە لە توێژینەوەی زانستیدا، گرنگ ئەوەیە بتوانین وەڵام بۆ پرسیارەكان و چارەسەر بۆ گرفتەكان بدۆزینەوە، چ ئەوكارە بە میتۆدی زانستی ئەزموونی بكریت یان بە سیحر و ئەفسانە و ئایین. كەواتە ئەو میتۆدەی زاناكان ئاماژەی بۆدەكەن، دەكرێ میتافیزیك بیت! چۆنكە میتافیزیك لەهەموو قۆناغەكانیدا رۆڵی هەبووە لە گەشەپێكردنی زانست و تیورە زانستییەكان، بۆیە لەئیستادا دەتوانرێت بۆ هەمان میتۆدی میتافیزیكی بگەڕێنەوە بەمەبەستی راڤە و روونكردنەوەی ئەو گرفت و پرسیارانەی رووبەڕووی زاناكان دەبیتەوە، بەنموونە كاتی زاناكانی گەردوونناسی باس لە پرۆسەی دروستبوونی گەردوون دەكەن و ئەو قۆناغانەی پرۆسەكە تیاداڕوێشتوە، رووبەڕووی گرفتی زۆر دەبنەوە لەوانە "ئایا گەردوون دروستكراوە یان نا؟". ئەم پرسیارە بۆ ماوەی چەندها ساڵ بووە جیگای گفتوگوی زاناكان، بەڵام لەدوای سەدەی بیستەوە بۆ زاناكان دەركەوت كە گەردوون دروستكراوە، بۆیە تەمەنیكی دیاریكراویش هەیە، ئەمە بووە هۆی ئەوەی بێر لە چارەنووسی گەردوون بكرێتەوە، گەردوون رووبەڕووی رووداوی گەردوونی سەیردەبیتەوە، لەوانە زاناكان باس لەوەدەكەن كە "خور" دەتەقیتەوە و مانگ و هەسارەكانیتر لەخۆدەگری لەبەرامبەر زەویدا و هەروەها زەویش رووبەڕووی مووشەكیكی گەردوونی دەبَیتەوە، دەبێتە هۆی سووڕانەوەی زەوی و گۆڕینی شوێنی خۆرهەڵاتن و ئاوابوون. ئەمانە ئەو گریمانانەن كە زاناكان بێریلێدەكەنەوە دەربارەی چارەسەرنووسی گەردوون. ئایا بەچ میتۆدێكی ئەو گریمانانە ساغدەكرێنەوە، دەسەلمێنرێت؟ بۆیە ناكرێ ئێمە وابێربكەێنەوە كە هەر گریمانە و تێڕاونینێك شیاوی تاقیكردنەوە نەبێ ئەوا زانستی نییە یان دەبێ دووربخرێتەوە، لەئێستادا زانست بەوجۆرە دەدوێ، بۆیە تاكە ریگا بۆئەوە گەڕانەوە بۆ دەقەكانی میتافیزیك و ئایین. ئەمانە لەگەڵ بۆچوونی "ئادنجتون" سەبارەت بە زانست زۆر دوورن لەیەكترەوە، بۆیە ئەو ئەمجۆرە بۆچوونانە رەتدەكاتەوە، چۆنكە شیاوی تاقیكردنەوەی ئەزموونی نین، بەڵام بۆ سەردەمی ئێستای ئێمە ئەوجۆرە بۆچوونە زۆر گرنگن بۆ دۆزینەوەی هۆكارە بنەڕەتییەكانی پرۆسەی دروستبوونی گەردوون.
لێرەوەیە كە ئامانجی زانا لە روانگەی "ئارسەر ئادنجتونەوە" دەبی بونیادنانی جیهانێكی هێمایی بۆ جیهانی دەرەوە یان جیهانی ئەزموون، بەڵام هێماكان بریتینلە وێنەی زاناكان دەربارەی جیهانی دەرەوە، ئەو وێنانە سەرچاوەكەی ئاگاییە نەك هەستەكان، بۆیە جارێكیتر رووبەڕووی ئەو پرسیارە دەبینەوە، گەر وێنەكانمان بەرهەمی هەستەكان نەبن چۆن جیهانی دەرەوەی پێڕاڤەدەكەین؟ بۆیە خەیاڵی زاناكان رۆڵی خۆیان هەیە لەمەدا. كەواتە گەر خەیاڵ وێنەكان بە جیهان ببەخشی ئەوا گومان لەوەدانییە بەشیك زۆری ئەزموونی مرۆیی تێكەڵ بەوەدەبی، ئەمە بۆخۆی بەڵگەیە لە ئامادەبوونی میتافیزیك و ئایین و ئەفسانە لەو وێناكردنە، بۆیە ئەركی زانای فیزیایی بریتییەلە دۆزینەوەی پەیوەندی نێوان جیهانی هێمایی و جیهانی دەرەكی لەڕێی بەكارهێنانی زمانی ماتماتیكی و رووداوەكانەوە. لێرەدا زاناكان هەندێ گریمانە دەخەنەبەردەست دوای ئەوەی هاوكیشەكان شیدەكرێنەوە دەربارەی بابەتەكان، ئەوا زاناكان گریمانەكان بۆ تاقیكردنەوەی ئەزموونی جێدەهێڵن بۆ ساغكردنەوەیان بەوجۆرە كارەكان ئەنجامدەدرێن. خاڵیكیتر لێرەدا بریتییەلەوەی كە زانینی مرۆڤەكان تا كۆتایی سەدەی نوزدە سەرچاوەكانی بریتیبوولە پەیوەندی نێوان مرۆڤەكان و جیهانی دەرەوە لەڕێگای هەستەكانەوە، ئەوان جیهانیان لەڕێگای هەستەكانەوە دەناسییەوە، ئەم زانینە پشتی بە تیوری فیزیای كلاسیكی نیوتن بەستووە، بۆیە زانیارییەكانی دیاریكراوبوون، بەڵام لەدوای سەدەی بیستەوە زانستی فیزیا خوێندنەوەیتری هەبوو بۆ جیهان و گەردوون، بەنموونە، گەر ئێمە لە روانگەی فیزیای كلاسیكەوە بڕوانینە كەرەسەیەك وەك "كورسی" ئەوا هەندێ زانیاریمان دەستدەكەوێ وەك "رەنگ و قەبارە و فۆرم و كیش.."و پیمَانوایە ئەو تایبەمەندییانە بریتینلە كورسییەكە؟! بەڵام لەگەڵ فیزیای نوێدا بابەتەكە جیاوازترە، چۆنكە هەمان "كورسی" لە روانگەی فیزیای نویێەوە بریتییەلە گەردیلە و ئەلیكترون و شەپولەكان.. شتیتر، بۆیە زمانی فیزیای نوێ كۆمەڵی زانیاری تازەی خستەڕوو دەربارەی بابەتەكە كە پێشتر لە فیزیای كلاسیكدا ئەو زانیارییانە نەبوون. هەستەكان لەبەردەم ئەمە بێدەسەڵات و بێتوانان، بۆیە ناكرێ ئەوەی سەرچاوەكەی هەست نەبێ زانستی نییە!! یان ئەوەی سەرچاوەكەی ئەزموون و هەست نەبێ بوونی نییە؟! كەواتە دەتوانین بڵێین زمانی زانستی فیزیای نوێ و هاوچەرخ دروست و راستترن لە گوزارشتكردن لە جیهان و گەردوون لە زمانی هەست و فیزیای كلاسیكی، كەواتە دەكرێ بڵێین میتافیزیك رۆڵی خۆی هەیە لە ئاشكراكردنی زانیارییەكان، بە مەرجێ‌ ئێمە توانای خوێندنەوەی دەقەكانمان هەبێ، لێرەدا پێویستە جیاكاری بكرێ لەنێوان ئاستی زانیارییەكان:
أ. زانینی سنووردار یان دیاریكراو: سەرچاوەی ئەم زانیارییانە هەستەكانە، ئێمە بەشێكی كەمی جیهان لەڕێگای هەستەكانەوە دەناسینەوە.
ب. زانینی زانستی: سەرچاوەی ئەم زانینە بریتییەلە تیورە زانستییەكان و راڤە و شیكردنەوەیان بۆ دیاردەكانی جیهان.
ت. زانینی دوای زانست "میتافیزیكی": سەرچاوەی ئەم زانینە تیورە زانستییەكان و دەقەكانی ئایین و میتافیزیكە، ئەمجۆرە بریتینلە راستییەكان " راستییە زانستییەكان" لەگەڵ دەقەكاندا یەكدەگرنەوە لەژێر ناوی "ئیعجازی زانستی".
لێرەدا "ئارسەر ئادنجتون" گرنگی بەجۆری دووەمی زانینەكە دەدا، چۆنكە پێیوایە زانینی زانستی سوودی زۆر هەیە لە گەشەپێدانی توێژینەوەی زانستی، هەروەها بەیەكیك لەڕێگاكانی روونكردنەوەی بیرۆكە و بنەما بەكارهاتووەكانی فیزیا دەزانی، بۆیە ئەو لە تیورە فەلسەفییەكانیدا پشتی بە فیزیای ریژەیی و كوانتۆم بەستبوو. لێرەوە ئادنجتون بۆ بونیادنانی فەلسەفە زانستییەكەی بۆ دوو بناغە دەگەڕێتەوە یەكێكیان "زانستی" ئەویتریان "فەلسەفی". ئەوانیش:
1. میتۆدی شیكاری.
2. میتۆدی لێكدراو.
سەرەتا فەلسەفەكەی لە تیوری زانینی زانستیدا، لەسەر میتۆدی شیكاری بونیادنا، بناغەی ئەم تیورە بریتییەلە ناسینەوەی ئەو بیرۆكە و بنەمایانەی كە ئیپستیمۆلۆجیای زانستی لەسەر بونیادنرَیت، ئامانجی "ئادنجتون" لەم گرنگیدانە بە ئیپستیمۆلۆجیای زانستی بریتییەلە دوورخستنەوەی هەر گریمانەیەك كە دەبێتە رێگر و ئاستەنگ لەبەردەم گەشكردنی زانستی فیزیا لە بونیادنانی جیهانی تیورەكان، هەروەها فراوانكردنی بواری زانینی فیزیای. بە نموونە، هەر یەك لە تیوری رێژەی و تیوری كوانتۆم وێنەیەكیتریان بە فۆرمی جیهان بەخشی لەگەڵ كۆمەڵی زانیاری كە دژ و ناكۆكبوون لەگەڵ بۆچوون و زانیاری فیزیای كلاسیكی. ئەم گۆڕانكارییانە بووە هۆی ئەوەی "ئادنجتون" بیر لە فەلسەفەیەك بكاتەوە بۆ زانست سەرجەم ئەو گریمانانە دووربخاتەوە كە سوودیان بۆ گەشەی زانستی نییە. ئەم دوای ئەوەی تیورە زانستییە هاوچەرخەكان وێنەیەكیتریان بەجیهاندا وەك ئەوەی فەیلەسوفانی سەدەی 19 جیهان بۆ ئەوان جیهانێكی مادییە هۆكارە بۆ خودی تیورەكان دەگەڕیتەوە كە فۆرمێكی مادییان بە جیهان بەخشیبوو، بەڵام كاتێ فەیلەسوفانی سەدەی 20 جیهان بە كۆمەڵی رووداو وەسفدەكەن، هۆكاری ئەمە بۆ خودی تیورە زانستییەكان بەتایبەتی "رێژەیی" دەگەڕێتەوە كە جیهانی وەك رووداو ناساندووە، هەروەها فەیلەسوفانی ئەزموونگەرا كاتێ گرنگیی و رۆڵی فەلسەفە یان میتافیزیك لەفیزیادا رەتدەكەنەوە و بەپیویستی نازانن، هۆكاری ئەمە بۆ خودی فیزیای كلاسیكی دەگەڕێتەوە كە جیهانی مادیی وەك بابەتی توێژینەوەی راستەوخۆ وەرگرتبوو، هەر گریمانە و وێنەیەكیتر لە دەرەوەی ئەو جیهانەوە رەتدەكرانەوە بە پاساوی ئەوەی شیاوی تاقیكردنەوەی ئەزموونی نییە و هاوتای نییە لە جیهانی دەرەوە، بەڵام لەبەرامبەردا فەیلەسوفی تیوری رێژەیی بەرگری لە گرنگیی فەلسەفە و گریمانەكان دەكرد، بەهیوای ئەوەی گونجاندن و هەمەهانگی دروستبێ لەنێوان زانست و فەلسەفە. هۆكاری ئەمە بۆ بوونی بنەمای فەلسەفەی دەگەڕێتەوە لە فیزیای نوێدا. بەنموونە ئینشتاین دەڵێت: "دەتوانم بیسەلمێنم كە بەتواناترین ئەو خوێندكارانەی لەكاتی وانەوتنەوەمدا چاومپێكەوتوون، ئەو خوێندكارانە بوون كە گرنگییان بە تیوری زانین دابوو" ئیپستیمۆلۆجیا"، نەك تەنها بەتوانابوون لەخوێندندا، بەڵكو خاوەنی راوبۆچوونی خۆشیان بوون. ئەم كەسانە بەردەوام لەبەرگریكردندابوون لە بۆچوونەكانیان"، بۆیە لێرەدا دەتوانین ئەوە بڵین كە فیزیای هاوچەرخ و فیزیای گەردوونی لەڕووی بناغە و بیرۆكەی بنەڕەتییەوە زۆر لە ئیپستیمۆلۆجیا و میتافیزكەوە نیزیكن، چۆنكە زاناكان باس لە بابەتی وادەكەن كە بەهێچ شێوەیەك لەڕێی تاقیكردنەوەی ئەزموونییەوە ساغناكرێتەوە، لەهەمانكاتدا لە چوارچێوەی تیورێكی زانستیدا ئەو بۆچوونانە دەردەبڕێن. ئەمە لەگەڵ بۆچوونی "ئادنجتون" ناكۆكن، هەربۆیە زانا و فەیلەسوفە ئەزموونگەراكان بەردەوام لە هەوڵی دورخستنەوەی زانست بوونە لەوجورە گریمانانە، بەڵام گەشەكردنی خێرای زانست و تیورەكان بوار بۆ ئەوجورە فەلسەفەیە ناهێڵن كە بۆ مەبەستی تایبەت ناوی مەرگ بۆ میتافیزیك یان فەلسەفە بەرزكەنەوە یان دەربڕین و دەستەواژەكانی بەبێواتا وەسفبكەن.
یەكێك لە هۆكارەكانی گرنگیدانی "ئادنجتون" بە تیوری زانینی زانستی بریتییەلەوەی كە زانینی زانستی تواناكانی ئەقڵ و خەیاڵ لەگەڵ تەماشاكردنی ئەزموونی كۆدەكاتەوە بۆ راڤەكردن و روونكردنەوەی دیاردەكان و رووداوەكان، بەنموونە تیورەكانی رێژەی و كوانتۆم لەو تیورانەن كە پشت بە ئەوجورە زانینە دەبەستێ، بۆیە ئەركی فەیلەسوف و زانا بریتییەلە دۆزینەوەیان و فراونكردنی بواری پراكتیزەكردنی، بۆیە زانایەكەی وەك "ئینشتاین" ئەو بۆچوونە رەتدەكاتەوە كە ئەزموون و هەستەكان بە تاكە سەرچاوەی بیرۆكەكان دەزانێ و سەرچاوەكانیتری زانین رەتدەكەنەوە، بۆیە جەخت لە رۆڵی هزر و بیردەكاتەوە لە پیكهێنانی بیرۆكە و چەمكەكان، چۆنكە بیرۆكەكان هەڵهێنجراوی هزرن یان دروستكراوی هزرن، بۆیە ناكرێ لەڕێگای شارەزا و ئەزموونی ئێندیكشنەوە هەڵهێنجرێت بەنموونە، كاتی "ئینشتاین" باس لە "كات و شوێن" ناویدەنێ "كاتشوێن" وەك رەهەندی چوارەم لەپاڵ رەهەندەكانی "درێژی و بەرزی و پانی"و گەشتكردن بەنێو كاتدا بەرەوە رابردوو یان ئاییندە، ئەوە گریمانەكانی بریتینلە وێنەی تیوری یان میتافیزیكی بەو واتای كە شیاوی تاقیكردنەوەی ئەزموونی نییە، چۆنكە لە جیهانی دەرەوە هاوتای نییە، بەڵام ئەم لایەنی تیورەكە هۆكارە بۆ گەشكردنی زانست و دۆزینەوەی نهێنییەكان، بۆیە ئینشتاین جەخت لە رۆڵی فەلسەفە و هزر دەكاتەوە لە پێشبینیكردنی داهاتوو، هەروەها لەئیستادا دەبینین لە زاناكانی فیزیای گەردوونی لەڕێگای هاوكیشە ماتماتیكییەكانەوە پێشبینی روودانی رووداوی گەردوونی دەكەن كە بەهێچ شێوەیەك شیاوی تاقیكردنەوە نییە، وەك ئەوەی دەڵین "گریمانەی ئەوەدەكرێ كە رۆژێك دێت خۆر دەتەقێتەوە و مانگ و هەسارەكانیتر لەخۆدەگرێ لەبەرامبەر زەویدا "ئایا ئەمجۆرە دەربڕین و دەستەواژانە بەپێی پێوەری فەلسەفەی ئەزموونگەرایی و پۆزەتیڤیزمی زانستییە؟ نەخێر لە روانگەی ئەو فەلسەفەوە قسەی پووچ و بێواتایە، بەڵام زاناكان جەخت لەسەر ئەو گریمانانە دەكەنەوە بە خۆێندنەوەی بۆ كاتەكانی رووداوە گەردوونییەكان كە لەڕابردوودا روویانداوە، بۆیە پێشبینی ئەوەدەكەن كە رەنگە چارەنووسی گەردوون رووبەڕووی چەندەها دیاردەی سەیر بیتەوە كە پێشتر لەوجۆرە دیاردانە روویانەداوە. ئەوجۆرە گریمانانە دەكرێ بە "میتافیزیكی زانست" ناولێنرێ.
بەڵام سەبارەت بە تیورەكەی "ئادنجتون" لە میتۆدی توێژینەوەی زانستیدا، بریتییەلەوەی كە میتۆد لە روانگەی "ئادنجتونەوە" بەكارهێنانی فاكتەكانە لەداڕشتنەوەی گریمانە و یاساكان و ساغكردنەوەی لەدواجاردا لەڕێگای ئەو زانیاری و پێشبینییانەی دەربارەی ئاییندە دەیخاتەبەردەست گەرهاتوو پێشبینییەكە لەگەڵ فاكتەكەدا یەكانگیربوو ئەوە دروستە و بەپێچەوانەوە نادروستدەبێ. بەجۆرە زانینی فیزیای نوێ پەیوەستە بەو میتۆدە زانستییەوە، بۆیە پیناسەی ئێمە بۆ گەردوون پشت بەو میتۆدە دەبەستێ كە فیزیای وەسفی جیهانی پێدەكا، بۆیە هەر بۆچوون و گریمانەیەك لە چوارچیوەی ئەو میتۆدە نەبێ ئەوە "ئادنجتون" لە فەلسەفەكەی دووریدەخاتەوە. كەواتە دەكرێ بەمشێوازە لە تیورەكەی "ئادنجتون" تێبگەین:
1. میتۆدی نێگەتیڤ "لایەنی نێگەتیڤی میتۆدەكەی": ئەم لایەنە تایبەتە بەگەڕان بەدوای ئەو گریمانە و بیرۆكانەی شیاوی تەماشاكردنی ئەزموونی نین بەمەبەستی ساغكردنەوەی بەهاكەی " دروست یان نادروست"، ئەمە گرنگی خۆی هەیە لەتوێژینەوەدا، چۆنكە زۆر گریمانە هەن لەفیزیادا كە تائیستا ئاڵوز و ناڕوونە، بۆیە گەر زاناكان ئەم كارەیان بۆ رەخسا، ئەوە بەئاسانی دەتوانن بگەنە زانینێكی فیزیكی روون كە هێچ ئالوزی تیادانەبێ.
2. لایەنی پوزەتیڤی میتۆدەكەی: بە هەنگاوی دووەم دانراوە دوای تەواوبوون لە هەنگاوی یەكەم، زانا بەئاسانی دەتوانێ كار بۆ فراونكردنی زانین بدا لەبواری فیزیادا و دانانی تیوری زانستی كە مەودای فراون لەخۆبگرێ. لێرەدا گەر بپرسین ئایا "ئادنجتون" زانینی تیوری لە میتۆدەكەی دوورخستووەتەوە؟ ئایا ئەو لەگەڵ ئەودایە كە زانینی تیوری یان هزری رۆڵی هەبێ لەگەیشتن بە زانینێكی زانستی؟ دوای خوێندنەوەی "ئادنجتون" بۆ تیورەكانی "نیوتن و ئینشتاین" دەربارەی "كیشەی بابەتی الاسیر"و دیاردە شەپۆلییەكان، گەیشتە ئەوەی كە هەر تیوریك بیرۆكە و بنەمای ئپیستیمۆلۆجی خۆی هەیە، تاكە جیاوازی نێوان تیورەكان بۆ ئەو بنەما و بیرۆكانە دەگەڕێتەوە، بەنموونە ئیپستیمۆلۆجیای ئینشتاین لە تیوری هیزی راكێشان جیاوازە لە ئیپستیمۆلۆجیای نیوتن لە هەمان بواردا، چۆنكە ئینشتاین پشتی بە راستییە پێوانەیەكان بەستبوو، بەڵام "نیوتن" پشتی بەهەندێ گریمانەی فەلسەفەی بەستبوو، كەواتە "یاسای راكیشانی" ئینشتاین لەڕووی ئیپستیمۆلۆجییەوە لەوەی "نیوتن" چاكترە، چۆنكە توانای چارەسەركردنی گرفتەكانی هەیە و مەودای زانیارییەكانی فراونتركرد دەربارەی گەردوون و سروشت، كەواتە "ئادنجتون" بەهێچ شێوەیەك زانینی تیوری پشتگوێنەخستووە لە میتۆدەكەی، پێیوایە زانستی فیزیا دوو لایەنی گرنگ لەخۆدەگرێ: (لایەنی تیوری)و (لایەنی پراكتیكی) مەحاڵە یەكێكیان پشتگوێبخرێت، چۆنكە گەشكردنی زانست بەردەوام ئەم دوو لایەنەی لەخۆگرتووە. ئەمە بۆ خۆی بریتییەلە گەڕانەوەی پەیوەندی نێوان فەلسەفە و زانست .
بۆ ئەم نووسینە سوودم لەم سەرچاوانە وەرگرتووە:
1. دیزانی مەزن، ستیڤن هۆوكینگ و لیۆنارد ملۆدینو، وەرگیرانی، حۆسین حۆسینی و كامیار سابیر، خانەی وەرگێڕان، 2011.
2. جریبینن، جون، قصە الكون، ترجمە، مصگفی ابراهیم فهمی، كلمات عربیە للترجمە والنشر، القاهرە، گ1، 2010.
3. جینز، جیمس، الفلسفە والفیزیا‌و، ترجمە، حعفر رجب، دار المعارف مصر، 1981.
4. خلیل، یاسین، مقدمە فی الفلسفە المعاصرە، دار الشروق للنشر والتوزیع، عمان- الاردن، گ2، 2012.
131 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Tuesday, May 16, 2017
زیاتر
پاشماوەی ئاسەواری فەرهەنگی مادەكان
لەبەردەم لیكۆڵینەوەكانی شوێنەوارناساندا
كەمال نوری مەعروف لەفارسییەوە گۆڕیوێتی و لەسەری نووسیوە
شێوازی‌ ده‌ربڕینی‌ قبووڵكردنی‌ شكست له‌ دیموكراسیدا
نووسینی‌: پۆڵ كۆركۆران*
وه‌رگێڕانی‌: ته‌حسین ته‌ها به‌هائه‌دین
هونەری جەنگی كورد لەچیادا
محەممەد بەكر
ھەستیاری ئۆجەلان نەبووایە پەکەکەش نەدەبوو
نیاز حامید
هەرێمی كوردستان و ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەب لە تەرازووی هێزدا
نووسینی: نەجمەدین فارس حەسەن
سەنتەرەکانى بیرکردنەوە و قەیرانی دروستکردنی بڕیار
هۆگر ئیبراهیم حەکیم (ماستەر لە زانستە سیاسییەکان)
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمودو
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
زانكۆی گەرمیان – كۆلێژی پەروەردە
باکوور: گۆڕین لە کوێوە دێت؟
مەنسوور تەیفووری
سمكۆی شكاك، وەرچەرخانێكی گرنگ
لە ناسیۆنالیزمی كوردی لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
لەئایندەیەکی نزیکدا ناوەندی کولتوری "کۆچ"
کتێبی: سوننەکانی ئێران
"چەند سەرنجێکی مێژوویی سۆسیۆ سیاسییە دەربارەی رەوشی گشتیی سوننەکانی ئێران"
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
پ. د. خەلیل عەلی موراد ناساندوویەتی
چاپ و بڵاویدەکاتەوە
ریشەی رەوتی ئیسلامی سیاسی لە باشووری كوردستان
لە ئیسلامگەرای ئیخوانەوە تا سەلەفیزمی جیهادیی(*)
نووسینی: د. محەممەد شەریف
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: ماجید خەلیل
لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
کتێبی (مشتێک لە خەرمانی بیری نالی) لە چاپخانە دەرچووە وبەمزوانە لە کتێبخانەکان دەبێت.
سیستەمى ئایینى یان سیکۆلاریزم !!
عبدالرحمن رسول
حه‌له‌ب ...دووباره‌بوونه‌وه‌ی كاره‌ساتی حه‌ما
هێدی هه‌ولێری
بۆچی ئاتەئیست و ئینسان دۆستم
تەسلیمە نەسرین
بۆشایی فیکری و فەلسەفی لە نێو کورددا..
ئاشتی برایم ئەفەندی
لە بارەی ڕاپرسییەکەی تورکیاوە
حەمە غەفور
زمانی كوردی له‌ناو كه‌له‌پووری ئیسلامی دا
هێمن عومه‌ر خۆشناو
لە نێوانی حەللاج و ئەخۆل
هەڵمەت عوسمان
سنوره‌كانى نێوان فیقه و ئه‌ده‌ب؛ ئیبن حه‌زم وه‌ك نمونه‌
د.ئیسماعیل به‌رزنجى
سیكۆلاریزم سیسته‌مێكى گونجاو بۆ پێكه‌وه‌ ژیان
یاسین له‌تیف
کەسایەتی و چارەنووس
نوسینی: د. محمود سریع القلم، پڕۆفیسۆری زانکۆی تاران
وەرگێرانی: ناصح برزنجى
ڕه‌خنه‌ی ده‌روونناسانه‌ی ده‌ق و ئوستووره‌ی کەسیی نووسه‌ر
به‌همه‌ن ناموه‌ر مووتڵه‌ق
وەرگێڕ : سوله‌یمان سۆفی ساڵحی
یه‌ك دوو وشه‌ له‌ سه‌ر مرۆڤ و په‌یوه‌ندیيه‌كانى
ئیبراهیم حاجی زەڵمى
ئایا سەروەریی سنووردار هەیە؟
د. بڕیار شێرکۆ بابان
کورد و دیوه‌ شاراوه‌کانی شه‌ڕی جه‌رابلوس
ئومێد مەحمود
نالی شاعیری شاعیرەکان
کەژاڵ ئەحمەد
نوێنەری تراژیدیا نەک کوردبوون
تێگەیشتنێکی جیاواز لە نادیە موراد
ئەحمەد ڕەسول
چەمکى دەوڵەتى مۆدێرن؛
خوێندنەوەی ناوەڕۆک و هۆکارەکانى سەرهەڵدان
د. حیسامەددین عەلى گلى، سەرۆکى بەشى زانستە سیاسییەکان/
زانکۆى سەڵاحەددین-هەولێر
حکومەت هی کێیە؟
ناسک ئەحمەد
مێژوو و ڕووداوەکانى ڕۆژى جیهانیى ئافرەتان
وه‌رگێڕانی: چرا عومه‌ر
ئاماده‌کردنی: شیفا جومعه‌
ناسیۆنالیزم بۆ گەلێکی چەوساوە
بەهرۆز جەعفەر
کورته باسێک له سه‌ر شێعری ئه‌رمه‌نی
صد سال شعر ارمنی (احمد نوری زاده )
وه‌رگێڕان و پێداچوونەوە: سمکۆ مه‌عڕووفی
شکستی سۆسیالیزم و ئەزموونی سۆڤیەت
میران قادر ئەحمەد
" کۆمەڵگای فێدراڵی خۆسەر لە ئانارشیسمەوە بۆ رۆژئاوای کوردستان"
شاهۆ حوسێنی
خه‌ونی سه‌ربه‌خۆیی کورده‌کان له‌ هه‌موو کاتێک دوورتر ده‌نوێنێت
ده‌یڤید گاردنر
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: سروور خدری
مەزرای قاتڵەکان
مەنسوور یەیفووری
لەیادی (233) ساڵەی لەدایك بونی مەولانا خالیدی نەقشبەندی شارەزووری دا
نوێخوازێك لەئاییندا و عەدالەت خوازێك لە ژیاندا
مەولانا لەسلێمانیەوە بۆ هندستان
حبیب محمد دەروێش
ئەو کاتەی ژنان دەچنە شەڕی داعش
لە ئینگلیسیەوە: سەما.ش
لە فارسیەوە: ئ.ب
سیاسەتی خاوەن مەرجەعییەتی دینیی
بەبێ دەوڵەتی ئیسلامی ئایا پارتی دادوگەشەپێدانی توركی دەبێت بە مۆدێلێك بۆ ئیسلامیستەكانی عەرەب؟(1)
نووسینی: ئەحمەد ت. كۆرۆ(2)
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
توێکاریی دەسەڵاتدارێتی
نووسینی: ڕۆبێرت بینگهام داونز (1903-1991)
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: ئازاد وەڵەدبەگی
هەنگاوەكانی پێش ئاشتی لە توركیا
حەبیب محەمەد دەروێش
سیاسەتى ئابوورى چییە؟
عیسام ئه‌لخوری
وه‌رگێڕانی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: چرا عومه‌ر
تورکیا لە شەڕی داعشدا، دەوری پاکستان لە بەرابەر تاڵیبان دەبینێ؟
شێرکۆ جیهانی
خوێندنەوەیەک بۆ کتێبی
مشتێک لە خەرمانی بیری نالی
تورکیا لە دوو ڕێیانی شەڕو ئاشتیدا
نووسینی : بورھان شێخ رەئوف
ڕۆڵی دەستەبژێری ڕۆشنبیر لە قەیرانەکاندا
د. عەبدولڕەزاق محەمەد – دکتۆرا لە کۆمەڵناسی
ئەزموونی شیعری شۆڕشگێڕیی کوردی
عەبدولخالق یەعقووبی
بۆچی ده‌بێت ترامپ پشتیوانی له‌ ده‌وڵه‌تی كوردی بكات؟
ئامیتایی ئەتزیۆنی
ێڕانەوە له‌ نێوان گه‌شه‌کردن و دابڕان‎دا
سه‌یدقادرهیدایه‌تی
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
سێ کتێبی نوێی بەچاپ گەیاند، کە ئەمانەن:
١ـ (بادیەی عیشق) ئامادەکردنی (حەبیب دەروێش)
٢ـ (سوننەکانی ئێران) وەرگێڕانی (بەرزان مەلا تەها)
٣ـ (نالی شیکاری فەلسەفی دەرونی) نووسینی (هەرێم عوسمان)
تەواوی ئەم کتێبانە ئیستا لە کتێبخانەکاندا دەستەکەوێت
govari koch| All rights reserved © 2010