هەرێمی كوردستان و ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەب لە تەرازووی هێزدا
نووسینی: نەجمەدین فارس حەسەن

پێشەكی:
بۆئەوەی بتوانین لە توانایی هێز و كاریگەرییەكانی لەسەر ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی تێبگەین دەبێت لەهەر سێ‌ رووەكەوە واتە ناوخۆیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتی شیكاری لەسەر تواناییەكانی دەوڵەت بكەین لەهەر سێ‌ ئاستەكەیدا بەتایبەت بۆ وڵاتانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەب پێكهاتەكانی ناوخۆی وڵات و توانا ئابووری و سیاسی و سەربازییەكانیان بزانین و لەڕووی توانا مرۆییەكەیەوە و هەروەها لەڕووی پێكهاتەی ئابووری بەرهەمهێنان و پێكهاتەی كۆمەڵایەتی لەلامان روون و لەبەرچاوبێت. چەند بڕوا و بۆچوون و مەزهەبی جیاواز لەخۆیدەگرێت و هەروەها ئەو سیستەمەی دەوڵەتانی كەنداوی لەسەر بنیاتنراوە تا ئاستێك ئاڵۆز و جێگای مشتومڕ و تێڕامانە، بێگومان توانا لۆجستییەكان و هێزە سەربازییەكانیان بەشێكی هەرە گرنگن لەدەستنیشانكردنیان لە تەرازووی هێزدا، لەئێستایی سیستەمی سیاسی و سەربازی و ئابووری دەوڵەتانی دنیادا و لە پێگە و بوونی بەناو یەكجەمسەری دنیا كە لەلایەكەوە و لەناوەڕۆكیدا ناتوانین بڵێین تاكجەمسەرییە. ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی ناتوانێت جێگا و پێگەیەكی بەرچاو و كاریگەری هەبێت.
" كراوپمر، وەكو یەكێك لە محافەزەكارە نوێیەكان، بەمجۆرەی خوارەوە گوزارشت لە جیهانبینی رەوتەكەی خۆی سەبارەت بەم قۆناغە مێژووییەی كە لەگەڵ هەرەسهێنانە گەورەكەی یەكێتی سۆڤیەتدا دەستیپێكرد، دەكات: " كۆتایی هەموو شتێك بوو، كۆتایی كۆمۆنیزم، كۆتایی سۆسیالیزم، كۆتایی جەنگی سارد، كۆتایی جەنگەكانی ئەوروپا بوو، بەڵام كۆتایی هەموو شتێك، لەهەمانكاتدا سەرەتاشە "(1). هەڵبەتە (كراوپمر) هەڵەیە كەوا دەزانێ‌ كۆتایی هەموو شتێكە. نە كۆتایی هەمو شتێكە و نە كۆتایی كۆمۆنیزمیشە، بەڵكو كۆتایی جەنگی سارد بوو، چونكە كۆتایی ئەو جەنگە كۆتایی هەموو شتێك نەبوو، بۆیە كۆتایی كۆمۆنیزم نییە، چونكە كۆمۆنیزم لەناو ژیان و پەیوەندییەكانی خەڵكدا، خۆبەخۆ گەشەدەكات، سیستەمەكە خۆی زەمینەیەكە بۆ سەرهەڵدانی كۆمۆنیزم و هەلومەرجێك خۆشدەكات وەكو شێوازێكی لەبار بۆ ژیانی مرۆڤایەتی، راستە كە كۆتایی هەرشتێك لەهەمانكاتدا سەرەتایەكی نوێ‌ دەهێنێتەئاراوە.
هەروەكو (میر شایمر) دەڵێت: "هەموومان وا قەناعەتمان نییە كە سیستەمی نێودەوڵەتی سەردەم وەسفیبكەین بە تاكجەمسەری و لە كرداریی بوونی دەستڕۆیشتوویی ئەمریكادا"(2) ئەو درێژە بە قسەكانی دەدات و دەڵێت ئێمە ناتوانین بڵێین یان هاوڕانین لەگەڵ ئەوەدا كە بڵێین ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا زۆر بەهێزە لەڕووی سەربازییەوە و دەتوانێت باڵادەستی بكێشێت بەسەر هەموو دەوڵەتانیتردا لەكاتی بوونی سیستەمێكی ئاوا لەجیهاندا. لەبەرئەوەی ناتوانێت رێگەبگرێت لە دروستبوون گەشەی هێز لە وڵاتانیتر لەجیهاندا، لەگەڵ ئەوەی زلهێزێكە لەدنیادا، بەڵام ناتوانین بڵێین كە چین و روسیا ناتوانن رووبەڕووی ئەمریكا ببنەوە. " ئەوان لەهەموو لایەك زیاتر ئەوە دەزانن (ئەمریكا) لەو جیهانە فرەجەمسەرییەی كە دەركەوتووە لەسەر رووی زەوی هەڕەشە لە باڵادەستی تەواویان دەكات لەئێستادا هێزی چین دەبێتە زۆرترین مەترسی بۆیان لە ساڵانی داهاتوودا لەبەرئەوە چین دەوڵەتێك دەبێت كە زۆرترین حیسابی بۆبكرێت لەپێش هەر هێزێكیتری جیهانەوە تەنانەت لەپێش ئەوروپاشدا كە بەرەو یەكگرتن دەڕوات"(3)، هەروەها ئەمەش سەردەكێشێت بۆ "لەجیهاندا كە فرەجەمسەرە بەبێ‌ شك چین بووەتە یەكەم هێزی گشتگیر، هەتا لەپێش ئەوروپادا كە هەنگاوی بەرەو یەكبوون ناوە ئەمەش دژ بە هەلومەرجی ئیستای ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە كە وەك تاكە هێزی گەورەی جیهانە"(4)، نزیكترین رووداو و سەلماندنی ئەو راستییە دەور و كاریگەری روسیایە لە كێشەی سووریا و لەنزیكترین كاتیشدا دەور و كاریگەری لەسەر قرم و پەیوەستكردنی بە وڵاتی روسیاوە و كردنی بە یەكێك لە ناوچە فیدراڵییەكانیتری رووسیا، سەرەڕای هەموو ئەو هەڕەشانەی گەمارۆی ئابووری و دیبلوماسی و هەڵپەساردنی لە كۆبوونەوەی هەشت دەوڵەتە ئابوورییەكەی دنیا، بەڵام روسیا و چین كاریگەرییان لەسەر ئابووری ئەوروپا و جیهان هەیە لەڕووی هەناردەكردنی نەوت و غاز و هەروەها دانەوێڵە وەكو گەنم و پیشەسازی و سەربازییەوە كاریگەری لەسەر نرخی جیهانی كاڵا بەرهەمهاتووەكان دادەنێت، هەروەها رووسیا لەڕووی سەربازییەوە بەهێزە و توانیویەتی ئەو سیستەمە موشەكییە كە ئەمریكا هەیەتی لە وڵاتانی دەوروبەری روسیا دایمەزراندووە روسیا سیحری توانا و كاریگەرییەكانی لەسەر خۆی نەهێشتووە بە دروستكردنی موشەكی بەرگری و هێرشكردن (S 300)و هەروەها (S 400) توانای لێدانی ئامانجەكانی هەیە لەفەزادا (لەبۆشاییدا)، هەروەها رووسیا كاریگەری هەیە لە ئاستی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا، بۆئەوەی چارەسەری كێشەی سیاسی و سەربازی وڵاتان بكرێت ناتوانن دەستی رووسیای لێدەربهێنن هەروەها زلهێزە ئابوورییەكانی دنیا خۆشیان دانیپێدادەنێن. "سەبارەت بە رووسیای سەردەمی پۆتین، لەگەڵ رێڕەوی سیستەمی تاكجەمسەریدا ناڕوات، (خەلیل زادە) پێیوایە كە دەبێ‌ لەلایەكەوە ئەم خولیا و كەڵكەڵەیە كۆنترۆڵبكرێ‌ و لەلایەكیترەوە لەهەندێ‌ دۆز و مەسەلەی نێودەوڵەتیدا (پوتین) شەریكبكرێت بۆئەوەی هەندێ‌ لەو زێدە كەڵكەڵانەی خۆی بەتاڵبكاتەوە، بەڵام دەبێ‌ چاودێری ئەمریكاشی لەسەربێ".
"ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەسەرێتی كار بۆ تەحجیمی عەماری چەكی ئەتۆمی رووسیا بكرێت و سنوورێكی بۆدابنرێت، سنوور بۆ ریفۆرمی ناوخۆی سوپایی رووسی دابنرێت و لەبواری بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی و هەرجۆرە چەكێكیدیكەی كۆمەڵكوژدا هیچ دەرفەت و رۆڵێك بۆ رووسیا نەهێڵرێت".(5) دیارە چەكی ئەتۆمی كۆسپێكی یەجگار گرینگ و ئاڵۆزە لەبەردەم سیستەمی تاكجەمسەریدا. جا روسیا چونكە خاوەنی چەكی ئەتۆمییە و بە هەزاران كڵاوەی ئەتۆمی هەیە، بۆیە لە ستراتیژی سیاسی و سەربازی ئەمریكادا حیسابی وردی بۆدەكرێت و تا ئەو كۆسپە تەختنەكات، خەونی تاكجەمسەرییەكەی نایەتەدی، ئەمەش ململانێیەكی پڕ خەتەرە و بەهۆی ئەو چەكەشەوەیە كە رووسیا لە سیستەمی نێودەوڵەتی ئەمڕۆدا سەنگێكی حاشاهەڵنەگری هەیە و ئەمریكاش زۆر پێی پەست و نیگەرانە. لەبەرئەوە ئەو بڕوا و بۆچوونانەی ئەوانم لە سەرەوە باسكرد، چونكە بڕوام نییە بەوەی كە سیستەمی نێودەوڵەتی ئێستا تاكجەمسەری بێت بە مانا فەرمییەكەی. لێرەوە دەمەوێت بەپێی چەند قوتابخانەیەكی شیتەڵكاری و تێوری سیاسەتی نێودەوڵەتی باس و خواسەكان لەسەر تەرازووی هێز و شوێن و پێگەی دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی لە تەرازووی هێزدا شیتەڵبكەم.
با ئەوەشمان لەبیرنەچێت سەرەتایەكی فەرمی بۆ باسوخواس لەسەر تەرازووی هێز لەدوای كۆنگرەی ڤییەنای ساڵی (1815ز)یەوە سەرچاوەیگرتووە و گۆڕانكاری گەورەبووە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا لەسەر ئاستی جیهان و دەرەوەی كیشوەری ئەوروپا هەروەكو (محەممەد سەیید سەلیم) دەڵێت: "گرنگترین رووداو رووخانی هەردوو ئیمپراتۆرییەتی ئیسپانی و پرتوغالی بوو لە ئەمریكای لاتیندا و گەڕانەوەی تەرازووی هێزی ئەوروپا بوو و دەركەوتنی سەرەتا یەكەم دامەزراوەی نێودەوڵەتی سەردەم بوو، ئەمەش بەزیادەی كۆمەڵێك كرداری سیاسی نێودەوڵەتی، وەكو ئەزمەی ئیمبراتۆرییەتی عوسمانی و سەرەتایی فراوانبوونی داگیركاری نوێ‌"(6)
ئەم كۆنگرەیەش نەخشەی بناغەیی تەرازووی هێزی كێشا لە ئەوروپا هەتا ڕوودانی جەنگی قرم لە ساڵی (1853)دا. نامەوێت درێژە بەو پێشەكییە بدەم لە ناوەڕۆكی لێَتوێژینەوەكەدا ئەوە زیاتر رووندەكەینەوە كە تەرازووی هێز زیاتر پێویستی بەچی هەیە و چۆن كاریگەری دروستدەكات لەسەر هێزەكانیتر.. پێویستە ئەوە بۆ خوێنەر ئاشكرابێت بۆ ئەم توێژینەوەیە هەردوو (مەنهەجی شیتەڵكاری سیستەم و مەنهەجی بەراوردكاری)م بەكارهێناوە، یەكەمیان بۆ شیتەڵكاری سیستەمی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری و سەربازی دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی بەكارهێناوە، هەروەها مەنهەجی بەراوردكاریم بەكارهێناوە لە بەراوردكردنی هێزەكانی ئەو ئەنجومەنە، لەگەڵ هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان كە هەردوو مەنهەجەكە گرنگی خۆیان هەبووە بۆ ئەم توێژینەوەیە بۆیە بەكارمهێناون.
بــــەشـــــی یــــەكـــــەم ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی و پێگەی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و ناوچەكە
لە زانستی سیاسەتی نێودەوڵەتی و پەیوەندی نێودەوڵەتیدا، یەكێك لەلایەنە گرنگەكان و توێژینەوە و تێڕوانینەكانی سەدەی بیست و ئێستاشی لەگەڵدابێت باس و شیتەڵكاری سیاسەتی تەرازووی هێز لەسەر ئاستی گۆڕەپانی سیاسی و ئابووری و سەربازی لەجیهاندایە. كێشە و ململانێی ناوچەیی و نێودەوڵەتی بووەتە هۆی ئەوەی چەندین كتێب و لێكۆڵینەوەی ورد و پڕ لە كێشمەكێشی فكری و ئایدۆلۆجی لەسەر ئەنجامبدرێت و لەشیكارییەكاندا دەستی بۆ ببرێت. بە بڕوای من تەرازووی هێز هەندێكجار لەڕێگەی توانایی سەربازییەوە جێبەجێدەكرێت و هەندێكجاریش ئابووری و كۆمەڵایەتی و كەلتوری و رۆشنبیری و زانستی كاریگەری راستەوخۆی لەسەر تەرازووی هێز دەبێت و سەرچاوەدەبێت بۆ بەرامبەركێ‌ و ململانێی یەكتری، بێئەوەی بگاتە ئاستی بەرپابوونی جەنگ هەروەكو ئەوەی لە سەردەمی جەنگی سارددا بەخۆیەوە بینی و لەسەر ئاستی سیاسەتی نێودەوڵەتی دووجەمسەری لە جیهاندا ئەرك و فرمانێكی جیاوازی هەبوو لەچاو سەردەمی جەمسەرە جیاوازەكاندا. تەرازووی هێز لە بوونی بنیاتی نێودەوڵەتی فرەجەمسەریدا جیاوازە لە دووجەمسەری و یان تاكجەمسەریدا، چونكە بەپێی سیستەمی نێودەوڵەتی جەمسەرەكان ئاستی پەیوەندی نێودەوڵەتی و سیاسەتی نێودەوڵەتیش گۆڕانكاری بەسەردادێت. دووجەمسەری تا ئاستێك لە هەردوو جۆرەكەیتری جەمسەرگیری لەسەر ئاستی پەیوەندی نێودەوڵەتی لەجیهاندا باشترە بەنسبەت هەندێك لەدەوڵەتانەوە، چونكە لەوانەیە ببێتە چەترێك یان لەژێر سایەیی جەمسەرێكیاندا تۆزێك دڵنیایی دروستبكات. بێجگەلەوەی كە خاوەنی جەمسەرەكە هەندێك ئەركی زۆر گەورە دەخاتەسەر شانی هێزە هاوپەیمانەكانی. تەرازووی هێز هەندێكجار لەڕێگەی هاوپەیمانی و هەندێكجار دەوڵەتان خۆیان بەتەنها دەبێتە جەمسەر و رابەرایەتی تاكجەمسەرییەكە دەكات، هەروەها فرەجەمسەری و تاكجەمسەری زۆرترین كات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و پەیوەندی سیاسی نێودەوڵەتی سیستەمێكی ئانارشیستیانە بەرهەمدەهێنێت، چونكە زۆرترین كات پەیماننامە و یاسا نێودەوڵەتییەكانی تیادا جێبەجێناكرێت و گوێی پنادرێت خۆی بەتەنها لەڕێگەی هێزەوە بڕیار و یاسا نێودەوڵەتێیەكان پێشێلدەكات و ئاراستەی سیاسەتی خۆی باڵادەست دەكات. لێرەدا هەندێك پێناسە و تێڕوانین لەبارەی ئامانج و سیاسەتی تەرازووی هێز لەسەر ئاستی جیهان و ناوچەكە دەخەینە بەرچاو و بۆ شرۆڤەیی باسەكەی خۆمان سوودیان لێوەردەگرین.
"بەكارهێنانی ئەم واتایەی تەرازووی هێز بەڕێگەیەكی بابەتییانە یان پیاداهەڵدادانە لەسەر دابەشبوونی هێز لەنێوان دەوڵەتان بەشێوەیكی یەكسان یا نایەكسان و ئەمەش دەلالەت لەو حاڵەتە دەكات كە هیچ دەوڵەتێك سەركەوتوونییە بەسەر ئەویتردا و لەلایەنی گریمانەوە (فرچیات) ئەو دەربڕینەیە كە دەربڕی سیاسەتێكی تەرویجییە بۆ یەكسانی هێز، ئەمەش رادەوەستێت لەسەر ئەوەی ئەم گریمانە كە تەرازووی نەبوو كارێكی مەترسیدارە" (7)
ئەم پێناسە و روونكردنەوەیە هەندێك دەلالەت و گریمانەی جۆراوجۆری لەخۆگرتووە و جۆرێك شیكارییانەی فیكری و فەلسەفییانەی لەخۆگرتووە كە كەمتر جیاوازی هەیە لەگەڵ پێناسەكانیتردا و بەڵكو دەتوانین بڵێین هەتا ئاستێكی زۆر زۆر لەگەڵ پێناسەكانیتردا جیاوازی نییە. نوورەسەكان و بیرمەندەكانی جیاواز لەیەكتری و زۆر نزیك لەیەكتری پێناسە و تێڕوانینیان بۆ تەرازووی هێز هەیە، بەڵام ناتوانین بڵێین یەك جیهانبینییان هەیە، هەروەها ناتوانرێت بڵێین یەك پێناسەشیان هەیە. لەلایەكیترەوە تەرازوی هێز تێورییەكە لەسەر ئەوە رادەوەستێت و هەڵدەستێت بە شیكردنەوەی سیاسەتی دەوڵەتان و هاوپەیمانێتییەكانیان لەحاڵەتێكیدا كە تیایدا یەكسانبن لە هێزی سەربازییاندا ئەو توانایەش لەهێز ئەگەر سەربازی یان ئابووری یان كەلتوری بێت سەرناكێشێت بۆ روودانی ململانێی سەربازی. سەرباری ئەم تێڕوانینانە كە چەندین نووسەری بەناوبانگی ئەو بوارە هەیە كە شیكارییان كردووە و دیدوبۆچوونی خۆیان بڵاوكردووەتەوە لەدواتردا بەوردتر دەیانبەستمەوە بە رەوشی هێز لە ناوچەی وڵاتانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبیدا. تیورەكانی تەرازووی هێزەكان، یەكێكە لە رەكیزەكان و بناغەیەكی بنەڕەتی تێوری واقیعی كلاسیكییەكانە لە تێڕوانین و شیكردنەوەكانیان لەسەر ئاستی سیاسەتی نێودەوڵەتی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان بەكاریدەهێنن، هەروەها هەوڵێكیانە بۆ روونكردنەوە و دامەزراندنی شێوەی هاوپەیمانێتییەكانیان، هەروەها تێڕوانینێكە بۆ ئایدیای ئانارشیستییانەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و تێوری واقیعە نوێكان دایانمەزراندووە.
لێرەوە نامەوێت زیاتر لەسەر پێناسەكان بدوێین، چونكە لەشیكردنەوەكانیتردا دەچینەسەر تیورەكانیتر بۆ شیكردنەوەی توانا و هێزی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی بەكارمهێناون، هەروەها چەند دەتوانن رۆڵ و كاریگەرییان هەبێت یان بەجۆرێكیتر رۆڵگێڕی بكەن و بەشێك و لایەنێكی تەرازووی هێز بن لە ناوچەكەیان و لەسەر ئاستی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا. شیكردنەوەی پرسێكی لەوجۆرە و باس و توێژینەوەی زانستییانە لە توانایییەكانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی پێویستە تواناییە ناوخۆییەكان و هەروەها پەیوەندییەكانیان لەسەر ئاستی ناوچەیی و ئاستی نێودەوڵەتیش دەستنیشانبكەین، توانایی هێز و كاریگەری لەڕووی ئەرێَنی و نەرێنی لەسەر هێزی ناوچەكە و جیهان بخرێتەڕوو. لە كۆنگرەی دەوحەی ساڵی (2004) دا كە پەیوەستبوو بەچۆنێتی گەشەپێدانی پەیوەندیی كەنداو و هاوپەیمانی ناتۆ هاوكارییەك بێت رۆڵبگێڕێت لە ئاسایش و ئارامی ناوچەی كەنداودا. ئەوكات (عەبدولڕەحمان عەتییە) كە سكرتێری گشتی ئەنجومەنی هاریكاری دەوڵەتانی كەنداوی عەرەبی بوو سێ‌ دوورڕوونی (بعد) دیاریكرد كە سەرچاوەن لە دروستكردنی ئاسایشی كەنداودا ئەویش لایەنی ناوخۆی وڵاتانی كەنداو هەروەها لایەنی پەیوەندی هەرێمایەتی و سیاسەت و سیستەمی نێودەوڵەتی و پەیوەندییەكانی، هەروەها ئەو مەودا زۆر ترسناكەشی دیاریكردووە كە خۆی لە توانا و هێزی سەربازیدا دەبینێتەوە كە خۆی لە كەمی توانای مرۆیدا دەردەكەوێت.* بە بۆچوونی من سعودییە، لەڕووی سەربازیشەوە، ئەگەرچی پارەیەكی یەجگار زۆر لەو مەیدانەشدا خەرجدەكات، هەر لەئاستی ئێراندا نییە، چونكە لەڕووی توانایی و رێژەی مرۆییەوە هاوتا و ئاستی نییە و ئەمەش لایەنێكی گرنگەلەڕووی بەرقەراركردنی توانا و هێزی سەربازییەوە. "بەگوێرەی ئەو گرێبەستەی كە بایی شەست ملیار دۆلارە كە ئەمە گەورەترین گرێبەستە لە مێژووی گرێبەستی سوپاییدا لە سەرانسەری دنیا، جا بەگوێرەی ئەو گرێبەستە عەرەبستانی سعودی هەشتا و چوار فڕۆكەی (F.15)و نۆژەنكردنەوەی هەفتا فڕۆكەی شەرڤانیدیكە و هەفتا هەلیكۆپتەری ئەپاچی و سەد و هەفتا و دوو هەلیكۆپتەری جۆری (بلاك هۆكس)و شەست و سێ‌ فڕۆكەی جۆری (لیتل بێردس) وەردەگرێت. شایەنی باسە كە عەرەبستانی سعودی گەورەترین كڕیاری تەكنۆلۆژیای سوپایی ئەمریكا بووە لەنێوان ساڵانی (2005 – 2010)دا. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە سەرچاوەی ئەلیكترۆنی تۆڕی هەواڵی ئەوروپێیی (www.Euronews.net) لە (14/9/2010) بەشی عەرەبی". (8) راستە ئەمە چەكێكی یەجگار زۆرە، بەڵام لەهەنبەر موشەكی (S-300)ی روسیدا، كە ئێران لە رووسیای دەكڕێت، نە لەڕووی بەرگرییەوە و نە لەڕووی هێرشبەرییەوە ناكاتە چەكی ستراتیژی، بۆیە ئەو گرێبەستە بە قازانجی ئەمریكایە و پارەكێشانەوەیە لە عەرەبستانی سعودی، "چونكە ئەو گرێبەستە لەهەمانكاتدا دوو مەبەست و ئامانجی هەیە. ئامانجی یەكەمی بریتییەلە پتەوكردنی توانا بەرگرییەكانی عەرەبستانی سعودی تا بتوانێ‌ ئاسایش و بەرگری كەنداو لە هەڕەشە گریمانییەكانی ئێران بپارێزێت كە ئەمە لە خزمەتی بەرژەوەندی ئەمریكاشە (زامنی هەناردەكردنی نەوتە بۆ بازاڕەكانی جیهان). ئامانجی دووەم ئەوەیە كە ئابووری ئەمریكی لە سایەی قەیرانە داراییە جیهانییەكاندا، دەبوژێتەوە. سەرۆك (ئۆباما) دەربارەی ئەم گرێبەستە باسی لەوەكردووە كە ئەم گرێبەستە پەنجا و حەوت هەزار دەرفەتی كار، لەماوەی چوار ساڵدا بۆ ئەمریكاییەكان دەڕەخسێنێ‌. شایانی باسە دەسەڵاتی سیاسی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، بەمە پەیوەندییەكی راستەوانە
(گردی) لەگەڵ ئاستی گشتی كۆمەكە دەرەكییەكاندا پەیدادەكات" (9) دیارە ئەمریكا لەو جۆرە سەوا و مامەڵەیەدا، لە خەمی سوود و قازانجی خۆیدایە، چونكە سوور دەزانێت ئەو گرێبەستە سەربازییە ئەوەنییە كە بەتەواوەتی توانای بەرگری عەرەبستانی سعودی دابین و زامنبكات، چونكە ئێرانیش دەسەوئەژنۆ دانەنیشتووە، جگەلە بەرهەمهێنانی خۆماڵی چەك، هەستیارترین چەكی رووسیش دەكڕێت. لەسەر ئاستی ناوخۆیی ئەو وڵاتانە دەبێت لە پێكهاتەی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانیان بڕوانین كە پێكهاتەیەكی پاشایەتی خێڵەكییە و سیستمەكەیان بە پلەیەك ناڕوونە (تا ئاستێك سیستەمێكی پاتریاركییە) نەییانتوانیوە رابردوویەكی زۆر كۆنی خۆیان تێپەڕێنن، پێكهاتەیەكی كۆنە لەنوێدا، هەروەها ئابوورییەكەیان كاریگەری تەواوی نەكردووەتەسەر بیركردنەوەیان لەئاستی پەیوەندی ناوخۆیی و ناوچەییدا كەم كاریگەرن، سیستەمە سیاسییەكەشیان، بێجگەلەو پێكهاتە مەزهەبییە پڕ كێشە و جیاوازانەی كە لەچەندین وڵاتیاندا هەیە و لەئیستادا بووەتە بەشێك لە كێشە ناوخۆییەكانیان و هەروەها لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و ناوچەیی ئارامی ناوخۆییانی خستووەتە مەترسییەوە، چونكە ئانوساتی تەقینەوەی بارووتی كێشەی مەزهەبی نێوانیان مەترسییەكە لەسەریان و لەپێشیاندایە، روودانی توندوتیژی زیاتر و لێكهەڵپچڕانیان لەیەكتری لێدەكەوێتەوە، ئەمە لەلایەك و لەلایەكیتریشەوە ئاستی توانایی ئابوورییان و سەرچاوەكانیان كەمتر پیشەسازییە و وەكو دەوڵەتانێكی بەرهەمهێنی نەوت و غاز و دەوڵەتانی مڵكانەسێنن و كەمتر پەنایانبردووەتە بەر بەرهەمهێنانی كەلوپەل و پێویستییە رۆژانەییەكانیان، هەروەها نەیانتوانیوە ئابوورییەكی تۆكمە دروستبكەن و ژێرخانێكی تۆكمەبێت، بۆ لەسەرپێوەستانی خۆیان و ئاسایشی نەتەوەییان پارێزراوبكات، هەر شتێك رووبەڕوویاندەبێتەوە لەڕووی سیاسی و ئابوورییەوە بتوانن خۆیانی لێبپارێزن و بەرگری لە خۆیانی پێبكەن. ئەوەیان بۆ جێبەجێنەكراوە و یان نەیانكردووە. پێویستی وڵاتانی كەنداو لەڕووی مواردی مرۆڤییەوە و هەروەها ئاو و خواردنی سەرەكی دانەوێڵە و پێداویستییە خۆراكییە سەرەكییەكانی خۆیان پڕبكەنەوە و چاو لەدەستی دەرەكی نەبن. كاریگەری سیاسەتی دەرەكییان لەسەرنەبێت لەڕووی ئابووری و سیاسی و سەربازییەوە. هەر لەبەرئەوەی لەڕووی سەربازی و توانا لۆجستییەكانیانەوە ناتوانن ببنە لایەنێك لەلایەنەكانی تەرازووی هێز لەناوچەكەدا. ئەمە بێجگەلەوەی كە لەڕووی ناوچەییشەوە هەروەكو (مستەفا عەلەوی سیف) دەڵێت: "سەركەوتنی هەر سیستەمێكی ئاسایشی ناوچەیی نێودەوڵەتی بۆ ئاسایش لەكەنداودا پێویستی بەوەیە كە ئەو مەنزومەیە هەستێت بە سازانی (توافق) ئەوەبگرێتەوە كە هەموو دەوڵەتانی ناوچەكە لەخۆبگرێت، لەگەڵیدا ئێران و عێراق و یەمەن یان بەلایەنیكەمەوە هەموو دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاریكاری دەو ڵەتانی كەنداوی عەرەبی لەخۆ بگرێت"(10)
بەپێی ئەم تێڕوانینەی (مستەفا عەلەوی سیف) بێت، ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی وەك پارسەنگی هێز لەناوچەكەدا نایەتە هەژماركردن و كاریگەری ئەوتۆیان لەسەر رەووتی سیاسی و سەربازی هەبێت لەناوچەكەدا سەرەڕای هەندێ‌ دەست تیوەردانیان لەهەندێك وڵاتانی ناوچەكە و هەروەها هەوەكو ئەوەی لە بەهاری عەرەبیشدا كە بەرهەمەكەی بۆ خۆیان نەبوو. لەبەرئەوەی لەڕووی پەیوەندی ناوچەییەوە و هەتا بوونی دەوڵەتانێك لەسەر ئاستی ئەنجومەنەكەش و هەروەها لەبەرئەوەی سیستەمەكانیان دیموكراسی نین و عەقڵییەتی پاشایەتی ناتوانێت عەقڵییەتی هاوپەیمانی و هاوسۆزی و هاوكاری بێت لەگەڵ وڵاتانیتردا. ئەمەش عەقڵییەتی خۆسەپێنی بێقەید و شەرتی بیركردنەوەی ئەوانە كە زیاتر لەگەڵ تاكڕەویدا دەگونجێت نەك لەگەڵ هاوپەیمانی بێجگەلەوەی كە هاوپەیمانی خۆسەپاندنی تێدایە، بەڵام شێوەیەكیتری پەیوەندی تێدا پرۆسیسدەكرێت، هەروەها بوونی عێراقێكی جیاواز لەڕووی دەسەڵات و سیستەم و ئایدۆلۆجیای دەوڵەت، جیاوازی و بەرژەوەندی مەزهەبی و سیاسی و ئابووری خۆی هەیە لەناوچەكەدا. لەلایەكیتریش دەوڵەتی یەمەن كە لە ناوخۆی خۆیدا بەشی باشوور و باكوورەكەی جیاوازی ئایدۆلۆجی و سیاسی و كۆمەڵایەتیشیان هەیە، بێجگەلەو كێشەیەی كە دەرگیریبووە لەڕووی مەزهەبیشەوە بزووتنەوەی حوسییەكان و جەنگە چەكدارییەكەیان كە ئیستا كێشەی توندوتیژی و كوشتاری جۆراوجۆریشی لێدەكەوێتەوە سەرباری هەموو ئەمانەش سیستەمی حوكمڕانی لە دەوڵەتی یەمەندا جیاوازە لە سیستەمی حوكمڕانی لە وڵاتانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداودا. "پشتیوانی ئێران لە رێكخراوانی تیرۆریستی لەبەرە جۆراوجۆرەكانی وەكو (لوبنان، غەزە، ناوچەی یەهودا و سامیرە، عێراق و شوێنانیدیكە) سەرچاوەیەكیدیكەی ئەو مەترسییەیە كە پێویستە لە هەردوو لایەنی ئەمنی و سیاسیشەوە بەرپەرچبدرێتەوە، لەدوای هەڵگیرسانی شەڕی (2003)ی عێراقەوە، ئەمریكا و بەریتانا و وڵاتانیدیكە زیاتر پەییان بەم رەهەندەی مەترسی ئێرانی برد، بەڵام گەلێك لە وڵاتانیدیكە وەكو پێویست ئەم كارەی ئێران بەهەندناگرن، چونكە بەهەندگرتن و بەهەندنەگرتنی ئەم كارەی ئێران وەستاوەتەسەر رێژەی ئەو مەترسییە ئێرانییە لەسەر بەرژەوەندی ئەو دەوڵەتانە. وەزارەتی دەرەوەی ئیسرائیل، لەڕێگەی بڕیاری ژمارە (1747)ی ئەنجومەنی ئاسایشەوە كار بۆ ئەوەدەكات ئەم بابەتە بخاتە بەرنامەی كاری نێودەوڵەتیبەوە. ئەو بڕیاری (1747) یەكێك لە بەندەكانی قەدەغەكردنی ناردنی چەكە بۆ ئێران"(11)
هەروەها ئێرانیش ئیستا دەور و كاریگەری خۆی هەیە بەپێی ئاست و پێگەیشتوویی سیاسی و ئابووری و سەربازی لەناوچەكەدا بووەتە خاڵێكی نەگەتیڤی سیاسی لەبەرامبەر ئاڕاستەی سیاسی و سەربازی كەنداو و ناوچەكەدا و زیاتر هەوڵ بۆ سەپاندنی توانا سیاسی و ئایدۆلۆجییەكەی خۆی دەدات بەسەر ناوچەكەدا. هەموو ئەو فاكتەرانەی سەرەوە كە باسمكرد هەر هەموویان خاڵی نەگەتیڤی دروستبوونی هێز و توانایە كە ئەنجومەنی كەنداو بتوانێت دەور و كاریگەری هەبێت بەسەر ناوچەكەدا، لەلایەكیترەوە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و سیاسەتی ئەمریكا و حیلفی ناتۆ، لەلایەك وەك (مستەفا عەلەوی سیف) باسی كردووە " پەیوەندی دوو قۆڵی لەنێوان ناتۆ و هەریەك لە بەحرین و كوێت و قەتەر و ئیماراتی عەرەبی یەكگرتوو، هۆیەكە بۆئەوەی كە دەوڵەتانی ئەنجومەنی كەنداوی عەرەبی هەست بە دڵەڕاوكێ‌ بكەن و.." (12). ئەمە لە ئاستی پەیوەندی ناوچەیی و نێودەوڵەتی و هەروەها لەلایەكیترەوە لەبەرئەوەی زۆرترین بڕی نەوت لەجیهاندا لەم ناوچەیەدایە و ئەمەش ناكرێت ئەم هێزانە لە ناوچەكە وەكو هێزێك دەربكەوێت و بیانەوێت لەو رێگەیەوە بەرامبەر بە وڵاتانی زلهێز و پیشەسازی دنیا بتوانن كاریگەری لەسەر بەشێكی كەمیش بێت دابنێن بۆئەوەی نەتوانن ئەو رۆڵە ببینن، ئەمریكا دەیەوێت راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لەڕێگەی هاوپەیمانییەوە ئامادەیی خۆی بسەپێنێ لەناوچەكەدا، بەتایبەت ئەمریكا دەیەوێت ئەو رۆڵە ببینێت كە لەئێستادا وەك یەكجەمسەر دەبینرێت لە رووكاری دەرەوەیدا، بەڵام بەكردەوە فرەجەمسەرییە بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ.
ئەمریكا لەم ناوچەیەدا بەتایبەت و لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەرژەوەندی تایبەتی و سیاسی و ئابووری هەیە. "ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا سێ‌ بەرژەوەندی ستراتیژی هەیە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا: یەكەم: پابەندبوونی بەردەوامی بە هەڵئینجان و ناردنی نەوت و غاز لەكەنداودا بۆ جیهان، لەبەرئەوەی هەر رێگریكردنێك لە ناردنی وزە لەكەنداودا دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لەجیهاندا ئەمەش كارێكی خراپ دەكاتەسەر ناتۆ و ئابووری جیهانی. دووەم: خواستی ئەمریكا لەپەشیمانكردنەوەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە گەشەپێدانی چەكی كۆكوژ و تێكشكێنەر و بەشێوەیەكی تایبەتتر چەكی ئەتۆمی، لەمڕووەوە ئەمریكا وایدەبینێت كە رێگریبكات لە ئیسرائیل لە گەشەپێدانی بۆمبی ئەتۆمی. سێیەم: هەروەها خواستی ئەوەشی هەیە ئاستێك بۆ تووندوتیژی دابنێت كە چوارچێوەیەكی تیرۆریستییانەی بەخۆوەگرێداوە لەناوچەكەدا "(13)، هەروەها بۆ جێبەجێكردنی ئەم بەرژەوەندییە كە (هاوڕێی بەردەوامی نییە، بەرژەوەندی بەردەوامی هەیە) پێویستی بەوەهەیە پارێزگاری لە تەرازووی هێز بكات لە ناوچەكە، ئەویش تاكڕەوی سیاسییانە و سەربازییانەی خۆیەتی لەناوچەكەدا و هەروەها بوون و بڵاوەپێكردنی هێزە سەربازییەكان و دانانی بنكەی سەربازی لە ناوچەی كەنداودا لەپێناو رێگەگرتن لەهەر هەژموونی هێزێكی گەورەی دەرەوەی ئەنجومەنی هاریكاری دوورگەی عەرەبی كە چاوی بڕیبێت لە ناوچەی زۆر و زەبەندی وزەی جیهان بەم هۆیەوە دەیەوێت هیچ هێزێك نەتوانێت كاریگەری لەسەر سیاسەت و ئامانجی ئابووری و سەربازی ئەمریكا دابنێت لەناوچەكەدا. "سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكی پابەندی هیچ پرەنسیپ و ستراتیژ و تاكتیكێكی دیاریكراو نییە، بەڵكو بەهەموو ئەو رەهەندانەیەوە، بەگوێرەی پێگەی بابەتەكە لە مەیدانی نێودەوڵەتیدا، بەگوێرەی زروفی (هەلومەرجی واقیعی) بابەتەكە و بەپێی ئەو ساتە مێژویی و سیاسی و بەپێی پلان و ستراتیژی بەرژەوەندی خۆی كە تیایەتی، سیاسەتی ئابووری و سەربازی دادەڕێژێ‌ و پیادەیدەكات. كەواتە بەو پێودانگە دەتوانرێ‌ بگوترێ‌ كە واقیعییەت، مانای ئەخلاقییەت ناگەیەنێ‌، بەڵكو رێك پێچەوانەكەیەتی، هەروەها مانای نەرمونیانیش ناگەیەنێ‌، بەڵكو زەبروزەنگ دەگەیەنێ‌، بەڵام مانای ریسكنەكردن دەگەیەنێ‌، واقیعییەت ئەوەیە چۆن ئامانجی خۆت بەدیدێنی، ئیدی بەهەر رێگا و لەهەر رێگایەكەوە بێ‌"(14)
خواستی خۆی زاڵبكات بەسەر هەناردەكردن و نەكردنی نەوت بۆ دەرەوەی كەنداو و بازاڕەكانی جیهان بەو شێوەیەی كە خۆی بەباشی دەزانێت، بۆئەوەی كار لەسەر نرخی نەوت نەكات لە بازاڕی جیهانی نەوتدا، هەروەها هێزە نەیارەكانی لەسەر ئاستی نێودوڵەتی پێسزابدات وەكو دابەزینی نرخی نەوت لە ئیستای جیهان.. ئەمریكا لە كۆن و لەئیستاشدا، "بەگوێرەی بۆچوونی (جوزیف نای) مامۆستای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی هارفارد، بەپێی زروف و هەلومەرجی دیاردە و رووداوەكان، پەنای وەبەر هێزی نەرم، هێزی رەق و هێزی زیرەك بردووە. هێزی نەرم: بریتییەلە بەكارهێنانی دبلوماسییەت و ئیغرائات و رازیكردن و سزای ئابووری و جواننواندنی كەلتوور و بەها ئەمریكییەكان. هێزی رەق: بریتییەلە بەكارهێنانی هێزی سوپایی و هەواڵگری (ئۆپەراسۆنی تایبەتی).
هێزی زیرەك: بەگوێرەی بۆچوونی (نای) بریتییەلە تێكەڵكردنی هەردوو هێزی نەرم و رەق، بە هەمئاهەنگی لە رای دروستكردنی هێزێكی گوشاری ئەوتۆ كە هەردوو لایەنی ترساندن و تەماح وەبەرخستن لەخۆیبگرێت لەپێناوی وەدیهاتنی ئامانجەكانی سیاسەتی دەرەوە، لە بارودۆخێكی نێودەوڵەتی دیاریكراودا"(15) لەلایەكیترەوە بوونی هێزە سەربازییەكانی لە ناوچەكە و بەتایبەتی لە كەنداوی عەرەبیدا لەپێناوی ئەوەی بتوانێت هێز و تواناییەكان و سەرەڕۆییەكانی و باڵادەستی ئێران لەناوچەكەدا سنوورداربكات. بوونی هێزی سەربازی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەتی لەچەند وڵاتێكی ئەندامی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی واتایی لەدەستدانی تەرازووی هێزە لەلایەن ئەو ئەنجومەنەوە لە بەرامبەر هێزەكانی دەرەوەی خۆیدا، وادێتە بەرچاو بەشێوەیەكی حاشاهەڵنەگر ئەم ناوچانە لە سەردەمەكانی فرەجەمسەری و دووجەمسەری و هەروەها یەكجەمسەریدا هیچ وەختێك نەیانتوانیبێت هێزی فشار و هاوتا هێزی سەربازی و سیاسی و ئابووری بن لە ناوچەكە و جیهاندا، لەبەرئەوەی سیستەمی بەرهەم هێنان و سیستەمە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكەیان ناتوانێت سەرمەشقی دروستكردنی هێزی ئابووری و سیاسی و سەربازی بێت لەناوچەكەدا، لێرەوە دەمەوێت لە روانگەی چەند بیرمەندێكی بواری تەرازووی هێز شرۆڤەی سیاسەتی هێز بكەین لە ناوچەی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی، بەشێكن لە دەوڵەتانی عەرەبی و هەروەها بەشێكیشە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە. ئەو نموونانەی كە باسیاندەكەین هەریەكە و بۆ تەرازوی هێز دید و تێڕوانینێكی هەیە كە لە پەیوەندی نێودەوڵەتیدا شوێن و جێگەی خۆی هەیە.
باسی یەكەم: تەرازووی هێز لەلای هانز ج. مورجینپاو:
تێڕوانینەكانی (مورجینپاو) دەكەینە یەكەم نموونەی شیكردنەوەی توانایییەكانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی لە تەرازوی هێزەكاندا و جێگە و شوێنی لە ناوچەكە و كۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا دیاریدەكەین. لە كتێبی (سیاسەت لەنێوان نەتەوەكاندا) (السیاسە بین الامم) نووسەر زیاتر بە باوكی تیۆری سیاسەتی واقیعی سەردەم دادەنرێت و بە سەرمەشقی سیاسەتی واقیعی كلاسیكی نوێگەرا ناوزەنددەكرێت. بەپێی تێڕوانینەكانی (ریتشارد لیتل) بێت بۆ شیكارییەكانی (مورجینپاو) زیاتر لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا ئینتیقائییە و وورد نییە بەشێوەیەكی فراوان. ئەمەش زیاتر سوودمەندی (مورجینپاو) نییە لەمڕووەوە بۆ تەرازووی هێز، پێیوایە بۆئەوەی شیتەڵكاری بكەیت بۆ تەرازووی هێز (مورجینپاو) دەڵێت دەبێت لەڕێگەی "دوو كرداری دینامیكی تەواو جیاوازەوە، یەكەمیان پەیوەندی هەیە بە تەرازووی هێزەوە بەهۆی ئەنجامێكی پەیوەستدار كە خواستی نییە لە بەشداریپێكردنی هێزە گەورەكان لەو ئالییەتەی كە دەیبات بەرەو خۆزاڵكردن، بەڵام دووەمیان پەیوەندی بە كۆمەڵێك هۆكارەوە هەیە كە هۆكاری كۆمەڵایەتی زۆر خەیاڵی و ماددییەكی ئاڵۆزن "(16) لەڕێگەی ئەم شیكارییەوە ئەوەدەردەكەوێت كە ئەو دوو هۆكارە میكانیكییەیە كە دینامیكییەتی تەرازووی هێز هیچكاتێك بەلای دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبییەوە نییە و ناتوانێت لە تەرازووی هێزەكاندا رۆڵ و كاریگەری خۆی بنوێنێت، هەروەكو ئەوەی كە لەپێشتردا روونمانكردووەتەوە. دینامیكییەتی پەیوەندییەكانی ئەو دەوڵەتانە بەهێزەكانیترەوە یان پێوەرەكانیان بەپێی پێوەری سیاسەتی نێودەوڵەتی و سیستەمەكەی بە هێز و تەرازوو بپێورێت ئەوا ناتوانێت دەور و كاریگەری بگێڕن یان زلهێزەكان نایەڵن بیگێڕن لەسەر ئاستی ناوچەكە و بازاڕی جیهانی نەوت و لەسەر ئاستی سیاسەتی ئابووری لەجیهاندا. لێرەدا نامەوێت زۆرتر و دووبارە روونكردنەوەی لەسەر بكەم، چونكە لەپێشتردا روونكردنەوەی زیاتری بۆكراوە.
باسی دووەم: تەرازووی هێز لەلای هیدلی بول:
یەكێكیتر لە نموونەكانی بیرمەندی تیۆری سیاسەتی تەرازووی هێز روونكردنەوەی بۆكردووە، ئەویش (هیدلی بول)ە كە لە كتێبی (كۆمەڵگای ئانارشیستی) (المجتمع الفوچوی) چۆن (مورجینپاو) جیاوازینەدەكرد لەنێوان سیستەمی نێودەوڵەتی و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی. ئاوا (هیدلی بول)ش نەیكردووە "ئەو دینامیكییەتەی تەرازووی هێزەی كە هەردووكیان دیاریكران لەپێشەوەدا پەیوەندییان هەیە پەیوەندییەكی توندوتۆڵ بەو جیاوازییە كە (بول) دیاریكردووە لەنێوان تەرازووی هێز دەرخەر (العرچی)و مەبەستدار (المقصود)، بەڵام لەڕاستیدا (بول) تەرازووی هێزی دەرخراو (العرچی) نابەستێتەوە بە سیستەمی جیهانییەوە، بەشێوەیەكی تەواو و مەحكەم (پتەو)و هەروەها تەرازووی هێزی مەبەستدار (المقصود) نابەستێتەوە بە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی" (17) بەمپێیەش بێت كاتێك كە غیابی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی هەبێت سیستەمی نێودەوڵەتی تەرازووی هێزەكەی (عرچی) دەبێت ئەوا نیزامە نێودەوڵەتییەكەش نیزامی ئانارشیستانە دەبێت. لەو سیستەمە بێسەروبەرەدا كە یاسای نێودەوڵەتی هیچ جێگا و شوێنێكی نابێت لە دیاریكردنی پەیوەندی نێودەوڵەتیدا و بەمپێیەش هەموو شتێك لە توانای و هێزی سەربازییەوە سەرچاوەدەگرێت ئەوكاتەش ناتوانێت یان نایەڵێت ئەگەر بۆیبكرێت هیچ هێز و دەوڵەتێك سەرچاوەی مەترسی بێت بۆی یان بیەوێت لەكاتێكی گونجاو و هەڵكەوتوودا كاریگەرییەكی ئەگەر بچووكیش بێت لەسەریان دابنێت. ئەمەش بەبەردەوامی لە كۆمەڵگایەكی نێودەوڵەتی ئاوادا ئارامی و سەقامگیری دروستنابێت لەو كۆمەڵگایانەدا. لەوكاتانەدا تەرازووی هێزی دامەزراوەییانەی نێودەوڵەتی لەدەست هێزێكی گەورەدا كۆدەبێتەوە و سەرچاوەیەكی زۆروزەوەندی زیندووی بۆ ئەو سیستەمە دەكەوێتەدەست لە كۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا. ئەمەش چوار سەرچاوەی هەیە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، ئەو دامەزراوانەش بریتییەلە یاسا نێودەوڵەتییەكان، جەنگ، دبلوماسییەت و هێزدارێكی گەورە. كاتێك ئەم هێزانە بەدەستی زلهێزێكەوە بێت ئەوا حیسابكردنی بۆ هیچ لایەكیتر نامێنێتەوە و ئەو لایەش لەناوچەكەدا و بەتایبەتتر لایەنی دەوڵەتانی كەنداو لە توانای مرۆییەوە و هەروەها سەربازی و پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوورییەوە، ناتوانێت هیچ شتێكی ئەوتۆبێت بێجگەلە كۆمەڵێك دەوڵەتانی خێڵ و پاشا هەوەسباز و هەزیل و بێئامانجەكان، هەروەها بەمپێیەش و نموونەیەی (هیدلی بول) دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی بتوانن لە تەرازوی هێزداربن، بەمانای هێز تەرازوویی، هەروەها بەپێی ئەو شیكارییەی كە بۆ تەرازووی هێزی مەبەستدار (المقصود) كردوویەتی لەوكاتەدا جێبەجێدەبێت كە سیستەمی نێودەوڵەتی بە پەیوەستی بە كۆمەڵگای نێودەوڵەتییەوە دەبێتە ئامانج ئەمەش نە بەرگەی تەرازووی هێزی تەوافوقی و تەرازووی هێز كە لەسەر پێگەی دژایەتی وەستاوە دەگرن، ئەم هێزانەی لەكەنداودا هەن وەكو ئەو تیۆرەی لەسەرەوە روونمان كردووەتەوە و بەپێی سێ‌ لایەنەكەی ناوخۆیی و هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی ناتوانن پارسەنگبن لەبەرامبەر هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان لەدنیادا. (بول) ئەوەی دەستنیشانكردووە لە كتێبی (كۆمەڵگای ئانارشیستی) كە (ریتشارد لیتل) پێشاندانێكی بۆ كردووە (لیتل) دەڵێت: (بول) وەسفێكی بۆ تەرازووی هێز كردووە كە "تەرازوی هێزی سادە (بسیگ) بەرامبەری تەرازووی هێزی ئاڵۆز (مركب) تەرازووی هێزی پیشاندەر (عرچی) بەرامبەر تەرازووی هێزی ناوخۆیی و تەرازووی هێزی زاتی بەرامبەر تەرازووی هێزی بابەتی و تەرازووی هێزی عەرەزی بەرامبەر تەراوزووی هێزی مەبەستدار (مقصود)"(18)
باسی سێهەم: تەرازووی هێز لەلای كینیس ن. والتز:
لێرەوە دەچینەناو بۆچوونەكانی (والتز) كە دەریبڕیوون لەسەر تەرازووی هێز لە كتێبی (تیۆری سیاسی نێودەوڵەتی). (والتز) بەشێوەیەكی گشتی تەرازووی هێزەكان وادەبینێت كە "سیاسەت لەنێوان هێزە گەورەكانی ئەوروپادا" نزیكە لەیارییەوە، لێرە كەمدەكات و لەوێ‌ زیاددەكات " واتە دەوڵەتانی ئەوروپی كاردەكەن لەسەر ئەوەی لە هەلومەرجێكی جیاوازدا هەر بەدەست هاتوویەكی ماددی لەلای یەكێك لە زلهێزەكان لەسەر حیسابی هێزێكیتر بەدەستدێت"(19) هەروەها بۆ زیاتر روونكردنەوەی ئەمەی سەرەوە (والتز) دەڵێت هەڵبەت زیاتر مەبەستی لە سیستەمی فرەجەمسەرییە لە تەرازووی هێزەكاندا "لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی هێزە گەورەكان (زلهێزەكان)، بە بڕوای (والتز) دەبێتە هۆی زیادبوونی ئاستێك لە نەبوونی بڕوایی وەك ئەوەی هەیە، هەروەها نابێتە هۆی ئاڵوگۆڕكردنی كۆتوبەندی بنییەوییانەی كە بەشێوەیەكی بنەڕەتی پەیوەستە بە ئەو ئانارشیستییەی كە پەیوەندە بە فرەجەمسەرییەوە "(20)
كاتێك سیستەمی نێودەوڵەتی فرەجەمسەری بوو ئەوا فەوزا دروستدەبێت و هیچ لایەك بە بەرژەوەندی هاوبەش كار و چالاكی نێودەوڵەتی ئەنجامنادات، بەڵكو بەپێی بەرژەوەندییەكانی خۆی ئەو سەوداسەری و مامەڵەیە دەكات. لێرەشدا ئەگەینە ئەو دەرەنجامەی كە دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی لە سیستەمێكی وادا ناتوانێت تەرازووی هێز بنوێنن، هەروەكو ئەو سێ‌ هۆكارە ناوخۆ و هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییە دەیسەپێنێت بەسەریاندا. چونكە هێزە گەورەكان لەوجۆرە سیستەمە نێودەوڵەتییانەدا هیچ هاوكارییەك ناكەن بەلایەنێكیتر ئەگەر بێتو نەیەتە بەرەكەیەوە، چونكە هیچ هاوكارییەكی لایەنێكیتر ناكات كە ببێتە لەمپەر لەبەردەم بەرژەوەندییەكانیاندا تێڕوانینی (والتز) بۆ دووجەمسەری سیستەمی نێودەوڵەتی "هەموو دەوڵەتان لەناو هەمان بەلەمی كونبوودان، بەڵام یەكێكیان بەتەنها خاوەنی گەورەترین زانیاری بەتاڵكەرن لەو ئاوەی كە دزەیكردووەتە ناو بەلەمەكەیان"(21) جارێكیتر بەپێی ئەم پێوەرەش بێت و بەپێی ئەو پێكهاتە ناوخۆیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتییەی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی بێت. ناتوانن لەئێستایی بەشێوە تاكجەمسەریشدا كاریگەرییان هەبێت هەروەها ناتوانن ببنە جەمسەرەكەیتری ناوچەكە لە سیستەمی دووجەمسەری لە تەرازوی هێزەكاندا. لەگەڵ ئەوەی كە دووجەمسەری بەشێوەیەك لەشێوەكان باشترە لە سیستەمی نێودەوڵەتی فرەجەمسەری و تاكجەمسەری لەڕووی جێبەجێكردنی بڕیار و یاسا نێودەوڵەتییەكاندا.
هەروەها بەپێی بڕوای (والتز) تاكجەمسەری "كرداری تاكجەمسەری لە هەندێ‌ بواردا، نوێنەری سیستەمێكی باشترە لە فرەجەمسەری بۆ چارەسەری هەندێ‌ كێشە"(22) وەكو بڕوای (والتز) تاكجەمسەری گرنگترە لە فرەجەمسەری و دەتوانین بڵێین دووجەمسەری باشترە لە هەردوو جۆرەكەیتری جەمسەرگیری، هەروەها بەهۆی ئەوەی كە هەندێكجار ئەنجامی خراپی لێ دەكەوێتەوە، چونكە وەك تاكجەمسەری مامەڵە دەكەن، لەبەرئەوەی هەندێك هاوكاری دەكەوێتە نێوانیانەوە، لەگەڵ ئەوەی كە بە بەردەوامی لە بۆسەدان بۆ یەكتری و هەڵكەندنی چاڵ تا بەزیندوویی بتوانن بەهەر شێوەیەك بێت یەكتری بنێژن. لەگەڵ ئەوەی كە رێكەوتن لەسەر شتێك دەكەن و بەسوود بۆ خۆیان و بەدۆڕاندن و زیانگەیاندن بە ئەوانیتر.
بــــەشــــی دووەم
باسی یەكەم: كاریگەری رەوتی ئیسلامی سیاسی لەسەر هەرێمی كوردستان
دیارە رەوتی ئیسلامی سیاسی، كاریگەری زیاتری لەسەر ئەو ناوچانە هەیە كە زۆری دانیشتوانەكانیان موسوڵمانن و كەلتووری ئیسلامی تیادا باڵادەست و زاڵە و تێكەڵ بە ژیانیان بووە. ئەوجۆرە وڵاتانە لە واری ئابووری و جڤاكی و سیاسییەوە پڕە لە پاشاگەردانی و بێسەروبەری و نایەكسانی. زۆربەی هەرە زۆریان وڵاتی ناپیشەسازین و ئەگەر جۆرە پیشەسازییەكیشیان تیادابێ‌ ئەوا لەئاستێكی هێندە نزمدایە، لە نرخی نەبوودایە. ئەو وڵاتانە تاڕادەیەك وڵاتی كشتوكاڵین و شێوازی كشتوكاڵەكەشیان كۆنە و مۆدێرنیتە نەكراوە، بۆیە لەوڕووەشەوە بە وڵاتی كشتوكاڵی پاشكەوتوو دەژمێردرێن و لەڕووی بەرهەمهێنانی ناوخۆییەوە، پێداویستییەكانی ژیانی رۆژانەی جەماوەری خەڵكیان پێدابینناكرێت.. بۆیە ژیان لەوچەشنە وڵاتانەدا دوورە لەهەر پرەنسیپ و ئاكارێكی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و گەیوەتە ئاستی بەكۆیلەكردن و كۆیلاندنی كۆمەڵگە و بێبەشكردنی لەهەر ئازادییەكی بەشەری، لە زۆربەی ئەم وڵاتانەدا ئایین نەك هەر لە دەوڵەت و دەسەڵات جیانەكراوەتەوە، بەڵكو كراوە بە سەرچاوەی هەرە سەرەكی داڕشتنی یاسا و رێسا مەدەنییەكانیش. هەڵبەتە پاشكەوتنی ئابووری و هەرەس و نائومێدی دەروونی، باشترین زەمینەیە بۆ گەشەكردن و پەرەسەندنی باوەڕی سیاسی ئایینی، چونكە وەختێ‌ ئینسان لەباری ئابووری و دەروونییەوە دادەڕووخێت و دەكەوێتە گێژاوێكی ئابووری و دەروونی ترسناك و لەچارەسەرنەهاتووەوە، بەدوای فریادرەسدا دەگەڕێت و ئەم فریادرەسەش زیاتر خۆی لە ئایین و سیاسەتی ئایینیدا دەنوێنێ‌ وەكو ئەمە بەزەقی لە وڵاتە ئیسلامییەكاندا دیار و ئاشكرایە كە زۆربەی هەرە زۆریان وڵاتانی سەرانەسێن و بەرهەمهێنی نەوتن یان خاوەنی سیستەمێكی ئابووری بێسەروبەرن و لەجێی خۆدا گێرەدەكەن و نەك گرێی هیچ كێشەیەكی حەیاتییان پێناكرێتەوە، بەڵكو لە خەڵكەكەشی دەكەن بە گرێكوێرەی لەكرانەوەنەهاتوو. بۆیە لەوجۆرە وڵاتانەدا لەپاڵ شێوازی زەبروزەنگ و چەوسانەوە و سەركوتكردندا، دەرگا لە رەوتە ئیسلامییە سیاسییەكان دەخرێتەسەر گازی پشت، تا جەماوەری خەڵك بەجۆرێ‌ بەنج و گەوج بكرێ‌، كە لەئاسمانا بۆ چارەسەری كێشە حەیاتییەكانیان بگەڕێن و تاماون بە قەرز بژین و خەون بە رێگای هات و نەهاتی ئەو دنیاوە بدینن و خۆشی و لەزەتەكانی ئەم دنیایە بۆ دسەڵاتداران بەجێبێڵن، تا بێكێشە و سەریەشە، لەسەر حیسابی گەوجێتی ئەوان بژین. جا هەرێمی كوردستان، نموونەیەكی زەقی ئەم پاشاگەردانییەیە، جگەلەوەی نموونەی پاشكەوتنی پیشەسازی و كشتوكاڵییە، لەڕووی سیستەمی سیاسی و ئابووری كۆمەڵایەتیشەوە نەك مایەی حەسوودییە، بگرە مایەی بەزەییە. جەماوەری خەڵكی هەرێم بەڕادەیەك چەواشەدەكرێت كە كەمترین متمانەی بە خۆی نەماوە، قەڵەمی دەستوپێی شكاوە، وەكو چۆن خنكاو پەنا بۆ پوشكەش دەبات، بەو ئاوایە چاوی بڕیوەتە دەستی بێگانە و لەو سەردەمی گلۆبالیزە و ئەقڵگەراییە چڕ و چوغووردەدا، تازە بەتازە بەتەمایە بەپشتیوانی هێزی غەیبانی و لەڕێگای رەوتی ئیسلامی سیاسییەوە، بەهەموو شێوە و شێوازە جیاوازەكانییەوە، رزگاری و ئازادی خۆی بەدەستبێنێ‌، غافڵە لەوەی كە ئەمە ئاو لەدنگا كوتانە، نەك رزگاری ناكات، نەك ئازادی پێنابەخشێ‌، نەك پێویستییە مرۆڤایەتییەكانی بۆ دابینناكات، بەڵكو سەری لەقوڕدەنێ‌ و زیاتر دەستەمۆ و كۆیلەیدەكات، دەیكات بە دەروێش و شۆرباخۆری دەسەڵات.
دیارە لە زۆربەی وڵاتە ئیسلامییەكانیدیكەی دەرێی هەرێمی كوردستانیشدا، رەوتە ئیسلامیە سیاسییەكان، لەژێر ناوی جیاواز جیاوازدا كاری خۆ دەكەن و بەجۆرەها گوتاری مەزەبی جەماوەری خەڵك دەدوێنن و ئەم دنیا لەبەرچاوی خەڵك سووكدەكەن و بۆ ئەو دنیایان ئامادەدەكەن و بۆئەوەی هیچ زەرەرێكیان بۆ بەرژەوەندی و ستراتیژییەتی دەسەڵات نەبێ‌. دیارە ئەم هێز و رەوتە ئیسلامییە سیاسییانە زیاتر پارێزەری بەرژەوەندی مادی و مەعنەوی كۆمەڵێك هێزی سیاسی ناوچەیی و جیهانین. ئەمە یەكێكە لە دەرهاویشتەكانی گلۆبالیزە و پەرەسەندنی خەیاڵی تەكنولوژیا و سیستەمی راگەیاندنەوانی دنیا، كە گۆڕانكارییەكی گەورەی لەهەموو كایە حەیاتییەكانی ژیاندا دروستكرد و هەر گۆڕانكارییەكی گەورە لەسەرەتاوە جۆرە پاشاگەردانی و ئەنارشیزمێك لەگەڵ خۆیدا دێنێ‌، بۆیە گلۆبالیزە تا قاڵبی خۆی وەرنەگرێت، ئەم پاشاگەردانییە بەئاسانی نانیشێتەوە و یەكێك لە نموونە و دەرهاویشتەكانی ئەم دیاردەیە راپەڕین و داپەڕینی هەندێ‌ لە وڵاتە عەرەبییەكانە كە مەڵبەندی ئیسلامگەرایین. هەڵبەتە، لە كەس شاراوە نییە كە هەوڵی ئەوە دراوە و دەدرێ‌ ئەم دیاردەی ئیسلامی سیاسییە، لە هەرێمی كوردستانیشدا ریشاژۆ بكرێت و ویستراوە لەڕێگەی پشتیوانیكردنی مادی و مەعنەوی چەند حیزب و حیزبۆكە و رەوتی مەزەبییەوە كۆمەڵی كوردەواری چەواشەبكرێت و دۆزە سەرەكییەكەی خۆی كە دەوڵەتی كوردی و ئینسانییانە ژیانە، لەبیرببەنەوە، دیارە ئەم حیزبە ئیسلامییانە زادەی زەرورەتی پێداویستییە مادی و مەعنەوییەكانی كوردەواری نین، بەڵكو نوێنەری هەندێ‌ هێزی بیانی نەیاری كوردن. ئەوەتا بۆ نموونە شانشینی سعودییە، لەڕێگەی وەهابییەتەوە دژایەتی بڵاوبوونەوەی دەسەڵاتی ئێران لە هەرێمی كوردستاندا دەكات، واتە كوردستان بمانەوێ‌ و نەمانەوێ‌، كراوە بە مەیدانێك لە مەیدانەكانی ململانێی دوو هێزی ئیسلامی هاودژ و هەرگیز بەقازانجی ستراتیژی كورد نییە. هەڵبەتە ئەم ململانییە، زۆر بەزەقی لە هەرێمی كوردستاندا، نەك هەر لەنێو حیزب و حیزبۆكە سیاسییە ئیسلامییەكاندا، بەڵكو لەناو حیزبەكانیدیكەشدا رەنگدانەوە و كاریگەریی خۆی هەیە. زیادبوونی هەژموونی سیاسی هەر لایەك لەلایەنەكانی ئەم ململانێ‌ سیاسییە، هاوسەنگی هاوكێشە سیاسییەكە لەسەرانسەری دەڤەرەكەدا سەنگەلا دەكات، بۆ نموونە (ی.ن.ك) بەگوێرەی لێكدانەوە سیاسییەكانی خۆی بەرژەوەندی حیزبی خۆی لەوەدادەبینێ‌ كە بەلای ئێراندا رایبكێشێت، بۆیە زیاتر پشتیوانی لەو رەوتە سیاسییە ئایینییە دەكات كە بەلای ئێراندا مایلە. (پارتی) زیاتر بەلای رەوتی ئیسلامی سەر بە سعودییەدا رایدەكێشێت، بەوحیسابەی كە بەرژەوەندی حیزبی خۆیدا زیاتر لەوهەڵوێستەدا دەبینێ‌. زەقترین نموونەش لەم بارەیەوە هەڵبژاردنەكانی كابینەی هەشتەمی حكومەتی هەرێمی كردستانە، كە ئێران بەقازانجی (ی.ن.ك) هاتبووەسەر خەت و سعودییەش لەڕێگەی رەوتی سەلەفی وەهابییەكانەوە بەقازانجی پارتی هاتبووەسەر خەت.. یانی سعودییە، كار بۆ نزیككردنەوەی سەلەفییەكان لەگەڵ پارتیدا دەكات، تا لەم رێگەیەوە، رێگەلە گەشەكردنی دەسەڵات و هەژموونی سیاسی ئێران بگرێت و هاوكێشە سیاسییەكە لەم ناوچەیەدا سەنگەلا نەبێت و تەرازووی هێزی دەسەڵاتی سیاسی بەلای ئێراندا قورسنەبێت.. سعودییە لەڕێگەی رەوتە سەلەفییەكانی هەرێمی كودستانەوە لە دەرگای ناكۆكی هاودژی بەینی (ی.ن.ك)و (پ.د.ك)ەوە خۆی بە هەرێمی كوردستاندا كردووە. لە هەڵبژاردنی ناوبراودا ئێران دەنگی بۆ یەكێتی كۆكردەوە و سەلەفییەكانیش دەنگیان بەپارتیدا، بۆیە سەیردەكەین یەكێتی و پارتی لە روانگەی بەرژەوەندی تەسكی حیزبایەتی خۆیانەوە، بۆرە نوێنەرایەتییەكی ئەو دوو هێزە بیانییە هاودژە دەكەن و بەدەگمەن بە نەفەس و هەڵوێستی هاوبەشەوە مامەڵە لەگەڵ حكومەتی ناوەندی بەغدادا دەكەن. هەڵبەتە دەبێ‌ لێرەدا ئاماژە بەوەشبكرێت كە پێكهاتەی خێڵەكییانەی پارتی و رژێمی سعودییە، خاڵێكیدیكەی هاوبەشی نێوان هەردوو یانە، سەرۆك، باوكی رەمزییە، لە سیستەمی خێڵایەتیدا باوك پیرۆزە، دەبێ‌ رێزیبگیرێت و كەس لە قسەیدەرنەچێت!
لەسعودییەشدا هەمان تاس و حەمام بەرقەرارە. وەهابییەكان لەلایەنی رۆحی و ئایینی بەرپرسن و ماڵباتی سعودیش لە دەسەڵاتی سیاسی بەرپرسن كە ئەمە بۆ خۆی جۆرە دابەشكردنێكی دوورە و بەڵام نابێ‌ ئەوەش لەبیربكەین كە دین و دەسەڵات لێرەدا دوو رووی یەكپارچە دراون، تەواوكەر و تەواوكراوی یەكترن و بەشەریكی وڵات بەڕێوەدەبەن، بۆیە مامەڵەی ئەوان لەگەڵ پارتیدا، دەنگدانی رەوتە ئیسلامییەكانی سەر بەوان، بە پارتی، لەوپێودانگەوەیە كە دژایەتی ئێران و مەزەبی شیعە و شیعەگەراییە، واتە كەمكردنەوەی دەنگی یەكێتی، خۆی لەخۆیدا هەوڵدانە بۆ كەمكردنەوەی تەشەنەكردنی دەسەڵات و هەژموونی سیاسی ئێران لە عێراق و لەناوچەكەدا. سوننەش، لایەنێكیدیكەی ئەم ستراتیژییەتەی سعودییەن بەرانبەر بە رەوتی شیعەگەرایی، چەكێكیدیكەی دەستی سعودییە، داعش و پشتیوانییە لە داعش! داعش داشەهارەی سعودییەیە، ئەمڕۆكە لە مەیدانی عێراقدا دژایەتییەكی خوێناوی شیعە (واتە ئێران)ی پێدەكات.. كێ‌ دەڵێ لەگەڵ یەكەمین وەچەرخانی سیاسیدا، هەمان داشەهارە ناكات بەگژ كوردا، لە هەولێر و دهۆك و سلێمانیشدا! بەهەرحاڵ ئیدی سعودییەش وەكو هەر وڵاتێكیدیكە و بەشێوازی تایبەتی خۆی و بەگوێرەی توانای خۆی هەوڵدەدات شەڕ لە سنوور و ئاقاری خۆی دووربخاتەوە و هێندەی بكرێ شەڕی خۆی بەرێتە ئەو شوێنانەی كە مایەی مەترسین بۆ ئەو. داعش لەعێرقدا، پراكتیزەكردنێكی مەیدانی و پراكتیكی ئەو سیاسەتەیە. لەلایەكەوە دژایەتی هەڵكشانی توانا سیاسی و سوپاییەكانی شیعەی پێدەكات و لەلایەكیترەوە ئاژاوەیەكی فرەڕەهەندی كۆمەڵایەتی، مەزەبی، نەتەوەیی ئەوتۆی لەعێراقدا پێدروست دەكات كە عێراق نەتوانێ‌ ببێ‌ بەودەرگایەی كە ئێران لەوێوە زەفەر لە سعودییە بێنێ‌. دیارە سعودییە لە پێگەی گرنگی سیاسی هەرێمی كوردستانیش غافڵنییە، بۆیە هەمان گەمەی لێرەش لەڕێگەی رەوتە ئیسلامییەكانەوە و بەشێوازێكی بڕێك هێدیتر پیادەكردووە و قەتەریش شان بەشانی سعودییە، لە هەرێمی كوردستاندا و لەڕێگەی ئیخوانەكانەوە، گەمەی سیاسی خۆی دەكات و هەرێمی كوردستان بە خاڵێكی گرینگی یەكانگیری سیاسی سێكوچكەكەی توركیا و سعودییە وقەتەر دەزانێت و بەونەفەسەشەوە مامەڵە لەگەڵ واقیعی هەرێم و دەڤەرەكەدا دەكات. یەكگرتووی ئیسلامی گوایە رەوتێكی میانڕەوە، نوێنەری ئەو سێكوچكە خەتەرناكەیە و لەوەدەچێ‌ كورد لەگوێی گادا نووستبێ‌!! هەڵبەتە ئەگەر ئەم بایە لەم كونەوە بێت و حیزبەكانی كوردستان بەردەوامبن لەسەر ئەم گەمە ناكامەی خۆیان، ئەوا كورد لەئاستی نەتەوەییدا زەرەرێكی یەجگار زۆر دەكات و بە قۆناغان پاشدەكەوێت.. ئەگەر سەلەفییەكان سووكە قازانجێكی كاتی و رەوتەنیان بۆ پارتی هەبێت، ئەوا زیانێكی درێژخایەنیان بۆ جەماوەری خەڵكی هەرێم دەبێت و پارتیش بەبێ‌ وەی لەوزیانە ناخەلەسێت.. جا هەر لەم پێودانگەوە دەشێت بگوترێ‌ ئیسلامی سیاسی بەهەموو رەوتەكانیەوە، میانڕەو، توندڕەو و سەلەفییانەوە، رەگیان دەچێتەوەسەر یەك سەرچاوە و هیچ خێرێك بۆ هەرێم نادەنەوە و كار بۆ ئەوەدەكەن هەرێم بكەن بەپاشكۆیەكی پووچەڵی بێشەخسییەتی، سیاسەت و ئەجندایەكی لەبنەڕەتدا دژ بە خەڵكی هەرێم و هیچ سەنگ و كێشێكی لە هاوكێشە سیاسییەكانی ناوچەكەدا نەبێت.
باسی دووەم: هەرێم لە پارسەنگی هێزە ناوچەییەكاندا
جوگرافیای سیاسی هەرێمی كوردستان، لەوجوگرافیایانەیە كە پێیدەگوترێ‌ جوگرافیای داخراو، یانی نە لەسەر دەریایە و نە بەسەر دەریادا دەكرێتەوە. جا كاریگەری ئەمجۆرە وڵاتانە لەڕووی پەیوەندییە نێودەوڵەتی و ناوچەییەكانەوە، بەزۆری سست و لاوازە و زیاتر دەكەوێتەژێر كاریگەرییە هەمە جۆرەكانەوە تا كاریگەری بەسەر دەوروبەرەوە هەبێ‌. واتە زیاتر دەوری بەركار دەبینێ‌ تا دەوری بكەر، بۆ نموونە وڵاتانی ئێران و وڵاتە عەرەبیەكان و توركیا و سوریاش كە هەرهەموویان كێشەی كوردیان هەیە، هەرهەموویان سنووری دەریایی گرینگ یان بەلای كەمەوە گوزەرگە و بەندەری ئاویان هەیە و ئەمەش كردوویەتییە كارێك كە لەڕووی پەیوەندییە ئابووری و سیاسییەكانەوە ئاسانتر بەسەر جیهاندا بكرێنەوە و كاریگەرانەتر بێنەناو كایە ئابووری و سیاسییەكانەوە و لە هاوكێشە جۆراوجۆرە نێودەوڵەتییەكاندا، رۆڵێكی زۆر كاراتر لە وڵاتە داخراوەكان ببینن.. جا هەریمی كوردستان بە حوكمی ئەوەی دەڤەرێكی داخراوە و لەڕووی ئابووری و سیستەمی ئابوورییەوە زۆر پاشكەوتووە و هەڤڕكی كەسادترین بازاڕی پێناكرێت و تاقە دەروازەش بۆ كرانەوە بەسەر دنیا و دروستكردنی پەیوەندی نێودەوڵەتی دەبێ‌ لەڕێگەی ئەو دەوڵەتانەوە بێ‌ كە ئاماژەمان بۆكردن، بۆیە ئەگەر ببێ‌ بە خاوەنی نەوت و غازی خۆیشی و بگاتە ئاستی هەناردەكردنیان، دەبێ‌ لەووڵاتانەوە و بە خاكی ئەو وڵاتانەدا رەوانەی بازاڕەكانی جیهانی بكات.. دیارە بۆ هاوردەكردنی هەموو كەلوپەل و كاڵایەكیش، هەر پەنا وەبەر هەمان ئەو وڵاتانە بدرێت. یانی بەمپێیە دەكەوێتەژێر كاریگەری و باندۆری سیاسەتی ئابووری ئەو وڵاتانەوە. هەم هەڵكەوتەی سیاسی هەرێم و هەم پاشكەوتووی باری پیشەسازی و كشتوكاڵی هەرێم ناچاریدەكات پشت بە هاوردەكردنی هەموو پێداویستییەكی ژیان ببەستێت، ئەمە جگەلە خاڵێكی لاوازیدیكە، كە لایەنی سوپایی هەرێمە، هەرێم نەك سوپاییەكی مۆدێرنی سەردەمیانەی نیشتمانی و نەتەوەیی نییە، بەڵكو كۆمەڵێك میلیشای جیاواز و ناكۆكی حیزبی هەیە كە نەك هەڤركی وڵاتانی دەوروبەری پێناكرێت، بەڵكو زۆر بەئاسانی بەفیتی ئەو وڵاتانە دەكرێن بەگژیەكدا و دەكرێن بە دەستەچیلەی شەڕی ناوخۆ و شەڕی ئەهلی. جا بۆ كەمكردنەوە و نەهێشتنی ئەو خاڵە لاوازانە و بۆئەوەی هەرێمی كوردستان سەنگی خۆی لە هاوكێشە جیۆپۆلەتیكەكانی دەڤەرەكەدا هەبێ‌ و بپارێزێت پێویستە لە چوارچێوەی گەمە سیاسییەكاندا، پشتیوانی مادی و مەعنەوی، لە بزاڤ و تەڤگەری رزگاریخوای كوردی بەشەكانیدیكەی كوردستانی گەورە بكات و وەكو كارتی گوشار، لەڕووی سوپایی و سیاسی و ئابوورییەوە بەقازانجی خۆی بەكاریبەرێت و دیبلوماسییانە رەوشێكی ئابووری، رامیاری سوپایی ئەوتۆ لەووڵاتانەدا دروستبكات كە نەیانپەرژێتەسەر ئەوەی دەستبنەنە بینی هەرێمی كوردستان و هەرێم لەژێر گوشاری سیاسی و هەڕەشەی سوپایی ئەواندا، لەپەلوپۆبكەوێ‌.
جا باپێكەوە، لەبەر رۆشنایی ئەو بۆچوونانەی سەرێڕا، سووكە هەڵوەستەیەك لەئاستی پەیوەندی جیوپۆڵەتێكی كورد لەگەڵ هەریەكێك لەووڵاتانەدا بكەین:
باسی دووەم / 1- عێــــراق:
عێراق هەركاتێ‌ دەرگای گواستنەوەی نەوتی لە قۆڵی كەنداوی فارسەوە لێبگیرێت یان لە ئەردەن و سوریاوە رێگەینەدرێت، ئەوسا مەجبوری هەرێم دەبێتەوە و نەوتی عێراق لەڕێگەی هەرێمەوە دەگاتە بەندرەی جیهانی توركی و لەوێوە بۆ بازاڕەكانی نەوتی جیهان رەوانەدەكرێت. دیارە ئەمجۆرە پەیوەندییە بازرگانییە، جۆرە بەرژەوەندییەكی هاوبەش دابیندەكات، ئەمە جگەلەوەی كە راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆش هەرێم دێنێتەناو هاوكێشە ئابووری و سیاسییەكانەوە، كە ئەمە لە هەردوو رووی مادی و مەعنەوییەوە بەقازانجی هەرێمە. بەڵام عێراق لە هەوەڵی دروستبوونییەوە تاكو ئیستا بەگومان و دوودڵییەوە مامەڵەی لەگەڵ كوردا كردووە. بەهەرحاڵ لە هەلومەرج و بارودۆخی ئاساییدا عێراق زۆر كەناڵیدیكەی وەكو كەنداوی فارس، ئەردەن و سوریای بەدەستەوەیە و زۆر منەتی بە هەرێمی كوردستان نابێت. ئەردەن بەحوكمی ئەوەی بەخۆی پێویستی بە نەوت و غازی عێراقە و بەندەر و كەناری ئاوی هەیە، مامەڵەكردن لەگەڵ ئەردەندا بۆ دەوڵەتی عێراق زۆر مسۆگەرترە لەڕێگەی هەرێم، ئەمە جگەلەوەی كە عێراق لەڕووی نەژادییەوە زیاتر حەزدەكات ئەو خێرە بۆ ئەردەن بێت نەك بۆ هەرێم، چونكە هەرێم، بەلای دەوڵەتی عێراقییەوە هەمیشە لەسەرپێیە بۆ جیابوونەوە لە عێراق.. سعودییەش دندەی عێراق دەدات كە هیچ هەڵوێستێكی ئەرێنی بەرانبەر بە هەرێم نەبێت، واتە هەموو ئەو وڵاتانە چەندیش ناكۆكی نێوانیان قووڵبێت كە مەسەلە بێتەسەر دۆزی كورد و خەفەكردنی دۆزی كورد، بەئاسانی یەكدیدەگرنەوە. جا بەم پێودانگە كارتی هەرە كاریگەری دەستی كورد، كارتی هاوپەیمانییە لەگەڵ سوننەدا، كە ئەمەش هیچ دیارنییە كە بەقازانجی كورد بشكێتەوە و كورد لەڕابردوودا ئەزموونی تاڵی لەگەڵ سوننەشدا هەبووە. بۆیە ئەگەر سوننە ئەمڕۆكە هەندێك نەوازشی كورد بكات، لە خۆشی چاوی كاڵی كورد نییە، بەڵكو تەكتیكێكە بۆ خۆ بەهێزكردنە لەبەرانبەر شیعەدا و هەركە داشی سواربوو، لە ململانێی شیعە دەربازبوو، جارێكیدی بادەداتەوەسەر كورد.
باسی دووەم / 2- ســوریـــا:
لە كەس شاراوەنییە كە سوریا ئەمڕۆ بۆ پێنج ساڵ دەچێت لە شەڕێكی ناوخۆی یەجگار دژوار و ماڵوێرنكەردایە. رژێمی سوری لە لایەك و هێزە سەلەفی و رەوتە ئیسلامی و بەناو ئۆپۆزیسیۆنەكان لەلایەكیترەوە، سوریایان كردووە بە گۆڕەپانی جەنگێكی خوێناوی و ترسناك، وڵات لەهەموو بوارە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتییەكانەوە، رۆژ بەڕۆژ وێرانتر و كاولتر دەبێت و خەریكە لە هاوكێشەی سیاسیدا هیچ سەنگێكی ئەوتۆی نامێنێ‌. ئەمە دەرفەتێكی لەبارە بۆ كورد كە لەم مەیدانەدا گەمەی خۆی بكات و لەم كێشماكێشەدا ئەگەر هەموو مافە نەتەوەییەكانیشی بەدەستنەیەنێت، ئەوا هەندێ‌ مافی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی.. سوریا بەرەو هەرەس و هەڵوەشانەوە دەبرێت، بەبەرچاوی هەموو دنیاوە، هەموو هێزە سیاسییەكانی ناو سوریا و دەرێی سوریا، بە ئیسلامی و بەناو عەلمانی و تەنانەت رادیكالانیشەوە، هەر گروپە فڕكان فڕكانیەتی، كوڕ ئەو كوڕەیە بەشی خۆی دەستەبەربكات. سوریا خەریكە لە هاوكێشە سیاسییەكە دەكرێتەدەرەوە، كورد لە سوریا تا ئەمرۆ لەڕووی سیاسی و سوپایی و كۆمەڵایەتییەوە بەگویرەی ئەو واقیعەی هەیە بە جوانی گەمەكە دەباتبەڕێوە، بۆیە دەبێ‌ هۆشی لای ئەوەبێ كە نابێ‌ دەسكەوتە كولتووری و سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی، لە قوربانی و فیداكارییەكانی كەمتربێت، بۆیە دەبێ‌ لەمڕووەوە هاوئاهەنگییەكی ژیرانە و دیبلۆماتكارانەی هەمەلایەن لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا بكرێت، بەتایبەت كە لەڕوی جوگرافییەوە بەدەم یەكەوەن و هەر یەك خاكن. خۆ ئەگەر بەرژەوەندی زلهێزەكانی دنیا وابخوازێت و كار بگاتەسەر دابەشبوونی سوریا، ئەوا باشتر، بۆیە پێویستە هەم هەرێمی كودستان و هەم خەباتكارانی كوردستانی رۆژئاوا، ئەم ئەگەرە لەبەرچاوبگرن و خەباتكارانی كوردی كوردستانی رۆژئاوا، ئەو كانتۆنانەی ژێردەستی خۆیان بەپێی توانا زیادبكەن و بەنەفەسی دەوڵەتڕانییەكی مۆدێرنەوە بەگوێرەی توانا و ئیمكاناتی خۆیان بەڕێوەبەرن و زەمینە بۆئەوە خۆشبكەن هەركە سوریا كرا بەقوربانی بەرژەوەندی زلهێزەكان و دابەشكرا، یەكسەر لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا یەكبگرنەوە تا هەرێم لە هاوكێشەی سیاسی ناوچەكە و جیهاندا سەنگێكی ئەوتۆ پەیدابكات كە بەئاسانی لەهەموو روویەكەوە مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت و لە پیلانە ناوچەیی و هەرێمیەكان دەربازببێت و بەدەنگی بەرز بڵێت: "ئەوەتا منیش هەم".
باسی دووەم / 3- توركیــــا:
توركیا، لە هەرسێ‌ لایەنی سەربازی و ئابووری و سیاسییەوە كاریگەری گەورەی لەسەر هەرێم هەیە، هەرێم لەڕووی ئابوورییەوە زۆر لاوازە، ناتوانێت پشت بە توانای ئابووری خۆی ببەستێت و یەجگار دوورە لە خودكەفایی ئابوورییەوە، زیاتر هەرێمێكی ئیستهلاكییە، بازاڕێكی هەرزان و كراوەیە بۆ توركیا و غەیری توركیاش، زۆربەی هەرە زۆری كاڵای هاوردەی لەڕێگەی توركیاوەیە. بەڕاستی توركیا بە هەرێم خەنیبووە، نزیكەی هەزار و دووسەد كۆمپانیای هەمەجۆری توركیا، چ كۆمپانیای وەبەرهێنان، چ پیشەسازی و چ بازرگانی، لەهەرێمدا لەگەڕدان و بەڕاستی هەرێم بووە بە كۆڵونییەكی توركیا. هەرهەموو ئەو كۆمپانیایانە، كرێكار و ئەندازیار و كارمەندی خۆیان لەتوركیاوە هێناوە. دیارە ئەو پارانەی لە كۆمپانیاكان و ئەو لەشكرە كرێكار و كارمەندە وەریدەگرن و رەوانەی توركیای دەكەن سیولەی دراویی لەهەرێمدا كەمدەكەنەوە و تووشی قەیرانی دەكات. لەلایەكیدیكەشەوە كاركردنی ئەو هەموو توركە لەهەرێمدا، دیاردەی بێكاری و بەتاڵی لە ناوخۆی توركیادا كەمدەكاتەوە و دەنگی ناڕەزایی خەڵكی توركیا لەبەرانبەر رژێمی توركیادا كەمدەكاتەوە كە ئەمە هەرگیز نە بەقازانجی كوردی كوردستانی باكوورە نە بەقازانجی هەرێمە. ئەمە جگەلەوەی ئاستی بژێوی خەڵكی توركیا باشدەبێت و سیولەی دراوی توركیا زیاددەبێ و هی هەرێم كەمدەبێت.. دیارە مامەڵەی ئەو كۆمپانیایانە بە دۆلارە، دۆلاریش لە هەرێمەكەی ئێمەدا بە (عملە صعبە) حیسابە و چوونە دەرەوەی دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی لە بازاڕ و لەبانكەكاندا، كەمبوونەوەشی كار لە توانای ئابووری و دراوی هەرێم دەكات.. ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان هەرێم و توركیا ساڵانە خۆی لە (14 - 16) ملیار دۆلار دەدات كە لەڕێگەیەوە پارەیەكی یەجگار زۆری هەرێم دەڕواتەدەرێ‌ و وڵاتێك ئاوەداندەكاتەوە كە لەبنەڕەتدا ناحەزی رەگەزی كوردە، بەتایبەتی كە هەرێم لەڕووی پیشەسازی و كشتوكاڵییەوە ئەوەندە لەپاش و پاشكەوتووە، هەرگیز ناتوانێ‌ سوچێكی بچكۆلەی بازاڕەكانی توركیا پڕبكاتەوە، بۆیە هیچ هاوسەنگیەك لەو بازرگانییەی نێوان هەرێم و توركیادا نییە و توركیا بەشێوەیەكی شەرعی هەرێم تاڵاندەكات، كە جارجار نەوازشێكی هەرێم دەكات، لەبەرئەوەیە بە مانگایەكی بەشیری دەزانێت.
ئەگەر هەرێم لە ساڵی (1991)ەوە بەگوێرەی نەخشە و پلانی زانستی كاری بۆ بەپیشەسازیكردن و ریفۆرمی كشتوكاڵی هەرێم، بە نەفەسێكی نەتەوەیی و دەوڵەتڕانییەوە بكردایە و هەموو شتەكانی نەكردبایە بەقوربانی حیزب حیزبێنە، هەرگیز بەمشێوە نەگینە نەدەكەوتینەژێر كاریگەریی سیاسی و ئابووری توركیاوە.. خۆ سەبارەت بە سیاسەتی نەوتی هەرێم، وەكو دەڵێن، تاریكی مانگ سەرلەئێوارە دیارە.. سیاسەتێكی زۆر ناڕوون و ناكامە و هەرگیز بەگوێرەی نەخشە و پلانێكی ستراتیژی نەتەوەیی بەڕێوەنابرێت و هیچ وڵاتێكی نەوتی رۆژهەڵات وەكو پێویست خێری لە نەوت نەدیتووە، بۆیە دەسەڵاتدارانی هەرێم خەیاڵیان خاوە بهێڵرێ‌ ئەو پارووە چەورە بەئاسانی بخۆن و با واتەسەورنەكەن بەونەفەسە حیزبییە تەسكەوە ئەو پارووەیان پێڕەوابدینرێ‌.. جا لەبەر تێكراِی ئەو هۆیانەی كە لەسەرێڕئاماژەیان بۆكرا، هۆكارن بۆ باڵا دەستی سیاسی و ئابووری بەسەر هەرێمی كوردستاندا.. ئەمە جگەلەوەی كە شەڕە دەسەڵاتی یەكێتی و پارتی كەناڵێكی زۆر ئاسان و هەرزان بەهای بۆ توركیا كردەوە، بەكەماڵی ئیسراحەت بێتەناوەوە و لەڕووی سیاسی و سەربازییەوە حوزور و ئامادەبوونێكی ئەوتۆ پەیدابكات كە كاربكاتەسەر هەرێم و لەودوو لایەنەشەوە تەواو لاواز و بێشەخسییەتی بكات. داشكاندنی پارتی بەلای توركیادا، لە ترسی یەكێتییە وەكو چۆن داشكاندنی یەكێتی بەلای ئێراندا لە ترسی پارتییە كە ئەم دیاردەیە لەدوا ئەنجامدا بەقازانجی توركیا و ئێرانی داگیركەری كورد و بەزەرەری نەتەوەی كورد و تەنانەت پارتی و یەكێتیش دەشكێتەوە.
حاڵی حازر یەكێتی و پارتی، لەهەرێمدا خاوەنی سیاسەتێكی سەربەخۆ نین و جۆرە پاشكۆیەتییەكی ئێران و توركیایان پێوەدیارە.. دیارە ئەمەش باجی ململانێی تەسكی حیزبایەتی و شەڕە كورسی دەسەڵاتە و لە كیسەی میللەتی كورد دەدرێت !! بۆیە پێویستە هێزە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان تازووە بە سیاسەتی خۆیاندا بچنەوە و قەناعەت بەزەرورەتی دەساودەسكردنی دەسەڵات بێنن تا بە نەفەسێكی نەتەوەییەوە، هێز و لەشكرێكی یەكگرتووی كوردستانی دابمەزرێت و تێكڕای كەناڵە حەیاتییەكانی هەرێم، لەسەر بنەما و بناغەی دامەزراوەیی بنیاتبنرێتەوە و هەرێم بەنەفەسێكی دیموكراتییانەی دەوڵەتڕانییەوە بەڕێوەببرێت و ببێ‌ بەئەزموونێكی دەوڵەمەند بۆ ئاییندەی كورد و كوردستان و لەهەرێمدا نموونەیەكی ئەرێنی ئەوتۆ پێشكەشبكەین، كە هەرێم سەنگ و ئیحتوبارێكی سیاسی وەها پەیدابكات كە لە هاوكێشە سیاسییەكانی ناوچەكە و دنیادا حیسابی بۆبكرێت.
بۆ نموونە، كارتی بزاڤی رزگاریخوازی كورد لە باكوری كوردستاندا، یەكێكە لەوكارتانەی كە كەس لە هەرێم لەپێشترنییە، بۆئەوەی زۆر بەجیدی مامەڵەی لەگەڵدابكات، مامەڵەكردنی ئەرێی هەرێم لەگەڵ بزووتنەوەی ناوبراودا، خۆی لەخۆیدا، فاكتەرێكە بۆ كەمكردنەوەی گوشاری توركیا لەسەر هەرێم. چونكە هەرێم تائێستا ناتوانێ‌ كارتی هەناردەكردنی وزە بۆ توركیا، وەكو گوشار بۆسەر توركیا بەكاربێنێ‌. خۆ پەیماننامەی نێوان روسیا و توركیاش سەبارەت بەدامەزراندنی بۆری گواستنەوەی غازی سروشتی لەڕێگای توركیاوە بۆ ئەوروپا، دەكاتە كارێك، ئەگەری گوشاری هەرێم، لەڕووی هەناردەكردنی وزەوە بۆ توركیا، تەواو كەمبێتەوە، دیارە روسیا و توركیا لەڕێگەی ئەم رێكەوتنە بەناوەڕۆك ئابووری و بەشێوە سیاسییەوە پەیوەندییەكی هاوپەیمانی ركابەرن، هەر لایەكیان پەیامی سیاسی خۆشیان هەیە. توركیا دەیەوێ‌ ناتۆ مل بۆ ئەجنداكانی ئەو لەسوریادا بدات. روسیاش دەیەوێ‌ بە ئەوروپا بڵێ (قرم) بەشێكە لە روسیا و نەك بە قەیرانی ئۆكرانیای دروستكراوی ئەمریكا و ناتۆ، بگرە بە قەیرانی زۆر گەورەتریش چۆكدانادات و لەڕێگەی ئەندامێكی زۆر هەستیاری ناتۆوە، لەڕووی ئابوورییەوە بەسەر دنیا و ئەوروپادا دەكرێتەوە كە ئەمە لەئەنجامدا گوشاری هەرێم لەسەر توركیا هێندە كەمدەكاتەوە كە بچێتە خانەی نەبووەوە.
باسی دووەم / 4- ئـێــــــران:
ئێران یەكێكە لەو وڵاتانەی كە لەگەڵ هەرێمی كودستان و چەندین وڵاتیتردا هاوسنوورە. لەسەر كەنداوی فارسە، گەرووی هورمزی بەدەستەوەیە، لەڕووی سوپایی و ئابوورییەوە لە وڵاتەكانی دەورووبەری بەتواناترە، ئەمە جگەلەوەی كە دۆستایەتی لگەڵ زلهێزێكی وەكو روسیاشدا خۆشە. "هەڵبەتە كۆماری ئیسلامی ئێران، سەرباری ئەوەی بە خۆی و بە حوكمی هەڵكەوتە جوگرافیاییەكەیەوە پێگەیەكی ستراتیژی زۆر گرنگی هەیە، لە سۆنگەی هەندێ‌ بارودۆخ و هەلومەرجی تایبەتی دەولییەوە گرینگییە ستراتیژی و پێگە هەرێمایەتییەكەی، هێندەیدی زیادیكردووە، چونكە كەوتووەتە نێوان دوو ناوچەی چەقی جەنگی جیهانییەوە دژی تیرۆر، واتە نێوان عێراق و ئەفغانستان"23
ئێران جگەلە پێگە ستراتیژییە گرینگەكەی، توانایەكی سوپایی گەورەشی هەیە و هەژموونی تەواوی بەسەر كەنداوی فارسدا هەیە، و جەماوەرێكی شیعەی باشی لەزۆربەی وڵاتانی كەنداویشدا هەیە. حوزورێكی هەمەلایەنەی ئابووری، ئایینی و سیاسی راستەوخۆیشی لەعێراقدا هەیە، "هەروەها پردی پەیوەندی نێوان ئاسیای ناوەندی و رۆژئاوای ئاسیاشە كە لەرۆژهەڵاتەوە هاوسنووری ئەفغانستانە و لەڕۆژئاواوە هاوسنووری عێراقە ئەمە كردوویەتییە كارێك رۆڵێكی یەجگار گرینگ لە جەنگی جیهانی دژی تیرۆردا بگێڕێت، بەحوكمی ئەو پێگە جوگرافیاییەی كە دەڕوانێتەسەر عێراق و ئەفغانستان، بۆیە ئەمریكا ئەگەر نەتوانێ‌ لەڕێگای پاكستانەوە كۆمەكی لۆجستی بگەیەنێتە ئەفغانستان، ئەوا بۆ ئەو مەبەستە ناچارە پەنا وەبەر ئێران بەرێت"(24) ئێران بەگوێرەی توانا، لایەنی پیشەسازی و كشتوكاڵی و سوپایی فەرامۆشنەكردوە و كاری بۆ پەرەپێدانیان كردووە و جۆرە پێشكەوتنێكی پێودیارە... بەهەرحاڵ لێرەدا زیاتر پەیوەندی ئێران و هەرێم مەبەستە. پەیوەندی هەرێم و ئێران لەڕووی ئابووری و بازرگانییەوە، تەقریبەن هەمان پەیوەندی هەرێم و توركیایە. ئێرانیش وەكو توركیا، لەڕێگەی لایەن و حزبێكی كوردییەوە جێپێیەكی بۆ خۆی كردووەتەوە و لەوڕێگەیەوە ئەجیندای سیاسی خۆی لە هەرێم پیادەدكات كە یەكێك لەوئەجندایە ركابەرییە لەگەڵ توركیادا و كاركردنە بۆ كەمكردنەوەی هەژموونی توركیا لە دەڤەری هەرێمدا. ئێران بە تیرێك چەندین نیشان دەشكێنێ‌، هەڤڕكی سیاسەتی توركیا لەهەرێمدا دەكات و كۆسپی دەخاتەڕێگا، كورد لە سوننەی عێراق دادەبڕێت، تا بەرەیەك لەگەڵ سوننەدا دژی شیعە دروستنەكات.. ئەمە جگەلەوەی ئەگەری یەكێتی كوردیش لەهەرێمدا بەتەواوەتی دەسڕێتەوە كە ئەمە هەڕەشەیەكی پڕمەترسییە لە ئەزموونی دەسەڵاتڕانی هەرێم. دیارە توركیا و ئێران هەریەكەیان ئامانجی تایبەتی خۆی لەعێراقدا هەیە سەبارەت بە ئەزموونی دەسەڵاتڕانی هەرێمیش هەگیز دۆستانە مامەڵەی لەتەكدا ناكەن، چونكە بەخۆیان كێشەی كوردیان هەیە و سەركەوتنی ئەزموونی سیاسی هەرێم دەبێتە هاندەرێك بۆ كوردی هەردوو كوردستانی باكوور و رۆژهەڵات، بۆیە هەرێم لەسەرێتی زیرەكانە گەمە بەم كارتە گرینگ و هەستیارە بكات، تاكو وەكو هێزێكی كارا لە هاوكێشەی هێزی ناوچەكەدا حیسابی بۆبكرێت. ئێران وڵاتێكی فرەنەتەوە و كەلتوورە، جگەلە هەردوو مەزهەبی شیعە و سوننە، زۆر وردەمەزەبان و تیرە و تایفەی ئایینی جیاوازی تیایە. شیعە و سونننە، بەزەقی و پەنهانی كێشماكێش و ململانێیان لەنێواندایە، شیعە دەستیان بەسەر هەموو دەسەڵاتەكانی ئێراندا گرتووە، سونننە هەست بە مەغدورییە دەكەن، ئەگەر پشتیوانیبكرێن دەتوانن لە باری سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتییەوە نائارامی بۆ ئێَران دروستبكەن، وەختێ‌ نائارامی ناوخۆیی بۆ ئێران دروستببێ، ئیدی نایپەرژێ‌ بەئاسانی پەلوپۆ بۆ دەرێی خۆی بهاوێژێ‌.. واتە هەرێم دەتوانێ‌ لەهەردوو خەتی مەزەبی و نەتەوەییشەوە گەمەی سیاسی خۆی بكات و سنوورێك بۆ تەشەنەكردنی زێدەگاڤییەكانی ئێران دابنێ، دیارە ئەمەش بەبێ‌ توانای ئابووری و سوپایی پێشكەوتوو پلانی دروست و سەركردایەتییەكی یەكدەنگ و یەكگوتار و كارامە و لێزان هەرگیز نایەتەدی.
بـــەشـــی ســـێــهــەم
نەخشە و ستراتیژیەتی سیاسەتی هەرێم
(حامد ربیع) دەڵێت: "بیركردنەوەی ستراتیژی بریتییەلە وێناكردنی ئاییندە و دانانی نەخشەیەك بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئاییندەدا، بەو حیسابەی كە درێژەی ئێستا و ڕابردووە"25 جا لێرەدا سەبارەت بە هەرێم و دەسەڵاتڕانانی هەرێمی كوردستان پرسیار ئەمەیە، ئاخۆ هیچ نەخشە و بیركردنەوەیەكی ستراتیژیان هەیە؟ پەندیان لە رابردوو وەرگرتووە؟ هیچ خوێندنەوەیەكی جیدیان بۆ ئێستا هەیە؟ بەچ میكانیزمێك كۆمەڵگە بەرەو ئاییندە دەبەن؟ هیچ رۆشنبینییەكیان دەبارەی ئێستا هەیە تا دەربارەی ئاییندە هەیانبێ‌؟ هەڵبەتە واقیعی هەرێم لە وەڵامی ئەو پرسیارانە و زۆر پرسیاریتردا، پێماندەڵێت: نەخێر، بیركردنەوەی ستراتیژی لەئارادانییە، پەند و عیبرەت لە رابردوو وەرنەگیراوە، خوێندنەوەیەكی جیدی بۆ ئێستا نییە، سوود لە ئەزموونی وڵاتانیدیكە وەرنەگیراوە، پاشاگەردانی باڵی بەسەر هەموو كایەكانی ژیانی هەرێمدا كێشاوە، هەرێم لەهیچ روویەكەوە نەبووە بەو هێزە كارایەی كە حیسابی بۆبكرێت.
دەبوایە دەسەڵاتڕانانی هەرێم بەگوێرەی نەخشە و پلانی ستراتیژی بیریان لەوەبكردایەتەوە كە چۆن كار بۆ پێشخستنی پیشەسازی و كشتوكاڵی و كایە حەیاتییەكانیدیكەی هەرێم بدرێت. (زید الهویدی) لەبەر رۆشنایی پێناسەكەی (حامد ربیع)دا، دەگاتە ئەو ئەنجامەی كە: "رۆشنبیری گشتی هزرڤانی ستراتیژی، ئاستی خوێنەواری زانستی، ئاستی تێگەیشتنی، پەروەردە و ئەزموونە سیاسییەكانی، ئەو نەسەقە ئایدولوژییەی كە باوەڕی پێیەتی، تەبیعەتی ئەو دەزگا و دامەزراوەیەی كە كاری تیادەكات، هەلومەرجی دەوروبەرەكەی كە ژینگەیەكی سایكولوژی دیاریكراوی بۆ دەسازێنێ‌، هەرهەموو ئەو فاكتەرانە رۆڵی گەورەی لە سروشتی بەرهەمی هزریی داهێنەرانەدا دەبینێ‌ و كار لە تەبیعەت و سروشتی بیری ستراتیژی نەتەوەیی دەكات"26 جا بەم پێودانگە، نەخشەی ستراتیژی لەلایەن هزرڤانانی ستراتیژییەوە دێتەداڕشتن و ئەو خەڵكانەش دەبێ‌ هەموو ئەو مەرجانەیان تێدابێ‌ كە لەسەرێ‌ ڕا ئاماژەیان بۆكراوە، بەڵام لەهەرێمدا، ئەو هزرڤانە ستراتیژییانە یان نین یان هەن و كەس هیچ بە كڵاویان ناپێوێ‌ یان دوورن لە دەسەڵات و پرۆژە حزبییەكانی دەسەڵات! یان لەناو دەسەڵاتدان و لە قاڵبی حیزب و دەسەڵاتدراون و ناهێڵرێ‌ مومارەسەی دەسەڵاتەكانی خۆی بكات، بۆیە دەتوانرێ‌ بگوترێ‌ لەهەرێمدا هیچ بەرنامەیەكی ستراتیژی نەتەوەیی لەئارادانییە و سەرچۆپی بەدەستی حیزبانەوە، حیزبیش چ حیزب! پاشقەرۆترین حیزب! وەك دەڵێن سەرچۆپی بدەیە گامێشێ‌ هەر بۆلای كادێنی دەكێشێ‌! هەڵبەتە پرۆسەی هزرینی ستراتیژی نەتەوەیی، قارچك نییە لەخۆڕا هەڵتۆقێ‌، بۆئەوەی بەجوانی بخەمڵێ و گەڵاڵەببێ‌، دەبێ‌ بەلایكەمەوە بە "سێ‌ قۆناغدا تێبپەرێت:
قۆناغی یەكەم: كۆكردنەوەی هزر و بیرانە.
قۆناغی دووەم: داڕشتنی بیرەكانە.
قۆناغی سێیەم: نرخاندن و هەڵسەنگاندنی بیرەكانە"27
جا ئەمجۆرە بیركردنەوە ستراتیژیانە، نەك هەر لەناوەندە حیزبی و بەناو سیاسییەكانی هەرێمدا نییە، بگرە لە زانكۆكان و دامودەزگا بەناو ئەكادیمیەكانیشدا یان هەرنییە یان بەجۆرێ‌ حیزبێنراوە لە نرخی نەبوودایە.
"هەر پلانێكی ستراتیژی نەتەوەیی دەبێ‌ رۆشنبینی روون و رەوانی دەربارەی ئەم خاڵانە هەبێ‌:
1- چەمك و مانای پلانی ستراتیژی نەتەوەیی.
2- تایبەتمەندی و خەسڵەتەكانی پلانی ستراتیژی.
3- بایەخ و گرینگی پلانی ستراتیژی.
4- سیما گشتییەكانی پلانی نەتەوەیی.
5- دیاریكردنی دەوری سەركردایەتی ستراتیژی لەكاراكردن و چالاكاندنی پرۆسەی پلانی ستراتیژی.
6- دەستنیشانكردنی تەبیعەتی پەیوەندی نێوان پرۆسەی بیركردنەوە و هزرینی ستراتیژی و پرۆسەی پلان و نەخشەدانانی سراتیژی" 28
جا چونكە هەرێم لەبواری سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتییەوە، نەخشە و پلانی ستراتیژی نەتەوەیی نییە، بۆیە ناتوانێ‌ ئەو رۆڵە كارایەی هەبێت كە پێویستە لەناوچەكەدا بۆ خۆی هەیبێت. هیزێك بێت، هاوكێشە سیاسی و ئابوورییەكانی ناوچەكە بەقازانجی خۆی بگۆڕێت، بەپێچەوانەوە وەكو پارسەنگ بۆ راستكردنەوە و هاوسەنگكردنەوەی ململانێ‌ و كێشماكێشی هێزە دەرەكی و هەرێمایەتییەكان بەكاردەبرێت و چونكە خاوەنی بیر و نەخشەی ستراتیژی نەتەوەیی نییە، بەئاسانی شەڕی خەڵكی دێنێتەناو ماڵەكەی خۆی و زۆرجار پێبزانێ‌ یان نەزانێ‌ بەوەكالەت شەڕی ئەوان دەكات و ماڵی نەتەوەیی خۆی وێراندەكات و ماڵی ئەوان ئاوەداندەكاتەوە.
رەنگە هەندێكەس، بەتایبەتی لە نووسەرانی هەواداری حیزبە دەسەڵاتدارەكان بەم بۆچوونانە ناقاییلبن، بە بۆچوونی رەشبینانەی بزانن، پێیانوابێ‌ هەرێم لەڕووی جیۆپۆلەتێك و ئابوورییەوە پێگەیەكی حیساب بۆكراوی هەیە و هاوسەنگی هێزی لەدەڤەرەكەدا راگرتووە.. هەڵبەتە ئەو خەڵكانە ئازادن چۆن بیردەكەنەوە، بەڵام واقیعی هەرێم ئەوەمان پێدەڵێت كە لەڕووی ئابوورییەوە زۆر لەپاشە و لەوپەڕی پاشاگەردانی و فرەخاوەنیدایە، لەڕووی سەربازییەوە، هێزێكی فشەڵی تەقلیدی میلیشاییە و چەكی هەرەباوی تفەنگە! لەڕووی سیاسییەوە گوتاری یەكگرتووی نەتەوەیی نییە، لەڕووی ئیداری و حكومەتدارییەوە، هێشتا بەدەم شیرپەنجە كوشندە پەنجا بەپەنجا حیزبییەكەوە دەناڵێنێ‌، ئیدی ئەم هەرێمە گۆج و ئیفلیجە چۆن دەتوانێ‌ لەم هەزارڕێیانە بێپێشینەیەی سەدەی بیست و یەكەمدا رێی خۆی دەربكات، نەخوازەلڵا بەم ئەقڵییەتە حیزبیە تەسكەوە كە وەكو مۆریانە داویەتییە گیانی نەتەوەی كورد.
ســەرچـــاوەكــــان
1-ریتشارد لیتل، توازن القوی فی العلاقات الدولیە – الاستعارات و الاساگیر و النماژج، ترجمە (هانی تابری)، دار الكتاب العربی، بیروت، لبنان، 2009.
2-دكتور محمد السید سلیم، تگور السیاسە الدولیە فی القرنین التاسع عشر و العشرین، جمهورییە مصر العربیە، دار الفجر الجدید للنشر و التوزیع، گبعە الپانییە، 2004.
3- بیر بیارنیس، القرن الحادی و العشرون لن یكون امریكیاً، ترجمە: مدنی قصری، المۆسسە العربیە للدراسات و النشر، بیروت، لبنان، 2003.
4-مصگفی علوی سیف / مجلە دراسات استراتیجیە، مركز الامارات للدراسات و البحوپ الاستراتیجیە، عدد 129، الگبعە 2008 / أبوڤبی، دولە الامارات العربیە المتحدە.
5- هادی قبیسی، السیاسە الخارجیە الامریكیە بین مدرستین: المحافڤیە الجدیدە و الوقعیە، الدر العربیە للعلوم ناشرون، عین التینە – شارع المفتی توفیق خالد، بنایە الریم، الگبعە الاولی، 2008.
6- فوزی حسن حسین، التخگیگ الاستراتیجی للسیاسە الخارجیە و برامج الامن القومی للدول – الولایات المتحدە الامریكیە نموژجاً. مكتبە مدبولی، القاهرە، گ 1، 2013.
7- موقع گوگل – ماجد احمد الزاملی، (الحوار المتمدن)، العدد 3386، 2011، المحور، مواچیع و ابحاپ سیاسیە (توازن القوی الدولیە).
8- موقع گوگل – Foreign Affairs عن الشۆون السیاسیە، (توازن القوی فی الشرق الاوسگ – نهج امیركا الجدید، ترجمە (لیندا سكوتی)، الاحد 3/11/2013.
67 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Thursday, May 18, 2017
زیاتر
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمودو
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
زانكۆی گەرمیان – كۆلێژی پەروەردە
باکوور: گۆڕین لە کوێوە دێت؟
مەنسوور تەیفووری
سمكۆی شكاك، وەرچەرخانێكی گرنگ
لە ناسیۆنالیزمی كوردی لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
لەئایندەیەکی نزیکدا ناوەندی کولتوری "کۆچ"
کتێبی: سوننەکانی ئێران
"چەند سەرنجێکی مێژوویی سۆسیۆ سیاسییە دەربارەی رەوشی گشتیی سوننەکانی ئێران"
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
پ. د. خەلیل عەلی موراد ناساندوویەتی
چاپ و بڵاویدەکاتەوە
ریشەی رەوتی ئیسلامی سیاسی لە باشووری كوردستان
لە ئیسلامگەرای ئیخوانەوە تا سەلەفیزمی جیهادیی(*)
نووسینی: د. محەممەد شەریف
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: ماجید خەلیل
لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
کتێبی (مشتێک لە خەرمانی بیری نالی) لە چاپخانە دەرچووە وبەمزوانە لە کتێبخانەکان دەبێت.
سیستەمى ئایینى یان سیکۆلاریزم !!
عبدالرحمن رسول
حه‌له‌ب ...دووباره‌بوونه‌وه‌ی كاره‌ساتی حه‌ما
هێدی هه‌ولێری
بۆچی ئاتەئیست و ئینسان دۆستم
تەسلیمە نەسرین
بۆشایی فیکری و فەلسەفی لە نێو کورددا..
ئاشتی برایم ئەفەندی
لە بارەی ڕاپرسییەکەی تورکیاوە
حەمە غەفور
زمانی كوردی له‌ناو كه‌له‌پووری ئیسلامی دا
هێمن عومه‌ر خۆشناو
لە نێوانی حەللاج و ئەخۆل
هەڵمەت عوسمان
سنوره‌كانى نێوان فیقه و ئه‌ده‌ب؛ ئیبن حه‌زم وه‌ك نمونه‌
د.ئیسماعیل به‌رزنجى
سیكۆلاریزم سیسته‌مێكى گونجاو بۆ پێكه‌وه‌ ژیان
یاسین له‌تیف
کەسایەتی و چارەنووس
نوسینی: د. محمود سریع القلم، پڕۆفیسۆری زانکۆی تاران
وەرگێرانی: ناصح برزنجى
ڕه‌خنه‌ی ده‌روونناسانه‌ی ده‌ق و ئوستووره‌ی کەسیی نووسه‌ر
به‌همه‌ن ناموه‌ر مووتڵه‌ق
وەرگێڕ : سوله‌یمان سۆفی ساڵحی
یه‌ك دوو وشه‌ له‌ سه‌ر مرۆڤ و په‌یوه‌ندیيه‌كانى
ئیبراهیم حاجی زەڵمى
ئایا سەروەریی سنووردار هەیە؟
د. بڕیار شێرکۆ بابان
کورد و دیوه‌ شاراوه‌کانی شه‌ڕی جه‌رابلوس
ئومێد مەحمود
نالی شاعیری شاعیرەکان
کەژاڵ ئەحمەد
نوێنەری تراژیدیا نەک کوردبوون
تێگەیشتنێکی جیاواز لە نادیە موراد
ئەحمەد ڕەسول
چەمکى دەوڵەتى مۆدێرن؛
خوێندنەوەی ناوەڕۆک و هۆکارەکانى سەرهەڵدان
د. حیسامەددین عەلى گلى، سەرۆکى بەشى زانستە سیاسییەکان/
زانکۆى سەڵاحەددین-هەولێر
حکومەت هی کێیە؟
ناسک ئەحمەد
مێژوو و ڕووداوەکانى ڕۆژى جیهانیى ئافرەتان
وه‌رگێڕانی: چرا عومه‌ر
ئاماده‌کردنی: شیفا جومعه‌
ناسیۆنالیزم بۆ گەلێکی چەوساوە
بەهرۆز جەعفەر
کورته باسێک له سه‌ر شێعری ئه‌رمه‌نی
صد سال شعر ارمنی (احمد نوری زاده )
وه‌رگێڕان و پێداچوونەوە: سمکۆ مه‌عڕووفی
شکستی سۆسیالیزم و ئەزموونی سۆڤیەت
میران قادر ئەحمەد
" کۆمەڵگای فێدراڵی خۆسەر لە ئانارشیسمەوە بۆ رۆژئاوای کوردستان"
شاهۆ حوسێنی
خه‌ونی سه‌ربه‌خۆیی کورده‌کان له‌ هه‌موو کاتێک دوورتر ده‌نوێنێت
ده‌یڤید گاردنر
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: سروور خدری
مەزرای قاتڵەکان
مەنسوور یەیفووری
لەیادی (233) ساڵەی لەدایك بونی مەولانا خالیدی نەقشبەندی شارەزووری دا
نوێخوازێك لەئاییندا و عەدالەت خوازێك لە ژیاندا
مەولانا لەسلێمانیەوە بۆ هندستان
حبیب محمد دەروێش
ئەو کاتەی ژنان دەچنە شەڕی داعش
لە ئینگلیسیەوە: سەما.ش
لە فارسیەوە: ئ.ب
سیاسەتی خاوەن مەرجەعییەتی دینیی
بەبێ دەوڵەتی ئیسلامی ئایا پارتی دادوگەشەپێدانی توركی دەبێت بە مۆدێلێك بۆ ئیسلامیستەكانی عەرەب؟(1)
نووسینی: ئەحمەد ت. كۆرۆ(2)
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
توێکاریی دەسەڵاتدارێتی
نووسینی: ڕۆبێرت بینگهام داونز (1903-1991)
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: ئازاد وەڵەدبەگی
هەنگاوەكانی پێش ئاشتی لە توركیا
حەبیب محەمەد دەروێش
سیاسەتى ئابوورى چییە؟
عیسام ئه‌لخوری
وه‌رگێڕانی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: چرا عومه‌ر
تورکیا لە شەڕی داعشدا، دەوری پاکستان لە بەرابەر تاڵیبان دەبینێ؟
شێرکۆ جیهانی
خوێندنەوەیەک بۆ کتێبی
مشتێک لە خەرمانی بیری نالی
تورکیا لە دوو ڕێیانی شەڕو ئاشتیدا
نووسینی : بورھان شێخ رەئوف
ڕۆڵی دەستەبژێری ڕۆشنبیر لە قەیرانەکاندا
د. عەبدولڕەزاق محەمەد – دکتۆرا لە کۆمەڵناسی
ئەزموونی شیعری شۆڕشگێڕیی کوردی
عەبدولخالق یەعقووبی
بۆچی ده‌بێت ترامپ پشتیوانی له‌ ده‌وڵه‌تی كوردی بكات؟
ئامیتایی ئەتزیۆنی
ێڕانەوە له‌ نێوان گه‌شه‌کردن و دابڕان‎دا
سه‌یدقادرهیدایه‌تی
شێوازی‌ ده‌ربڕینی‌ قبووڵكردنی‌ شكست له‌ دیموكراسیدا
نووسینی‌: پۆڵ كۆركۆران*
وه‌رگێڕانی‌: ته‌حسین ته‌ها به‌هائه‌دین
هزری نوێخوازانه‌ له‌ شیعری بێكه‌سدا
سه‌دیق سه‌عید رواندزی
ھەستیاری ئۆجەلان نەبووایە پەکەکەش نەدەبوو
نیاز حامید
عەقڵی كوردی و هزری رۆژئاوایی!
عادل قادری
سەنتەرەکانى بیرکردنەوە و قەیرانی دروستکردنی بڕیار
هۆگر ئیبراهیم حەکیم (ماستەر لە زانستە سیاسییەکان)
ليبراڵيزم و ڕيشه‌ى قه‌يران و بارگرژييه‌كان
نوسينى: سه‌مير ئه‌مين
وه‌رگێڕانى: ناجى ئه‌فراسياو
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
سێ کتێبی نوێی بەچاپ گەیاند، کە ئەمانەن:
١ـ (بادیەی عیشق) ئامادەکردنی (حەبیب دەروێش)
٢ـ (سوننەکانی ئێران) وەرگێڕانی (بەرزان مەلا تەها)
٣ـ (نالی شیکاری فەلسەفی دەرونی) نووسینی (هەرێم عوسمان)
تەواوی ئەم کتێبانە ئیستا لە کتێبخانەکاندا دەستەکەوێت
govari koch| All rights reserved © 2010